૧. ણો વાપચ્ચે

નનુ ચ ‘ણો વાપચ્ચે’તિ વચનતો કથં પકતિવિસયાવગમો સિયા. યથાકથઞ્ચિ પકતિવિસયાવગમેપિ સામઞ્ઞવચનતો પન ધમ્મેનાપચ્ચન્ત્યાદો યતો કુતોચિ ધમ્મેનિચ્ચાદિતોપિ સિયા ણા દિપચ્ચયોત્યાસઙ્કિયાહ ‘અપચ્ચવતા’ચ્ચાદિ. અપચ્ચસ્સાતિ અપચ્ચત્થસ્સ, અપચ્ચવતાતિ ‘‘ણો વાપચ્ચે’’તિ વસિટ્ઠાદ્યત્થસ્સેવ પરિગ્ગહણાય સામઞ્ઞવચનતો યો અપચ્ચવા તતો, અત્થતો પન અસમ્ભવા દબ્બાચકસદ્દાવ સામત્થિયેન છટ્ઠિયન્તા સબ્બલિઙ્ગવચના જાયતેતિ વિઞ્ઞાતબ્બં. ધમ્મસ્માપચ્ચંત્યાદીસુ ણાદિપ્પચ્ચયો (ન જાયતે) તિ સમ્બન્ધો.

ધમ્મેનાતિ ધમ્મેન કરણભૂતેન. ધમ્માયાતિ ધમ્મત્થં, ધમ્મસ્માતિ ધમ્મહેતુના, તતો અસમ્ભવે કારણમાહ ‘સાપેક્ખત્તા’તિ. સાપેક્ખત્તમેવ સમત્થેતિ ‘અપચ્ચવાહિ’ચ્ચાદિના, ધમ્મેનાપચ્ચં કસ્સાતિ પુચ્છિત્વા દેવદત્તસ્સાતિ અપેક્ખિયમાનં વદતિ. દેવદત્તસ્સાતિ અપચ્ચવા દેવદત્તાદિ અપેક્ખીયતેતિ સમ્બન્ધો, હિસદ્દો હેતુમ્હિ. ન હેત્થ ણાદિવુત્તિ અઞ્ઞત્થ [નહેતકામન્તત્થ (પોત્થકે)] સાપેક્ખત્તા કમ્બલો વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચં દેવદત્તસ્સાતિ એત્થ પન વસિટ્ઠો-પચ્ચવાતિ તતો છટ્ઠિયન્તા હોતિચ્ચાસઙ્કિયાહ- ‘ન ચે’ચ્ચાદિ. ન ચ હોતીતિ સમ્બન્ધો.

કારણમાહ- ‘અસમ્બન્ધા’તિ. ન હેત્થ સમ્બન્ધો વસિટ્ઠસ્સ કમ્બલાપેક્ખત્તેન અપચ્ચસ્સ ચ દેવદત્તાપેક્ખત્તેનાત્થન્તરાપેક્ખાય વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચેન સમ્બન્ધાભાવાયેવ વસિટ્ઠસ્સ અપચ્ચં વાસિટ્ઠોતિ ણાદિવુત્તિયા ભાવે સામત્થિયં નત્થિ, સમત્થઞ્હિ વસિટ્ઠં રાજપુરિસાદિ સમાસવુત્તિયમેકત્થત્તમિવ વાસિટ્ઠાદિણાદિવુત્તિયં ણાદિપ્પચ્ચયમુપજનયતિ, નાસમત્થં, તતો સબ્બમેવેતમ્મનસિ નિધાય વુત્તં- ‘અસમ્બન્ધા’તિ.

યદિ પનેત્થ ણાદિપ્પચ્ચયો સબ્બથા સમ્બન્ધમપેક્ખતે, તદા વિસેસતો યસ્સાપચ્ચેન સમ્બન્ધો તતોવ જનકતો સો સિયાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘યજ્જેવ’મિચ્ચાદિ.

