૧૭. વાને

અનેકગ્ગહણસ્સ પયોજનં વત્તુમુપસક્કતિ ‘ઇધે’ચ્ચાદિ, વિવચ્છિતેકસઙ્ખ્યાસામઞ્ઞન્તિ વિવચ્છિતં એકસઙ્ખ્યાય સામઞ્ઞં, એવં મઞ્ઞતે ‘‘યદિ‘સ્યાદિ સ્યાદિને’તિ વત્તુમિચ્છિતેકસઙ્ખ્યાસામઞ્ઞસ્સ પરિગ્ગહો ન સિયા તદા ઇહાનત્થક (મનેક)ગ્ગહણં સિયા તેનેહાને કગ્ગહણસામત્થિયાયેવ ‘સ્યાદિસ્યાદિને’તિ વત્તુમિચ્છિતેકસઙ્ખ્યા સામઞ્ઞમ્પરિગ્ગહિતન્તિ વિઞ્ઞાયતે’’તિ તેનેચ્ચાદિના ઇદં દસ્સેતિ ‘‘તેન યથાવુત્તેન પુબ્બે વુત્તો સબ્બોપિ સમાસો પુબ્બપરાનં દ્વિન્નંયેવ સ્યાદ્યન્તાનં હોતી’’તિ.

યજ્જેવં કથં ‘તદહુજાતો’તિ બહુલાધિકારેન વિસેસન સમાસગબ્ભકારકસમાસેન વા સિજ્ઝતિ, અયં અઞ્ઞપદત્થસમાસો. ચત્થે બહુન્નમિટ્ઠત્તા તદત્થઞ્ચાનેકગ્ગહણં, તેન ‘હોતુ પોતુ પિતા પુત્તા’તિ હોતિ ઉત્તરપદે (યોનિ) સમ્બન્ધે પરતો પુબ્બપદસ્સ ‘‘પુત્તે’’તિ (૩-૬૫) સુત્તેનાત્તેન, અઞ્ઞથા દ્વિન્નંદ્વિન્નં સમાસે સબ્બત્થ ઉત્તરપદસમ્ભવેન ‘‘વિજ્જાયોનિસમ્બન્ધાનમા તત્ર ચત્થે’’તિ (૩-૬૪) ‘‘પુત્તે’’તિ ચ સુત્તદ્વયેનાત્તેન‘હોતા પોતા પિતા પુત્તા’તિ આપજ્જેય્ય. અનેકન્તિ પઠમન્તત્તા સ્યાદીતીદમેવાનુવત્તતે, તેનેવાનેકં સ્યાદ્યન્તમિચ્ચેવ વુત્તં. અથાઞ્ઞત્થેતિ વુત્તે-ઞ્ઞસ્સ વાક્યસ્સત્થેતિ અવત્વા પદસ્સેચ્ચેવ કસ્મા વુત્તન્ત્યાસઙ્કિયા હ- ‘સ્યાદ્યન્તસ્સે’ચ્ચાદિ, તસ્સેવાતિ સામત્થિયલદ્ધસ્સ સ્યાદ્યન્ત પદસ્સેવ સમાસો વિઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો.

તસ્સ ગુણા તગ્ગુણા તસ્સેચ્ચનેનાઞ્ઞપદત્થો નિદ્દિસીયતે, તસ્સ અઞ્ઞપદત્થસ્સ યે ગુણા યાનિ વિસેસનાનિ, તેસં સંવિઞ્ઞાણં ગહણં તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં, અથવા સો ગુણો યસ્સ સો તગ્ગુણો, તગ્ગુણસ્સ તગ્ગુણયુત્તસ્સાઞ્ઞપદત્થસ્સસંવિઞ્ઞાણં, ન ગુણવિરહિતસ્સા(તિ) તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં, એત્થ પન ‘અઞ્ઞપદત્થે તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં પ્યત્થી’તિ પરિભાસીયતિ, તત્થાયમત્થો ‘‘અઞ્ઞપદત્થે સમાસે-ઞ્ઞપદત્થો વિસેસનેન સહ વિઞ્ઞાયતિ નવિસેસનરહિતો’’તિ, ક્વચિ અતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણસ્સાપિ દસ્સને નાપિસદ્દો, યત્રાવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો તત્થેવ તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં ભવતિ, તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણતો અઞ્ઞં અતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં, તસ્મિં, યત્રાવયવોયેવ સમાસત્થો તત્રાતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણં.

