૧૦. સદ્દા

નનુ ચ અસતિ સુત્તે દુતિયાગ્ગહણે દુતિયન્તેહિચ્ચાયં વિસેસો કુતો લબ્ભતે યેન ‘સદ્દાદીહિ દુતિયન્તેહી’તિ વિવરણં કતન્તિ સચ્ચં, તથાપિ પચ્ચયવિધિમ્હિ યુત્તેપિ પઞ્ચમિયા નિદ્દેસે ‘સદ્દાદીની’તિ દુતિયાયોપાદાનસામત્થિયા તથા વિવરણં કતં.

સબ્બત્થાતિ ‘‘તમધીતે તં જાનાતિ કણિકાચા’’દો (૪-૧૪) સબ્બત્થ. કિરિયાવાત્યવધારણેન યં બ્યવચ્છિન્નં, તમુપદસ્સેન્તો આહ- ‘ન કાલે’ચ્ચાદિ. યદીપિ અધીતેચ્ચાદીસુ વત્તમાનકાલેન કત્તુના એકવચનેન ચ નિદ્દેસો, તથાપિ તેસમપ્પધાનત્તા અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ભૂતાદિકે કાલે કમ્માદો સાધને બહુવચનેન ચ પચ્ચયો સિયા એવેતિ ભાવો.

નનુ ચ ‘‘ધાત્વત્થેનામસ્મી’’તિ (૫-૧૨) ઇપ્પચ્ચયે પત્તે-યમારબ્ભતે અસ્સપિ ધાત્વત્થેયેવ વિધાનં, તતો ચ સદ્દાદીહિ ધાત્વત્થે ઇપ્પચ્ચયેન ન ભવિતબ્બં, દિસ્સતે ચ ઇપ્પચ્ચયપયોગોચ્ચાસઙ્કિય ‘નાયમિપ્પચ્ચયસ્સ બાધકો’તિ પટિપાદેતુમાહ- ‘ધૂવં કરોતિ’ચ્ચાદિ. નાનાભિન્નં વાક્યં નાનાવાક્યં, તસ્સ ભાવેન, તેન ભિન્નવાક્યભાવેનાયસ્સ ઇપ્પચ્ચયસ્સ ચ સમુચ્ચયતોતિ અત્થો. ‘‘ધાત્વત્થેનામસ્મી’’ત્યેકં વાક્યં, ‘‘સદ્દાદીનિ કરોત્ય’’પરં. એતાનિ દ્વે ભિન્નવાક્યાનિ- ‘ધાત્વત્થે નામસ્મા ઇપ્પચ્ચયો ભવતિ, સદ્દાદીનિ કરોતિચ્ચસ્મિં અત્થે આયો ભવતી’તિ પચ્ચેકમાખ્યાતાપેક્ખાય વાક્યપરિસમત્તિયા ભિન્નતા, અભિન્ને હિ કિરિયાપદેકવાક્યતા, ભિન્નેતુ નાનાવાક્યતા, નાનાવાક્યે ચ સતિ સમુચ્ચયો. ન હિ સામઞ્ઞવિસેસભાવેન વિધાનમેવ બાધાહેતુ, કિઞ્ચરહિ એકવાક્યતાપિ, તં યથા-‘બ્રાહ્મણાનં દધિ દિય્યતં, તક્કં કોણ્ડઞ્ઞાયે’તિ. નાનાવાક્યે તુ સમુચ્ચયો, તં યથા- ‘બ્રાહ્મણા ભોજીયન્તુ, માઢરાય વત્થયુગલં દીયતૂ’તિ માઢરો બ્રાહ્મણભાવેન ભોજીયતે વત્થયુગલઞ્ચ લભતે, તેનોજુકં વુત્તેન વત્થયુગલદાનેન સામઞ્ઞવુત્તં ભોજનં ન બાધીયતે, તથેહાપિ ઉજુકં વિહિતેનાયેન સામઞ્ઞવિહિતો ઇપ્પચ્ચયો ન બાધીયતે લક્ખિયાનુરોધેન સત્થકારસ્સ વાક્ય ભેદાભેદોતિ નાનવટ્ઠિતિદોસોતિ મઞ્ઞતે. તિમ્હિ લે ચ સિદ્ધન્તિ સમ્બન્ધો.

યપ્પચ્ચયો ન વિહિતો પાણિનીઆદીહિ વિયાતિ અધિપ્પાયો. ‘જલ દલ- દિત્તિયં’. ‘‘માનો’’તિ (૫-૬૫) માનો, ‘‘કત્તરિ લો’’તિ ‘‘પરોક્ખાયં ચે’’તિ (૫-૭૦) ચગ્ગહણેન ‘દલ દલ’ઇતિદ્વિત્તં ‘‘લોપોનાદિબ્યઞ્જનસ્સ’’ (૫-૭૫) ‘‘સરમ્હા દ્વે’’તિ (૧-૩૪) દસ્સલસ્સ ચ દ્વિભાવે દદ્દલ્લમાના. જલમાનાતિ અટ્ઠકથાવચનતોતિ ઇમિના કિરિયાસમભિહારે યપ્પચ્ચયાભાવં દસ્સેતિ. ઇમિના ચ સક્કતે વિય ભુસાભિક્ખઞ્ઞેપિ કિરિયાસમભિહારો કિરિયાપરિવત્તનં, તઞ્ચ યદા કિરિયમઞ્ઞેન કત્તબ્બમઞ્ઞો કરોતિ, તેન કત્તબ્બઞ્ચેતરો, તદા ભવતીતિ વિઞ્ઞેય્યં. ‘‘સામઞ્ઞવિહિતા વિધયો પયોગમનુસરન્તી’’તિ ઇમિના લક્ખણેન ‘દલ-દિત્તિય’ન્તિ ઇમસ્મા ‘‘માનો’’તિ સામઞ્ઞેન વિહિતો માનપ્પચ્ચયો ભુસત્થે આભિક્ખઞ્ઞે ચ ભવિસ્સતિ. દદ્દલ્લ માનાતિ એત્થ ભુસં જલમાના, પુનપ્પુન જલમાનાતિ ચ અત્થો વેદિતબ્બો.