૪૪. ભાવ

કારકં સાધકં નિબ્બત્તકન્તિ અનત્થન્તરં. કરોતિ કિરિયં નિબ્બત્તેતિ નિમિત્તભાવેનાતિ કારકં. કત્તાદીનં કિરિયાનિમિત્તત્તન્તુ સયમેવ ‘તત્થ કત્તા’તિઆદિના ભેદેન પકાસયિસ્સતિ. કિરિયાનિમિત્તં… નિબ્બત્તકેસુ કત્તાદીસુ છસુપિ રુળ્હત્તા તેનેત્થ કત્તાવાત્તપ્પધાનો, કરણાદયોપ્યપ્પધાના કારકબ્યપદેસો લબ્ભન્તે… અઞ્ઞથા કારકસદ્દેન તેસં ગહણં ન સિયાતિ. કિમિદં કારકન્ત્યાહ- ‘સત્તિકારક’ન્તિ. એવં ચરહિ દબ્બાદીનં કથં કારકત્તમિચ્ચાહ- ‘તદધિકરણા’તિઆદિ. તસ્સા સત્તિયા આધારા નિસ્સયાતિ અત્થો, પું નપુંસકે અધિકરણસદ્દો. તેસુ દબ્બા દીસુ તિટ્ઠતીતિ તત્રટ્ઠા, સત્તિ. તસ્સા ભાવો તત્રટ્ઠતા, તાય. અથ દબ્બાદીનં મુખ્યતો કારકત્તે સતિ કિમાયાતન્ત્યાહ ‘યદિ’ચ્ચાદિ.

તેસન્તિ કત્તાદિકારકાનં. અઞ્ઞમઞ્ઞબ્યાવુત્તરૂપત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞતો બ્યાવુત્તં નિવત્તં રૂપં કરણાદિસભાવો યેસં કત્તાદિ કારકાનં તે તથા વુત્તા, તેસં ભાવો તત્તં તસ્મા. કરણ રૂપન્તિ કરણં રૂપં સભાવો યસ્સ અધિકરણસ્સ તં તથા વુત્તં. એવઞ્ચસતિકો દોસોચ્ચાહ ‘તથા ચે’ચ્ચાદિ. કેનચિ સુકરત્તેન સપ્પધાનત્તવચનિચ્છાયં ‘થાલી પચતી’તિ ભવતિ. તત્રેવુક્કંસવચ નિચ્છાયં ‘થાલિયા પચતી’તિ.

એવઞ્ચકત્વાતિ નિપાતસમુદાયો-યં હેત્વત્થો. તસ્માતિ અત્થો. કત્તા નિમિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. કત્તુટ્ઠકિરિયાનિમિત્તસ્સ કત્તુનો ઉદાહરણં ‘હસતિ નચ્ચતી’તિ. તદત્થેતિ તાય કમ્મસમવાયિનિયા પચનાદિકિરિયાય અત્થે અધિસ્સયનાદયો પવત્તેન્તો કિરિયાય નિમિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એવમુપરિપિ.

ઓદનં પચતિ દેવદત્તોતિ કમ્મટ્ઠકિરિયાય નિમિત્તભૂતસ્સ કત્તુનો ઉદાહરણં. ભાજનસઙ્ખરણમધિસ્સયનં. આદિસદ્દેન તણ્ડુલવપનઇન્ધનાપહરણાદયો ગય્હન્તિ. દ્વિધાપત્તિયન્તિ રુક્ખાદીનં દ્વિધા પવત્તિયં.

બ્યાપનેતિ સમ્બન્ધે. ગિરધાતુતો અપ્પચ્ચયે- ‘‘એઓનમ વણ્ણે’’તિ (૧૩૭) સુત્તે ‘અવણ્ણેતિ યોગવિભાગતો ગકારે ઇકારસ્સ અત્તં હોતીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘અવણ્ણેતિ યોગવિભાગા અત્તં ઇસ્સા’તિ. અઞ્ઞથાપિ પટિપાદેતુમાહ- ‘એસ્સ વા’તિઆદિ. એસ્સાતિ ‘‘લહુસ્સુપન્થસ્સા’’તિ (૫-૮૭) કતએસ્સ. સકલેનાતિ ‘એઓનમ વણ્ણે’’તિ સકલેન સુત્તેન. પુરીતિ નિપાતો.

ઈસક્કરોતિ બિન્દુલોપો, દ્વિત્તં, સામઞ્ઞેન વિધાનતોતિ પરેસં વિસેસવિધાનસબ્ભાવમાહ. ગણિકાલયં ગણિકાનં ગેહં. નેપથ્યમાકપ્પો. દત્તોલદ્ધોતિ પચ્ચયસ્સ કમ્મસાધનત્તં દીપેતુંવુત્તં. વિનાલિઙ્ગવચનેહિ પાટિપદિકત્થં નિદ્દિસિતું ન સક્કાતિ ભાવેતિ સબ્બલિઙ્ગસઙ્ખ્યાસમ્બન્ધયોગ્ગપાટિપદિકત્થસામઞ્ઞે પચ્ચયનિમિત્તત્તેન ગહિતેપિ સામઞ્ઞે ચરિતત્થત્તા લિઙ્ગવચનં નપ્પધાનન્તિ ઇટ્ઠિઆવુધન્તી ઇત્થિ નપુંસકેભાવે, પાકાતિ બહુવચનેપિ ભાવે ભવતિ એવ.