યો જનકોતિ યોયો યસ્સ યસ્સ અપચ્ચસ્સ જનકો. તતોયેવાતિ તસ્માતસ્મા જનકતોયેવ. સિયાતિ તસ્મિં તસ્મિં અપચ્ચત્થે ણાદિપ્પચ્ચયો સિયા. તત્થ હેતુમાહ- ‘તસ્સેવાપચ્ચેન યોગા’તિ. યોગાતિ અપચ્ચસમ્બન્ધતો, ન મૂલપ્પકતિતોતિ પરમપ્પકતિતો ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. હેતુમાહ- ‘અયોગા,તિ, વચનાભાવમ્પેત્થ દસ્સેતું ચે’ત્યાદિ વુત્તં.

વચનન્તિ સુત્તં, સમ્બન્ધાભાવા (તાદિસવચનાભાવા) ચ મૂલપ્પકતિતો ણાદિપ્પચ્ચયસ્સાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મૂલપ્પકતિતોવાસ્સાભિમતભાવં દસ્સેતું ‘મૂલપ્પકતિતો’ચ્ચાદિ વુત્તં.

કથમ્પનિદં વિઞ્ઞાયતિચ્ચાદિના જનકસ્સેવાબ્યાહિતસ્સાપચ્ચેન મુખ્ય સમ્બન્ધમાનીય ઇદમયુત્તન્ત્યાદિના બ્યવહિતજનિતસ્સાપ્યપચ્ચયસ્સ પરમપ્પકતિયાભિસમ્બન્ધસબ્ભાવં વત્વા તં સાધયિતુમારભતે ‘કથ’મિચ્ચાદિ, એવં હિચ્ચાદિ કથંપનિદમિચ્ચાદિના યથાવુત્તસ્સ સમત્થ નવાક્યં, હિયસ્મા તં દિસ્વા તથા પુચ્છિતો દેવદત્તસ્સવાતિઆદિના ઉપ્પાદેતારમેવ નિદ્દિસતિ, નાત્તાનં પિતામહો, તસ્મા ઉપ્પાદેતાયેવાપચ્ચેન સમ્બજ્ઝતિ ન પિતામહોતિ યોજેત્વા અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. ઇદં યથાવુત્તમુપ્પાદેતુનિદ્દિસનં, તેન અપચ્ચેન સદ્ધિં ઉપ્પાદેતુયેવ જનકસ્સેવ યોગો સમ્બન્ધો પટિપાદેતું ન સક્કાતિ સમ્બન્ધો.

તન્તિતં [તત્થ-ઇતિ (પઞ્ચિકાયં)] પુચ્છાનિમિત્તં, તેનાતિ અપચ્ચેન. અપતનન્તિ નરકે અપતનં ભવતિ, સોતિ યોસો યસ્સાત્યનિયમનિદ્દિટ્ઠો સો ઞાતું ન ઇચ્છિતોતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના ઇદં દીપેતિ- ‘‘નપતત્યનેન નરકેત્યપચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ અપચ્ચેનાનેન યસ્સકસ્સચિ અવિસેસેનાપતનમ્ભવતિ નરકે સોસો તાય પુચ્છાય ઞાતું ન ઇચ્છિતો’’તિ. સો વાતિ કસ્સાયં પુત્તોતિ પુચ્છાયાનુરોધને સો ઉપ્પાદેતાયેવ ઞાતુમિચ્છિતોતિ સમ્બન્ધો. તુસદ્દો ચેત્થાપચ્ચેન નરકાપાતસબ્બ જનજાનનિચ્છાવિસેસજોતકો, યદિ સિયાતિ સમ્બન્ધો, અત્તાનમ્પિ નિદ્દિસેય્ય ન કેવલમુપ્પાદેતારં, અત્થિચ્ચાદિ પિતામહસ્સ અત્તનોપિ નિદ્દેસે કારણવચનં, તં અપચ્ચં નિમિત્તં કારણં, યસ્સ તં તંનિમિત્તં તસ્મા [કત્વા (પોત્થકે)] એવં દિટ્ઠિકો હિચ્ચાદિના યથાવુત્તં સમત્થેતિ.

