૧૯. ચત્થે

સમુચ્ચીતિ પિણ્ડીકરણં, કો સોતિ આહ- ‘સાધનમેક’મિચ્ચાદિ. એકં સાધનં એકં કિરિયં વા પટિચ્ચ ચીયમાનતાતિ સમ્બન્ધો, કેસન્તિ આહ- ‘કિરિયાસાધનાન’ન્તિ, કેનાતિ આહ- ‘અત્તરૂપભેદેના’’તિ. તત્થ દેવદત્તો ભુઞ્જતિ તિટ્ઠતિ પચતિચાતિ સાધનમ્પટિચ્ચ કિરિયાનં અત્તરૂપભેદેન ચીયમાનતા વેદિતબ્બા, ધવે ચ ખદિરે ચ પલાસે ચ છિન્દાતિ કિરિયમ્પટિચ્ચ અત્તરૂપભેદેન સાધનાનં ચીયમાનતા વેદિતબ્બા.

સોતિ સમુચ્ચયો ભવતીતિ સેસો, કેસન્તિ આહ- ‘તુલ્ય બલાન’મિચ્ચાદિ.

તુલ્યબલાનન્તિ ઇમિના વિસું પધાનભાવેન કિરિયાભિસમ્બન્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞાનપેક્ખત્તમાહ.

અનિયતક્કમયોગપજ્જાનન્તિ કમો ચ યોગપજ્જઞ્ચ, અનિયતં કમયોગપજ્જં યેસં સદ્દાનં તેસં, યથેત્યાદિના તત્થોદાહરણં દસ્સેતિ, એત્થાયમધિપ્પાયો ‘‘એત્થ ગવાદીનં વિસું પધાનભાવેનાનયનકિરિયાભિસમ્બન્ધા તુલ્યબલતા ગવાદીનં વુત્તક્કમેનેવ નયનાભાવા અનિયતક્કમતા ગવાદીનં યુગપદિ નયનાભાવા અનિયત યોગપજ્જતા ચ હોતિ, તથા અઞ્ઞં તાદિસમ્પી’’તિ. અનુ પચ્છા પધાનાનુરોધેન (ચયનં) અન્વાચયો, તં બ્યઞ્જયતિ ‘યત્થે’ચ્ચાદિ, તદનુરોધેનાતિ તદનુગુણેન, ઉદાહરતિ ‘યથે’ચ્ચાદિ, ભિક્ખાગમનમેત્થ પધાનમન્તરઙ્ગત્તા, નેતરં બહિરઙ્ગત્તા, તં કરણે યદિ ગાવોપિ પસ્સતિ તાપ્યાનયતિ, એત્થ તુ ગોસ્સાનયનં ભિક્ખાટનમપેક્ખતે, નેતરમિતરસ્સ… વિનાપિ તેન તદનુટ્ઠાનતો. ઇતરસ્સ ઇતરેન યો ગો ઇતરેતરયોગો, સો ચ એતાદિસોતિ આહ- ‘અઞ્ઞમઞ્ઞે’ચ્ચાદિ.

અવયવપ્પધાનો ચાતિ સાભાવિકાભિધાનસામત્થિયેનાપુથુભૂતો ચ, વુત્તિવયેન સારિપુત્તસદ્દો મોગ્ગલ્લાનત્થો હોતિ મોગ્ગલ્લાનસદ્દો સારિપુત્તત્થોપીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞત્થે પધાનતો યુગપદ્યધિકરણવચને સતિ ચત્થ સમાસોતિ સો-યમધિકરણ સમુદાયો ઉભયપદાનુગતઉભયત્થવસેન ચતુબ્બિધોપિ યુગપદિ બુદ્ધિયા ગય્હમાનો કદાચિ ઉબ્ભૂતાવયવભેદો તેનેવ સાભાવિકાભિધાનસામત્થિયેનેચ્ચેવમવયવપ્પધાનો ચ, નનુ ચ જનનમરણાનીતિ વિરુદ્ધાનં કથમેકેનાભિધાનન્તિ વુચ્ચતે- સબ્બોપિ સદ્દો પયુજ્જમાનો (ઇતરી) તરેનાવધારણં વત્તતે, તેન એકેકો સદ્દો એકેકસ્સત્થસ્સ વાચકો, તથાપિ યથા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાતિ એત્થ બહુવચનસ્સઞ્ઞથાનુપપત્તિયા યુગપદ્યધિકરણવચનતા હોતી, તથાત્રાપિ બહુવચનસ્સઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણેન સામત્થિયેન એકેનાપ્યભિધાનં હોતિ. ઇતિ હેતુમ્હિ, યતો એવમવયવપ્પધાનો તતોતિ અત્થો.