એત્થ પન બહુધનસદ્દો પુરિસસ્સ ઉપલક્ખણભાવેન કતત્તા. અભિમતોતિ પાણિનીયાનં અભિમતો દસન્નં સમીપે આસન્ના દસન્નમિચ્ચાદિવાક્યે.

પરિમાણમેવસઙ્ખ્યેયન્તિ પરિમાણલક્ખણમેવ સઙ્ખ્યેયં, તઞ્ચ પરિમાણલક્ખણં સઙ્ખ્યેયઞ્ચ.

સઙ્ખ્યાનરૂપન્તિ સઙ્ખ્યાનસભાવં.

પરિમાણેનાતિ પઞ્ચસઙ્ખ્યાય પરિચ્છિજ્જમાનેન સઙ્ખ્યેયસઙ્ખાતેન પરિમાણેન.

સઙ્ખ્યાનવુત્તીતિ તેન અનતિવત્તિયમાનતપ્પરિચ્છેદક સઙ્ખ્યાનરૂપ સઙ્ખાતે સઙ્ખ્યાને વુત્તિ યસ્સા સા સઙ્ખ્યાનવુત્તિ-પઞ્ચસઙ્ખ્યા.

દિટ્ઠન્તેનિમિના ઇમં દીપેતિ ‘‘યથા પઞ્ચ પરિમાણમેસન્તિ પઞ્ચકાતિ એત્થ પરિમાણરૂપો-વયવભેદસમુદાયસભાવો પકતિયત્થો સમુદાયિનો સકુના પચ્ચયત્થો, તથા તિદસાતિ એત્થાપિ’’તિ, કપ્પચ્ચયો પકતિપ્પચ્ચયત્થભેદસમ્ભવેન.

કેચિ પનાતિ ઇમિના પાણિનીયે દસ્સેતિ.

પકતિપ્પચ્ચયત્થભેદસમ્ભવાતિ ઇમિના પરેસં પકતિપ્પચ્ચયત્થાનં ભેદાભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા સઞ્ઞાયં સકત્થે કપ્પચ્ચયસ્સ વિધાનં દસ્સેતિ.

સ્યાદ્યન્તસ્સાતિ ઇમિના વાસદ્દસ્સ પદત્તં દસ્સેતિ.

તદત્થેપીતિ તસ્સ વાઇતિ અઞ્ઞપદસ્સ અત્થેપિ, તદત્થો ચેત્થ વિકપ્પત્થો વા સિયા તદા પન દ્વિન્નં ગહણે ન તિણ્ણં, તેસન્તુ ગહણે ન દ્વિન્નં, સંસયો વા, તદા તુ સંસયસ્સોભયા લમ્બનરૂપત્તા દ્વેવાતિ વુત્તે તયો, તયોવાતિ વુત્તે દ્વે અપેક્ખીયન્તીતિ બુદ્ધિવિસયા પઞ્ચ અત્થા સમાસાભિધેય્યો હોન્તિ.

નામત્તેનાતિ રુળ્હિનામત્તેન, અભિમતો પાણિનિયાનં, વિકપ્પિતં સુત્તન્તરેન વિભાસા સબ્બનામસઞ્ઞાવિધાનેન.

અવયવધમ્મેનાતિ અવયવસઙ્ખાતેન સભાવેન.

નનુ ચ સમાનાધિકરણાનં બહુબ્બીહિ વુત્તો પાણિનિયેહિ ‘પઞ્ચહિ ભુત્તમસ્સેતિ બ્યધિકરણાનં ન સિયા’તિ, તથા પઠમત્થં વજ્જેત્વા સબ્બવિભત્યત્થેસુ ઇટ્ઠો ‘વુટ્ઠે દેવેગતોચ્ચત્ર વુટ્ઠદેવોતિ ન સિયા’તિ તસ્મા કથમત્ર બ્યધિકરણાનં પઠમત્થે સમાસો વણ્ણીયતેચ્ચાસઙ્કિયાહ-‘બ્યધિકરણાનમ્પિ’ચ્ચાદિ, બ્યધિકરણાનમ્પિ યથાભિધાનંસમાસસબ્ભાવતો પઞ્ચહિ ભુત્તમસ્સેત્યાદો બહુલાધિકારા અનભિધાનતો વા ન ભવિસ્સતિ, તતોયેવ ચ પઞ્ચ ભુત્ત વન્તો-સ્સેતિ સમાનાધિકરણાનમ્પિ ક્વચિ ન ભવિસ્સતિ, તથા પઠમત્થેપિ ક્વચિ ન ભવિસ્સતિ વુટ્ઠે દેવે ગતો’તિ. તુલ્યયોગે ગમ્યમાનેતિ અત્થો.

