૧૭. ક્યોતા

કત્તરિ વિહિતેસુપિ માનન્તત્યાદીસુ પરભૂતેસુ ક્યો ભવતીતિ વિઞ્ઞાયેય્યાતિ ‘ભાવકમ્મેસૂ’તિ ન ક્યસ્સ વિસેસનન્તિ આહ- ‘માનન્તત્યાદીન’મિચ્ચાદિ.

યદિ હિ કત્તરિ વિહિતેસુ સિયા, તથા સતિ તેસમુભિન્નં પધાનત્તેનાભિધીયમાનાનમઞ્ઞમઞ્ઞાનપેક્ખત્તા અસમ્બન્ધો સિયા, ન ચે વમ્ભૂતાનમભિધાનમત્થિ, ન હિ ‘ઠીયતે’ચ્ચસ્મા ભાવો કત્તા ચ પતીયતે, નાપિ ‘ગમ્યતે’ચ્ચસ્મા કમ્મં કત્તાચ. અપિ તુ ભાવકમ્માનેવ ગમ્યન્તે, તેનાહ- ‘તસ્મા’ઇચ્ચાદિ.

તેસમેવાતિ માનન્તત્યાદીનમેવ. પરસમઞ્ઞાભિ પરેસં કચ્ચાયના નં પરોક્ખાઇચ્ચેવ નામં. તબ્બજ્જિતેસૂતિ પરોક્ખાસઞ્ઞિપચ્ચયવજ્જિતેસુ. અપરોક્ખેસૂતિ એત્થ પરસમઞ્ઞાવસેન પરોક્ખાઇચ્ચનેન સહ સમાસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞથાપિ પટિપાદેતું ‘અથવા’તિઆદિમાહ. પરોક્ખેતિ ઇન્દ્રિયાવિસયે કાલે. પરોક્ખેવિહિતા પચ્ચયાતિ ઇમિના ઉપચારેન તદ્ધિતપ્પચ્ચયવસેન વા પરોક્ખાતિ સદ્દનિપ્ફત્તિમાહ. તે પન‘અ ઉ’ ઇચ્ચાદયો. તતોતિ પરોક્ખપ્પચ્ચયતો.

નનુ પુબ્બપક્ખે ‘અપરોક્ખેસૂ’તિ એત્થ ‘પરોક્ખાવજ્જિતેસૂ’તિ અત્થ વચનં યુજ્જતિ, દુતિયપક્ખે પન ‘પરોક્ખવજ્જિતેસૂ’તિ, તથા સતિ કથમેત્થ ‘પરોક્ખાવજ્જિતેસૂ’તિ અત્થવચનં યુજ્જતીતિ આહ- ‘તેપના’તિઆદિ. ઇધાતિ અપરોક્ખેસૂતિ ઇમસ્મિં. નનુ ચ ‘‘પરોક્ખે અ ઉ’’ઇચ્ચાદિસુત્તે (૬-૬) ‘પરોક્ખે’તિ પકતિવિસેસનન્તિ પચ્ચયાનં પરોક્ખે વિહિતતા કથન્તિ મનસિ નિધાયાહ ‘પરોક્ખે’ઇચ્ચાદિ. ભવનં ભાવો કિરિયાધાત્વત્થો.

સાધીયમાનાવત્થોતિ ઇમિના સિદ્ધાવત્થા નિરસ્સતે. પુબ્બપરીભૂતો પધાનકિરિયાવયવભૂતો કિરિયારૂપો અત્થો લક્ખણં સભાવો યસ્સ ધાત્વત્થસ્સ સો તથા વુત્તો. સત્વભૂતોતિ એત્થ પતીયતીતિ સેસો. બહુવચનમ્પિ હોતિ પાકાપાકેતિ અધિપ્પાયો, કરીયતીતિ કમ્મં, તઞ્ચ યદિપિ નામાદિકમ્મમત્થિ, તથાપિ ક્રિયત્થાઇચ્ચાધિકારતો માનાદીનમઞ્ઞત્થાલબ્ભનતો ચ કિરિયા સમ્બન્ધોવ ગય્હતે, સુ-સવને સૂયમાનં.

પાણિનિયેહેત્થ ‘‘ભિન્દતિ કુસૂલં’ત્યાદો યા ભેદનાદિકિરિયા કમ્મનિ દિસ્સતે, સા યદા સુકરત્તમત્તેન સપ્પધાનત્તવચનિચ્છાયં કત્તુત્તેપ્યુપલબ્ભતિ ‘ભિજ્જતે કુસુલો સયમેવે’ચ્ચાદિના, તદાસ્સ કત્તુનો સુત્તન્તરેન કમ્મસરિક્ખભાવો વિધીયતે ‘કમ્મનિસ્સયં કારિયં યથા સિયા’તિ. તન્નિસ્સાયાહ- ‘યદા કમ્મમેવે’ચ્ચાદિ. યદા કમ્મમેવ કત્તુભાવેન વિવચ્છીયતેતિ સમ્બન્ધો. કથં કત્વા તથા વિવચ્છીયતેચ્ચાહ- ‘અત્તસમવેતાય’ઇચ્ચાદિ. અત્તસદ્દેન કમ્મમત્ર વિવચ્છિતં, અત્તનિ સમવેતા એકદેસીભૂતા અત્તસમવેતા, તસ્સા કિરિયાય કમ્મટ્ઠકિરિયાયાતિ વુત્તં હોતિ.