બ્યવહિતજનિતેનાપીતિ બ્યવહિતેન કત્તુના જનિતેનાપિ, કરણે ચાયં તતિયા, હેતુમ્હિ વા. કસ્મા એવં દિટ્ઠિકોતિ આહ ‘યં નિમિત્તં હિ’ચ્ચાદિ. હિસદ્દો યસ્માદત્થે. યસ્સાતિ પુબ્બજસ્સ, તેન અપચ્ચેન અપતનં તદપતનં તતો, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘તેન બ્યવહિતજનિતેનાપિ પુમુના પુબ્બજોપિ નરકં ન પતતિ સો પુબ્બજસ્સાપ્ય પચ્ચં ભવતિ યથાવુત્તેન નિબ્બચનેના’’તિ. તસ્માચ્ચસ્સ પુબ્બે વુત્તયસ્માત્યનેનાભિસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉપપત્યન્તરમાહ-‘ઉપચારતોવે’ચ્ચાદિ. પુબ્બ પુબ્બભાવે સતીતિ પુબ્બસ્સ પુબ્બસ્સ વિજ્જમાનત્તે સતિ. બ્યવહિતેન જનિતે અપચ્ચેપિ નિમિત્તં અપાયાપતકારણભાવો અત્થિયે વાતિ સમ્બન્ધો. કેસન્તિ આહ-‘પુબ્બેસન્તિ પુબ્બજાનન્તિ અત્થો, કે નાતિ આહ- ‘પારમ્પરિયેના’તિ. અભેદોપચારેનાતિ પુબ્બપુબ્બભાવે સતિચ્ચાદિના વુત્તનયેન જનકસ્સ વિય પારમ્પરિયેનપુબ્બેસમ્પિનિમિત્તતા વતો જનકસદિસત્તા જનકાવ નામ તે સિયુન્તિ એવમભેદેન ઉપચરણતો ચિન્તનતોતિ અત્થો. ઉભયથાતિ ઞાયેન ઉપચારેનચાતિ ઉભયેન પકારેન, એવમુભયથાપિ મૂલપ્પકતિયા પચ્ચેનાભિસમ્બન્ધા કથમનન્તર [મનન્તરાદિ (પોત્થકે) (તત્થ) પોત્થકે] જનિતેનાપચ્ચેનાદિપુરિસસમ્બન્ધોયેન તતો ણાદિપ્પચ્ચયો સિયાતિ નાસઙ્ક્નીયં.

તતો ચાતિ મૂલપ્પકતિતો ચ, અપચ્ચસામઞ્ઞવચનિચ્છાયન્તિ ઇત્થિ પુન્નપુંસકત્તવિસેસોપગ્ગાહિ અપચ્ચસામઞ્ઞસ્સ વચનિચ્છાયં.

એવમ્મૂલકતિતો- પચ્ચસામઞ્ઞેન ણાદિપ્પચ્ચયં વવત્થપેત્વા ઇદાનિ અપચ્ચાદિતોપિ હોતેવ ણાદિ સામઞ્ઞવિધાના. સો ચ બહુલાધિકારતો ગુરુજનાયત્તત્તા તન્નિયોગાચરણેન પસત્થે યેવાપચ્ચે બ્યવહિતજનિતેપિ ઇત્થિવજ્જિતે સિયાતિ દસ્સેતુમાહ ‘નત્તાદીહિ’ચ્ચાદિ. સતિયેવ ગુરુજને સપ્પધાનભાવેન કુચ્છિતે-પચ્ચેતુ નત્તાદીવુત્તીહિ વસિટ્ઠાદીહિ ણાદિપ્પચ્ચયો હોતિ વાસિટ્ઠોતિઆદિ, ઇત્થિયઞ્ચ ન હોતિ વાસિટ્ઠીતિઆદિ.