બહુત્તાતિ કિઞ્ચાપિ વાક્યે નેસં [વાક્યેનેવેસં (પોત્થકે)] વિસું બહ્વત્થતા, ન હિ સારિપુત્તમાનયાતિ વુત્તે મોગ્ગલ્લાનસ્સાપિ સમ્પચ્ચયો ભવતિ, તથાપિ યતો વુત્તિવિસયે સહભૂતાનમેવેસં વિસું બહ્વત્થતા, તતો તત્થ વચનીયસ્સ અત્થસ્સ સઙ્ખ્યાતેદેન બહુત્તં. સમાહરણં પિણ્ડીકરણવસેન સંહરણં સમાહારો, સો ચેવં વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતુમાહ ‘અઞ્ઞમઞ્ઞે’ચ્ચાદિ.

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ઇતરીતરયોગસ્સ સમાહારસ્સ ચ ભાવરૂપત્તા અદબ્બરૂપતા, તથાપીતરીતરયોગે તુ યથા ગુણવચ નાનં સુક્કં વત્થં સુક્કો કમ્બલો સુક્કા ગાવીતિ નિસ્સયભેદતો લિઙ્ગવચનસિદ્ધિ, તથા તદ્ધમ્માનમભિધાનતો નિસ્સયતો લિઙ્ગવચન સિદ્ધિ વેદિતબ્બા, સંહતિપ્પધાનત્તાચેકવચનન્તિ યદા બહુન્નં સમુદાયો તિરોહિતાવયવભેદો સંઘાતો પક્કમીયતે, તદા સમાહારોચ્ચેવ સંહતિપ્પધાનત્તા એકવચનં હોતીતિ અત્થો. તદનુટ્ઠાનતોતિ તસ્સ કરણતો. બ્યતિકરો મિસ્સતા, બ્યતિકરં દસ્સેતિ પાણિચ્ચાદિના, પચ્ચેકં પરિસમત્તિયં વાક્યબહુત્તં દસ્સેતિ ‘તત્થ હિચ્ચાદિ.

ચક્ખુઞ્ચ સોતઞ્ચ, મુખઞ્ચ નાસિકા ચ, હનુ ચ ગીવા ચ, છવિ ચ મંસઞ્ચ લોહિતઞ્ચ, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, જરા ચ મરણઞ્ચાતિ વિગ્ગય્હ સમાસો, ‘‘સમાહારે નપુંસક’’ન્તિ (૩-૨૦) સબ્બત્થ નપુંસકલિઙ્ગં, સ્યાદિમ્હિ મુખ નાસિકન્તિઆદીસુ ‘‘સ્યાદીસુ રસ્સો’’તિ (૩-૨૩) રસ્સો. અલભતા ગોમુખં ડિણ્ડિમો ભેરિવિસેસા, આળમ્બરં પણવો, મુરજો મુદઙ્ગો, મદ્દવો મુદઙ્ગો. મદ્દવવાદનં પણવવાદનઞ્ચ સિપ્પમસ્સ મદ્દવિકો પાણવિકો, સમ્મં કંસતાળં, તાળં હત્થતાળં, અલસતા ચ આળમ્બરો ચ, મુરજો ચ, ગોમુખો ચ, સઙ્ખો ચ ડિણ્ડિમો ચ, મદ્દવિકો ચ, પાણવિકો ચ, ગીતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ, સમ્મઞ્ચ તાળઞ્ચાતિ વિગ્ગહો. યુગસ્સ હિતા યોગ્ગા ગોણા, તેસમિદં યોગ્ગં કસિકમ્મં, તસ્સ અઙ્ગં. તેનાહ- ‘કસિભણ્ડાન’ન્તિ, ફાલોકસકો, પાચનં પતોદો, યુગો ચ નઙ્ગલઞ્ચાતિ વિગ્ગહો. પિણ્ડમાયુધવિસેસો, અસિ ચ સત્તિ ચ તોમરઞ્ચ પિણ્ડઞ્ચાતિ વિગ્ગહો. ચમ્મં સરવારણફલકં, કલાપો તૂણીરં, પહરણઞ્ચ આવરણઞ્ચાતિ વિગ્ગહો. અહિ ચ નકુલો ચ, બીળારો ચ મૂસિકો ચ, કાકો ચ ઉલૂકો ચ, નાગો ચ સુપણ્ણોચાતિ વિગ્ગહો. સઙ્ખ્યા ચ પરિમાણઞ્ચ સઙ્ખ્યાપરિમાણં, તત્થ પરિમાણસઞ્ઞાનં યથાદીઘો ચ મજ્ઝિમો ચ દીઘમજ્ઝિમં. એકકઞ્ચ દુકઞ્ચાતિ વિગ્ગહો, દુકતિકાદીસુપિ એસેવનયો.