અઞ્ઞત્રચાતિ તુલ્યયોગતો-ઞ્ઞત્ર સલોમકોત્યાદીસુ ચ, વિજ્જમાનાનિ લોમાન્યસ્સ, વિજ્જમાના પક્ખા અસ્સાતિ વિગ્ગહો. ઉપસઙ્ખ્યાતો ‘‘સ્યાદ્યધિકારે-ત્થિખીરાદીનમુપસઙ્ખ્યાન’’ન્તિ (૨-૨-૨૪-વા) સભાવતો એવ નિવત્તો ન સુત્તન્તરતો, ગતત્થસ્સાપિ હિ પયોગે અનવટ્ઠાનં સિયા પિટ્ઠપેસને વિય, કથઞ્ચરહિ બ્રાહ્મણે બહૂ આનય, અહં પચામીતિ નાવસ્સમેવં પયોગો, કત્થચિ પન વચનસિલિટ્ઠતાદિપ્પયોજને સતિ હોતેવ.

કણ્ઠે સમ્ભવોતિ કાળસ્સ કણ્ઠે સમ્ભવો. ટ્ઠસદ્દત્થોતિ કણ્ઠટ્ઠસદ્દે ટ્ઠસદ્દત્થો. ઓટ્ઠસદ્દોવ મુખવુત્તીત્યનેન ગમ્મમાનત્થત્તા દુતિયસ્સ મુખસદ્દસ્સાપ્પયોગમાહ, તસ્મા ઓટ્ઠોવ મુખમસ્સાતિ વિગ્ગય્હ ઓટ્ઠમુખોતિ સમાસો, ન ચ પાણિ પાણ્યન્તરસ્સ મુખં, મુખેનેવ ચ પાણિમુખસ્સ સદિસત્તં પસિદ્ધન્તિ સામત્થિયા ઓટ્ઠમુખમિવ મુખમસ્સેત્યત્થેવ તિટ્ઠતે, ઉપન્યસ્યન્તેત્યુપન્યાસા, વિસયદસ્સનત્થાતિ ઇમિના’કણ્ઠે કાળો યસ્સા’ત્યાદીકમેવ વાક્યન્તિ દસ્સેતિ. સમુદાયે વિકારેચાતિ સમુદાયસમ્બન્ધે વિકારસમ્બન્ધે ચ. તંસમાસસ્સાતિ તસ્સા છટ્ઠિયા સમાસસ્સ, તદભિધાયિનન્તિ સઙ્ઘાત વિકારાભિધાયીનં, કેસાનં સઙ્ઘાતો ઇચ્ચાદિ પરેસં વાક્યં. ધાતુતો જાતં ધાતુજં, ઉત્તરપદં પતિતસદ્દાદિ, તસ્સ પયોગોતિ પતિતસદ્દસ્સ પયોગો.

‘‘નઞ્સ્માત્થ્યત્થાન’’ન્તિ (૨-૨-૨૪) વાત્તિકં, એતનાહ-‘ઞ કારાનુ બન્ધા’ઇચ્ચાદિ. પાણિનિયા તુ અવિજ્જમાનસદ્દો નઞ્સમાસો, પદન્તરે નાસ્સ બહુબ્બીહિ વોત્તરપદલોપો, અવિજ્જમાના પુત્તાસ્સ અપુત્તોવિજ્જમાનપુત્તોતિ સાધેન્તિ, ઇચ્છતે પાણિનીયેહિ… દક્ખિણપુબ્બા સદ્દાનં નાનત્થત્તા બ્યધિકરણત્તા, વચનેપીતિ સુત્તે વિજ્જમાનેપિ, અય મઞ્ઞપદત્થસમાસો પરેહિ બહુબ્બીહીતિ વુચ્ચતિ તથાહિ બહવો વિહયો યસ્સ સો બહુબ્બીહિ, યથા બહુબ્બીહીતિ અઞ્ઞપદત્થપ્પધાનો તથા અયમ્પિ.