અત્થતોતિ સામત્થિયતો. અપચ્ચે વિધીયમાનો પચ્ચયો અપચ્ચવતા જાયમાનો તસ્સાપચ્ચન્તિ અત્થે જાયતિ. સોચાય મત્થવિસેસો છ(ટ્ઠિયન્ત) તાભાવે કથં સિયાતિ ઇદમેત્થ સામત્થિયં. અનન્તરે વાપચ્ચે પુત્તે-ભિધેય્ય નત્તાદો વાપચ્ચે-ભિધેય્યાતિ સસમ્બન્ધો. કુતોચિ અપચ્ચવતા નત્તાદો એવ. ઇદઞ્ચ સબ્બમ્બહુલવચનેવ સમ્પજ્જતીતિ આહ- ‘બહુલાધિકારા’તિ. અપચ્ચેતિ એકવચનેન નિદ્દેસે પુમુના નપુંસકેન કરિયતિ, તેને કસ્મિં યેવાપચ્ચે સિયા, ન બહૂસુ વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચાનિ વાસિટ્ઠાનિ, ન ચિત્થિ વાસિટ્ઠાનિ, ન ચિત્થિયં વાસિટ્ઠીત્યાસઙ્કિયાહ-‘ઇદઞ્ચે’ચ્ચાદિ. ઇદઞ્ચ અપચ્ચવચનઞ્ચ. ઇમિના ચેત્થ તથા નિસ્સયકરણં દસ્સેતિ. તસ્સ વચનિચ્છાભાવતોતિ તસ્સ લિઙ્ગવચનસ્સ સુત્તે વત્તુમિચ્છાયાભાવતોતિ અત્થો.

કિં પન કારણં સુત્તે લિઙ્ગવચનાવચનિચ્છાયં તસ્સાપ્પધાનત્તા યેનકેનચિ લિઙ્ગાદિના નિદ્દેસો-વસ્સં કત્તબ્બોતિ નાનન્તરિયકત્તા તસ્સેહોપાદાનં, યથાધઞ્ઞત્થિનોપલાલાદિનોપ્યપ્પધાનસ્સોપાદાનન્તિ. તતોયેવાહ-‘ઉપલક્ખીયસ્સેત્થ પધાનત્તા’ચ્ચાદિ. ઇત્થિપુમત્તયુત્તજઞ્ઞવિસેસો ઉપલક્ખીયો, અપચ્ચેતીદમુપલક્ખણં, સયન્તિ યથાવુત્તમુપલક્ખણં સયં. કારિયપ્પટિપત્તિયાતિ પુમે નપુંસકેપચ્ચે-ભિધેય્યે વિધિ હોતિચ્ચેવં કારિયપ્પટિપત્તિયા વત્તું ન ઇટ્ઠં.

વચનન્તરેપિ અઞ્ઞસ્મિં વચને. આણીતિ ણિપ્પચ્ચયસુત્તં વદતિ. અગોત્તાદિતોતિ યોગોત્તસ્સાદિભૂતો ન હોતિ, તતો, તેનેવ ‘‘આણી’’તિ સુત્તે (૪-૫) વક્ખતિ-‘અકારન્તમત્તતોવાયંણિન ગોત્તાદિભૂતતો’તિ. વાક્યસમાસાપીતિ યથાસઙ્ખ્યેનાહ. તસ્મિં અત્થેતિ તસ્મિં વાક્યોપદસ્સિતે અત્થે, તન્તિ વાક્યં. સમાસવુત્તિઞ્ચ નિવત્તેય્યુન્તિ સમ્બન્ધો.

સતિપનાતિ વાકારે સતિ તુ અનિચ્ચત્તા ણપ્પચ્ચયસ્સ. સોપીતિ સમાસોપિ, સમાસોતિઆદિના પક્ખન્તરમાહ. તેન વાક્યસિજ્ઝનેન. પક્ખે વાક્યસમાસાપિ સિયુન્તિ પક્ખે સમાસવુત્તિયા એવ બાધિતત્તા પક્ખન્તરે ણાદિવુત્તિ ન બાધીયતીતિ વાક્યવુત્તિયોપિ સિયુન્તિ અત્થો.