ખુદ્દજન્તુ સિયા- નટ્ઠિ, અથવા ખુદ્દકોવ યો;

સતં વા પસતે યેસં, કેચિ આનકુલા અપિ.

કીટો ચ પતઙ્ગો ચ, કુન્થો ચ કિપિલ્લિકો ચ, ડંસો ચ મકસો ચ, મક્ખિકા ચ કિપિલ્લિકાચાતિ વિગ્ગહો. પચનચણ્ડાલાતિ ઓ રબ્ભિકાદીનં રુળ્હીસઞ્ઞા. ઉરબ્ભે હન્ત્વા જીવતીતિ ઓરબ્ભિકો, એવં સેસેસુ. સાનં સુનખં પચતીતિ સપાકો, વેના તચ્છકા, રથકારા ચમ્મકારા. સાધારણા સમાના, ચરણસદ્દો- યં ઇધ ગય્હતીતિ સમ્બન્ધો, યથા સકમજ્ઝયનાય ચરીયન્તિ વતાન્યેતેસૂતિ ચરણાનિ, કઠાદિવાઝાન્યજ્ઝયનાનિ સાખાસઞ્ઞકાનિ. યસ્મા એતેહિ ચરતિ અરિયસાવકો ગચ્છતિ અમતં દિસં, તસ્મા ચરણાનિ સીલાદયો પણ્ણરસ ધમ્મા. તેનાહ- ‘કઠાદીહી’તિઆદિ, કઠાદીહીતિ પસિદ્ધિવસેન કમાતિક્કમેનાપિ વુત્તં, તતો આદિસદ્દેન અતિસાદયો ગય્હન્તિ. અતિસેન ભારદ્વાજેન કઠેન વુત્તં વિદન્ત્યધીયન્તિ વાતિ ‘‘અઞ્ઞસ્મિ’’તિ (૪-૧૨૧) ણો, ‘‘લોપો’’તિ (૪-૧૨૩) લોપો અતિસા ભારદ્વાજા કઠા. કલાપિના વુત્તં વિદન્ત્યધીયન્તિ વાતિ, તેનેવ ણો, કલાપા, કઠા આદિ યેસં તે કઠાદયો, તેહિ અજ્ઝેનવિસેસે ચ પુરિસે ચ ઉપચારાતિ સમ્બન્ધો.

સીલાદયોતિઆદિસદ્દેન ઇન્દ્રિયસંવરાદયો ગય્હન્તિ. સીલઞ્ચ પઞ્ઞાણઞ્ચ, સમથો ચ વિપસ્સના ચ વિજ્જા ચ ચરણઞ્ચાતિ વિગ્ગહો. એકતો અજ્ઝયનમેતેસૂતિ એકજ્ઝયનાનિ, પકઠાનિ વચનાનિ પાવચનાનિ સદ્ધમ્મો, એકજ્ઝયનાનિ ચ તાનિ પાવચનાનિ ચ તેસં, દીઘો ચ દીઘાગમો ચ મજ્ઝિમો ચ મજ્ઝિમાગમો ચ, એકુત્તરો ચ અઙ્ગુત્તરાગમો ચ સંયુત્તાગમો ચ, ખન્ધકો ચ વિભઙ્ગોચાતિ વિગ્ગહો.

તેસન્તિ ઇમિના લિઙ્ગવિસેસાનન્તિ છટ્ઠિયન્તતં દીપેતિ, ઇત્થી ચ પુમા ચ, દાસી ચ દાસો ચ, ચીવરઞ્ચ પિણ્ડપાતો ચ સેનાસનઞ્ચ ગિલાનપચ્ચયો ભેસજ્જપરિક્ખારો ચ, તિણઞ્ચ કટ્ઠો ચ સાખા ચ પલાસો ચાતિ વિગ્ગહો. છેકો દક્ખો, પુબ્બા ચ પરાચાતિઆદિના વિગ્ગહો.