સુભેદત્તાદિનેતિ હેતુમ્હિ કરણે વા તતિયા. અત્થતોતિ ‘કમ્મેયેવ ક્યો’તિ (ન સક્ખિ) [તસ્મા] વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તથાહિ ‘ભિજ્જતેતિ સવના કમ્મતાવગમ્યતે’તિ ઇમિના અત્થતો કમ્મેયેવક્યોતિપટિપાદિતમેવ. વુત્તમેવ ફુટીકરમાહ- ‘ભિજ્જતે ઇચ્ચસ્મિં પદે’ઇચ્ચાદિ. અઞ્ઞથાતિ યદિ કમ્મેયેવ તેપચ્ચયો ન સિયા. અતોતિ ભિજ્જતે ઇચ્ચસ્મા. ઉપસંહરમાહ- ‘તસ્મા’ઇચ્ચાદિ. કિં વચનેનાતિ પાણિનીયાનમિવ કિં સુત્તત્તરેનાતિ અત્થો.

વચનાભાવેપિ કમ્મકત્તરિ પદસઙ્ખારક્કમોપદસ્સનમુખેન વુત્તિ ગન્થં વિવરિતુમાહ- ‘વાક્યતો’ઇચ્ચાદિ. વાક્યતો ઉદ્ધરિત્વા પદેસઙ્ખરિયમાનેતિ ‘ભિજ્જતે કુસૂલો સયમેવે’તિ વાક્યતો વિસું કત્વા ભિજ્જતે’તિ પદે સઙ્ખરિયમાને નિપ્ફાદીયમાનેતિ અત્થો. તદેવાતિ પદત્થસામઞ્ઞમેવ. તન્નિપ્ફાદનેતિ તસ્સ સઙ્ખરિમાનસ્સ પદસ્સ સઙ્ખરણે. સયન્તીમસ્સાત્ર અત્તનાતિ અત્થો. ન કેવલ મનેનેતદેવ વુત્તં- ‘કમ્મેયેવ પચ્ચયો’તિ, કિઞ્ચરહિ અઞ્ઞમ્પત્થીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘અનેન ચે’ચ્ચાદિ. ચો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે. અનેનભિજ્જતેતિ સવનાઇચ્ચાદિના ઇદઞ્ચાહાતિ અત્થો. કિન્તદિચ્ચાહ ‘કમ્મ કત્તુનો’ચ્ચાદિ, ન પદમુદાહરણન્તિ કમ્મકત્તુનો વાક્યમેવોદાહરણં… વાક્યેનેવ તસ્સ પતીતિયા મઞ્ઞતે. પદમેવોદાહરણં કસ્મા ન સિયાતિ આહ- ‘પદેહિ’ચ્ચાદિ. દુતિયમુદાહરણં દસ્સેતુમાહ- ‘કત્તુનિસ્સયો પિ’ચ્ચાદિ.

અસ્મિં પક્ખેતિ અસ્મિં કત્તુત્તેન વિવચ્છિતે પક્ખે. તબ્બિસયત્તન્તિ કમ્મવાચીસયં સદ્દવિસયત્તં. ભાવકમ્મેસૂતીમસ્સ કત્તરિચ્ચસ્સ ચ પચ્ચયવિસેસનત્થે સતિ સામત્થિયલદ્ધમ્પયોજનં દસ્સેતુમાહ- ‘ભાવકમ્મેસૂ’તિઆદિ. ઇમિના અનેન ચ વિસેસિસત્તાતિ સમ્બન્ધો. કિન્તં વિસેસિતન્તિ આહ- ‘માનન્ત ત્યાદીસૂ’તિ. કિન્તમ્પયોજનન્તિ પયોજનં દસ્સેતુમાહ- ‘ત્યાદીન’મિચ્ચાદિ. યદિ ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ ચ તેન તેન [ધાનેન] સુત્તેન માનાદયો ન સિયું, કથન્તં વિસેસિતેસુ માનાદીસુ પરેસુ ક્યાદયો સિયુન્તીમિના સામત્થિયેન ( ) [(સતિ)] ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ ( ) [(તિ)] ચ ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ’’ચ્ચાદિપ્પભુતિકેહિ (૬-૧) સુત્તેહિ યથાલાભં ભાવાદીસુ પચ્ચયા હોન્તીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ ભાવો.

નતદત્થં વચનમારદ્ધન્તિ ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ માનન્તત્યાદિવિધાનત્થં પાણિનિયેહિ વિય સુત્તન્તરં નારદ્ધન્તિ અત્થો. અથ ભાવકમ્મેસુ કત્તરિ ચ માનાદિવિધાનત્થં વચનં નારદ્ધં ધાતુનિયમનં [ધાતુનિયમત્થં] ત્વસ્સ વત્તબ્બન્તિ તઞ્ચ સામત્થિયાવ (લબ્ભતેતિ) દસ્સેતુમાહ- ‘કિરિયત્થનિયમોપિ’ચ્ચાદિ. અકમ્મકા ધાતુતો ભાવે કત્તરિ ચ સકમ્મકા કમ્મે કત્તરિ ચેતિ કિરિયત્થનિયમો યથાવુત્તેન સામત્થિયા લબ્ભતેતિ સમ્બન્ધો. અકમ્મકાનં કમ્મવિરહા, સકમ્મકાનઞ્ચ સતોપિ ભાવસ્સાપ્પધાનત્તા અકમ્મકા કત્તરિ ભાવે ચ ભવન્તિ ન કમ્મે, સકમ્મકા કમ્મસબ્ભાવા કત્તરિ કમ્મે ચ ભવન્તિ ન ભાવેતીદં સામત્થિયં.

કમ્મમપેક્ખતેતિ પચાદિતો કત્તરિ પઠમપુરિસેકવચને કતે પચતિચ્ચાદીસુ પચાદિનો પચનાદિકિરિયા ઓદનાદિકં કમ્મમપેક્ખતે. કત્તુત્તમપેક્ખતેતિ ભવતિચ્ચાદીસુ ભૂઆદીનં ભવનાદિકિરિયા કત્તુમત્તમપેક્ખતે.