૬૪. તર

યજ્જપિ સીધાતુસ્સ કેવલસ્સ સુપને પવત્તિ, તથાપ્યતિપુબ્બસ્સ ઉક્કંસે પવત્તીતિ આહ- ‘અતિસયો ઉક્કંસો’તિ. સો ચ અતિસયો કસ્સ સમ્ભવતિચ્ચાહ- ‘સો ચ કિરિયાગુણાન’ન્તિ. કથં તેસમતિસયોચ્ચાહ- ‘આધારભૂતદબ્બવસા’તિ. કુતોચ્ચાહ- ‘અનપેક્ખિતે’ચ્ચાદિ. અનપેક્ખિતો કિરિયાગુણાનં નિસ્સયો દબ્બસઙ્ખાતો યેસન્તિ વિગ્ગહો, દબ્બસ્સ નિસ્સયભૂતસ્સા-તિસયત્તં હોન્તમ્પિ નિસ્સિતાનં કિરિયા ગુણાનં વસેનેવ સિયા નાઞ્ઞથાતિ વત્તુમાહ-‘પચ્ચધિકરણ’ન્તિઆદિ.

નનુ ચ યદિ કિરિયાગુણાનમેવાતિસયો, તદા ન સિજ્ઝતિ ‘ગોતરો’તિ નેસ દોસો, નો ચેત્થ જાતિયાતિસયો, કસ્સ ચરહિ ગુણસ્સ ગો અયં યો સકટં વહતિ, ગોતરો-યં યો સકટં વહતિ સિરઞ્ચાતિ, જાતિયા હિ નિચ્ચાયેકરૂપાય નોક્કંસાપકંસયોગો સમ્ભવતીતિ દબ્બસ્સાપિ નાતિસયસમ્ભવો. તથાહિ તુલ્યપ્પમાણસ્સ ગુણકતોવ મૂલતો ઉક્કંસો દિસ્સતિ સમાનેપિ હિ આયામે વિત્થારે ચ પટસ્સ કાસિકસ્સાઞ્ઞોવાગ્ઘો ભવતિ માથુરસ્સાઞ્ઞો વાતિ. દબ્બસ્સાપિ સાતિસયેહિ યુત્તતામત્તેન સાતિસયત્તસ્સુપટ્ઠાપિતત્તા વુત્તં- ‘તેનેવાહા’તિઆદિ. યદગ્ગેન કિરિયાગુણાનં નિસ્સિતાનમતિસયવસેન નિસ્સયભૂતમ્પિ દબ્બં કથઞ્ચિદપ્યતિસયે વત્તતિ નામ, તદગ્ગે તબ્બાચિકાપિ પકતિ અત્તનો વચનીયત્થવસેન તત્થ વત્તતિયેવ નામાતિ ‘અતિયયે વત્તમાનતો’તિ પકતિવિસેસનવસેન વુત્તં, તેનેવાહ- ‘ઇમિના પકતિ વિસેસનત્તઞ્ચાહા’તિ. સકત્થિકાનં પકતિઅત્થો જોતનીયો હોતીતિ સમ્બન્ધો.

સકત્થિકાનન્તિ કત્તરિ છટ્ઠી સમ્બન્ધવચનિચ્છાય, સકત્થિકેહીતિ અત્થો. હેતુમાહ- ‘પકતિવિસેસનન્તી’તિ. ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા ‘અતિસયે વત્તમાનતો’તિ, પકતિવિસેસનં, તતો પકત્યત્થભૂતે-તિસયે જાતત્તા સકત્થિકેહિ યથાવુત્તનયેન પકત્યત્થભૂતેતિસયો જોતનીયો હોતીતિ અત્થો. તત્થ નાભિધેય્યોતિ બ્યતિરેકમાહ, તથા ચ વક્ખતિ- ‘અતિસયજોતકાતરાદયો’તિ.