પુબ્બદક્ખિણન્તિઆદીસુ ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) રસ્સો. કાસો ચ કુસો ચ ઉસિરો ચ બીરણઞ્ચ, મુઞ્જઞ્ચ બબ્બજઞ્ચાતિ વિગ્ગહો. ખદિરો ચ પલાસોચાતિઆદિના ચ, ગજો ચ ગવજો ચાતિઆદિના ચ, હત્થી ચ ગોચ અસ્સો ચ વળવાચાતિ ચ, હંસો ચ બલાવા ચાતિઆદિના ચ, બકો ચ બલાકાચાતિ ચ. હિરઞ્ઞઞ્ચ સુવણ્ણો ચ, મણિ ચ સઙ્ખો ચ મુત્તા ચ વેળુરિયો ચ જાતરૂપઞ્ચ રજતઞ્ચાતિ ચ, સાલિ ચ યવકોચાતિઆદિના ચ, સાકઞ્ચ સુવઞ્ચાતિઆદિનાચ, કાસિયો ચ કોસલાચાતિઆદિના ચ વિગ્ગહો, જનપદવાચિના ચ બહુવચનન્તા.

એકવીસતિચ્ચાદિનો એકઞ્ચ તં વીસતિચાતિ વિસેસનસમાસો વા સિયા, એકઞ્ચ વીસતિ ચ એકવીસતીતિ ચત્થસમાસો વા, સમાહારે નપુંસકત્તન્તુ ન પપ્પોતિ, ‘‘નાનુસાસનીયં લિઙ્ગં સોકનિસ્સયત્તા લિઙ્ગસ્સે’’તિ લોકે નપુંસકલિઙ્ગસ્સેહાનભિધાનતો નપુંસકલિઙ્ગં ન ભવિસ્સતીત્યધિપ્પાયો, સભાપરિસાયાતિ ઞાપકતો વા સમાહારે નપુંસકલિઙ્ગમત્ર બ્યભિચરતીતિ દટ્ઠબ્બં.

પુબ્બપ્પયોગો-ભિમતોતિ ઉપસજ્જનસઞ્ઞકસ્સ સ્યાદીતિ પઠમાય નિદ્દિટ્ઠસ્સ સમાસે પુબ્બનિપાતો ‘‘ઉપસજ્જનં પુબ્બ’’મિચ્ચનેન (૨-૨-૩૧) ઇટ્ઠો કમસ્સ પધાનભાવેન વત્તુમિટ્ઠત્તાતિ ‘‘સ્યાદિસ્યાદિનેકત્થ’’ન્તિ (૩-૧) એત્થ સ્યાદીતિ પઠમાનિદ્દિટ્ઠસ્સાસઙ્ખ્યાદિનો પુબ્બમવટ્ઠાનતો સ્યાદિનેતિ તતિયાનિદ્દિટ્ઠસ્સ પચ્છાવટ્ઠાનતો ‘‘સ્યાદિસ્યાદિના’’તિ સુત્તે પટિપાટિયા પધાનભાવેન વત્તુમિટ્ઠત્તા.

પરપ્પયોગો-ભિમતોતિ હેટ્ઠા વુત્તસુત્તેન પુબ્બનિપાતે પત્તે ‘‘રાજદન્તાદીસુ પર’’ન્તીમિના (૨-૨-૩૦) પરનિપાતો-ભિમતો, વચનેનાતિ- ‘‘બહુલ’’ન્તિ વચનેન, પુબ્બકા લયુત્તસ્સ પરપ્પયોગો-ભિમતોતિ રાજદન્તાદિપાઠતો એવા-ભિમતો.

કમમ્પચ્ચનાદરાતિ ઇમિના પધાનભાવેના-ક્કમસ્સ વત્તુમિટ્ઠત્તમાહ. સરો આદિ યસ્સ તં સરાદિ, સઙ્ખો ચ દુન્દુભિ ચ વીણા ચ, ઉદુક્ખલઞ્ચ મુસલો ચ, ધનપતિ ચ રામો ચ કેસવોચાતિ વિગ્ગહો. જંદંસદ્દા જાયાસદ્દસમાનત્થા અસઙ્ખ્યા-જઞ્ચ પતિ ચ, દઞ્ચ પતિચાતિ વિગ્ગહો, અવન્તયો ચ અસ્સકાચ, અગ્ગિ ચ ઇન્દોચાતિ વિગ્ગહો, તંનિવાસિમ્હિ ગહિતે અવન્તિ ચ અસ્સકોચાતિ એકત્તેનપિ વિગ્ગહો વત્તતિ. દ્વન્દસમાસો- યં દ્વન્દસદિસત્તા દ્વન્દો, દ્વે ચ દ્વે ચ પદાનિ દ્વન્દાનીતિ હિ ઉભયત્થપ્પધાનો- યં દ્વન્દસદ્દો.