અથ પકતિવિસેસનત્તે કસ્મા નાભિધેય્યો જોતનીયોચ્ચાહ ‘પકતિયાયેવ’ચ્ચાદિ. ઉક્કંસો સમાનગુણવિસયેયેવ લોકે દિટ્ઠો [પવિટ્ઠો (પોત્થકે)] તેન સામઞ્ઞવચનેપિ તાદિથવિસયેયેવ [સોયેવ] કારણ વસેન હોતીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘અતિસયેને’ચ્ચાદિ. દ્વિન્નમેકસ્સા-તિસયેચ્ચાદિના ‘દ્વિબહૂસુક્કંસે તરતમા’’તિ (ચં ૪-૩-૪૫) સક્કતસુત્તત્થસ્સાધિપ્પાયં વિવરતિ. તરઇયાતિ સકવોહારેન વુત્તં, તેસન્તુ ઈયપ્પચ્ચયો. એવમિહાવિધાનં સુખસાનેત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘યથાવુત્તસુત્તત્થવસેન દ્વિન્નમેકસ્સ ઉક્કંસાભાવા ‘માથુરા પાટલિપુત્તકેહિ સુકુમારતરા’ચ્ચાદો તરપ્પચ્ચયો ન હોતીતિ એકો માથુરો દુતિયો પાટલિપુત્તકો ઇમેસં સુકુમારાનં દ્વિન્નમેકો માથુરો-તિસયેન સુકુમારો સુકુમારતરો, એકમઞ્ઞેસં દ્વિન્નમુક્કંસેતથાઞ્ઞેસં દ્વિન્નમેકસ્સાતિ એવં દ્વિન્નંદ્વિન્નમેકેકસ્સ ઉક્કંસે તરપ્પચ્ચયો ભવતિ, ઉભયત્ર ત્વવયવાપેક્ખમ્બહુવચનં, તથાહિ સુકુમારત્તેનુક્કંસિયમાનાનં સમુદાયાનમવયવા માથુરા બહવો પાટલિપુત્તકાપિ નિક્કંસિયમાના તથેવાવયવા બહવો હોન્તિ, એવં માથુરા પાટલિ પુત્તકેહિ સુકુમારતરા’તિ તરપ્પચ્ચયેન સિજ્ઝતિ. ઇમસ્મિં ગામે અડ્ઢતરા વાણિજ્જાચ્ચાદોપિ કથિતેન ઞાયેન દ્વિન્નંદ્વિન્નમેકેકસ્સ ઉક્કંસે તરપ્પચ્ચયો ભવતિ, બહુવચનન્તુ કત્થચિ અવયવાપેક્ખન્તિ સબ્બં સક્કતે કિચ્છેન સાધેન્તિ. ઇહ તુ તથાવિધસ્સ સુત્તસ્સા વિધાના ‘‘તરતમિસ્સિકિયિટ્ઠાતિસયે’’તિ તરાદીનમતિસયે સામઞ્ઞેન વિધાના સબ્બત્થ તરપ્પચ્ચયેન સુખસાધનં હોતી’’તિ.

અવત્થાભેદેનાતિ પટુતરાવત્થાવતો પટુઅવત્થાય ભિન્નત્તા વુત્તં, તથાહિ તમેવાવત્થન્તરયુત્તં વત્તારો ભવન્તિ અઞ્ઞે ‘ભવંસૂઅવત્થો’તિ. પકારન્તરેનપિ સાધને હેતુમાહ- ‘અતિસયમત્તે વા વિધાનતો’તિ. અનવટ્ઠિતત્તમાહ- (‘અતિસયવાપિ’ચ્ચાદિ). પઞ્ચસ્વેતેસૂતિ એતેસં યથાવુત્તાનં તરાદીનં પઞ્ચન્નં મજ્ઝે, રૂપાનિ ગુણવચનસ્સ વુત્તિયમુદાહરિતાનિ. કિરિયાવચનસ્સ તુ ‘અતિસયેન પાચકતરો પાચકતમો’તિ. ઇસ્સિક ઇયઇટ્ઠા સરાદી તતો (અઞ્ઞતો) ન હોન્તિ બહુલાધિકારા.