૧૧. વિસે

કિન્તં વિસેસન મિચ્છાહ-‘યમિ’ચ્ચાદિ, યં અવત્થાપયતિ તં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો, કિન્તં વિસેસ્સમિચ્ચાહ-‘યદનેકે’ચ્ચાદિ, યં અવત્થા પીયતે તમભિધીયતેતિ સમ્બન્ધો, નન્વેકત્થેનેત્યુચ્ચમાને વિસેસ્સેનેતિ કથમવગમ્યતે, યતો એવં વિવરિતવા ત્યાસઙ્કિયાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ.

સમ્બન્ધિસદ્દત્તાતિ એવં મઞ્ઞતે ‘‘સમ્બન્ધિસદ્દા સકત્થમિવ નિયતમ્પટિ-યોગિનમાક્ખિપન્તિ… તેન વિના તેસં સકત્થસ્સાસમ્ભવાતિ, વિવરિતવાતિ વિવરિત્થ, એકત્થેનેતીમસ્સ સમાનાધિકરણેન સહ સમાસો હોતીતિ એવં સાજ્ઝાહારો અત્થો વેદિતબ્બો, અત્થસદ્દસ્સાનેકત્થત્તા વિસેસેતિ ‘અત્થો અભિધેય્યો’તિ. કથં તેનત્થો વુચ્ચતીત્યાહ- ‘અધિકરીયતિ’ચ્ચાદિ.

વિસેસ્સસ્સ સમાનાધિકરણત્તઞ્ચ વિસેસનાપેક્ખન્તિ સમ્બન્ધો. વિસેસ્સસદ્દસ્સ વિસેસનેન સહ સમાનાધિકરણત્તં વિસેસન સદ્દાપેક્ખન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, તત્થ કારણમાહ- ‘સમ્બન્ધા’તિ, અધિકરણસ્સ સમાનત્તં નામ ભિન્નાનં સમ્બન્ધીનં ભવતિ, સમ્બન્ધિનો ચ સમ્બન્ધમન્તરેન ન હોન્તી [હોતિ (પોત્થકે)] તિ વિસેસનવિસેસ્સાનં સમ્બન્ધો વિઞ્ઞાયતે, એવં વિઞ્ઞાતા તસ્મા સમ્બન્ધાતિ અત્થો.

સદ્દબ્યતિરેકેન હેત્થ અત્થાનં વિસેસનવિસેસ્સભાવો ન સમ્ભવતિ, તથા હિ ‘નીલમુપ્પલ’ન્તિ પઞ્ચ વત્થૂનિ સન્નિહિતાનિ નીલન્તિ નીલત્તં ગુણસામઞ્ઞં, નીલો ગુણો, તદાધારો દબ્બન્તિ તીણિ, ઉપ્પલન્તિ ઉપ્પલત્તં ઉપ્પલજાતિ, દબ્બઞ્ચ તન્નિસ્સયોતિ દ્વે.

તત્થ ઉપ્પલજાતિ ગુણજાતીનં [નીલજાતિઉપ્પલજાભધનં (કાતન્તટીકા)] તાવ ન સમ્ભવતિ વિસેસનવિસેસ્સભાવો જાતિયા નિગ્ગુણત્તા, નીલત્તસ્સ ચ નીલગુણે સમવાયિનો, ઉપ્પલત્તસ્સ ચ ઉપ્પલદબ્બે સમવાયિનો સમાનાધિકરણત્તમ્પિ નત્થિ, ઉપ્પલજાતિયા નીલસ્સ ચ ગુણસ્સ અત્થિ સમાનાધિકરણત્તં… નીલ મુપ્પલન્તિ પવત્તિનિમિત્તાનં ઉપ્પલજાતિનીલગુણાનમેકમધિ કરણંનિસ્સયોતિ, વિસેસન વિસેસ્સભાવો તુ નત્થિ જાતિયા અનીલત્તા, ગુણદબ્બાનન્તુ સમ્ભવતિવિસેસનવિસેસ્સત્તં દબ્બસ્સાનેકગુણત્તા, સમાનન્તુ તેસમ્પરમધિકરણં તતિયં નત્થિ, યેન સમાનાધિકરણત્તં સિયા, એવં નીલદબ્બ ઉપ્પલદબ્બાનમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિહારેન વત્તુમિચ્છિતાનં ન વિસેસન વિસેસ્સભાવો, નાપિ સમાનાધિકરણત્તં, કસ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞાસમ્બન્ધતો અપેક્ખાભાવતો, વુત્તપટિપક્ખતો પન વક્ખમાનનયેન સદ્દાનમેવ સામાનાધિકરણ્યં વિસેસનવિસેસ્સત્તઞ્ચ વેદિતબ્બં, તેનેવાહ-‘અતોયેવે’ચ્ચાદિ.

અતોયેવાતિ યતો વિસેસ્સસ્સ સમાનાધિકરણત્તં વિસેસનાપેક્ખં, અતોયેવ હેતુતોતિ અત્થો, ભિન્નનિમિત્તપ્પ યુત્તાનમેવાતિ સામઞ્ઞેન નીલગુણાધારે દબ્બે ગુણેયેવ વા નીલસદ્દસ્સ, ઉપ્પલસદ્દસ્સ ચ સામઞ્ઞેન ગુણવતિ દબ્બે વત્તમાનત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞેસુ ભિન્નેસુ સદ્દપ્પવત્તિયા કારણેસુ પયુત્તાનં સદ્દાનમેવ [નિટ્ઠાનમેવ (પોત્થકે)].

સમાનાધિકરણત્તન્તિ નીલુપ્પલસદ્દાનં વિસુંવિસું યોગે વિસિટ્ઠદબ્બ વાચિત્તસ્સાસમ્ભવા, નીલઞ્ચ તં ઉપ્પલં ચેતિ સામાનાધિકરણ્યે સન્નિપતિતે સતિ સમ્ભવા એવં તત્થ વિસિટ્ઠે વત્થુમ્હિ પવત્તાનં તેસં સમાનત્થતા, એવકારેન બ્યવચ્છિન્નમત્થં દસ્સેતુમાહ-‘નત્વભિન્ને’ચ્ચાદિ.

નનુચેત્યાદિ ચોદ્યં, સીસમ્પાતીતિ સીસપા રુક્ખવિસેસો, નયિદ મેવમિચ્ચાદિ પરિહારો.

અથ તુચ્ચતેઇચ્ચાદિના પરસ્સ વચનાવકાસમાસઙ્કતે, વિસેસવુત્તીતિ ફલસ્સ રુક્ખસ્સ ચ સામઞ્ઞસદ્દત્તા ભાવેન વિસેસે વુત્તિ, ઇમેસન્તિ સીસપાદીનં ન સમોધારિતાતિ ન નિચ્છિતા, સામઞ્ઞવુત્તિયેવ સમોધારિતાતિ અધિપ્પાયો, અવસિતા નિચ્છિતા વુત્તિ યેસં સીસપાદીનં તે અવસિતવુત્તયો, પયતનં વિના તદા પપ્પોતિ ચાતિ સમ્બન્ધો, પયતનન્તિ ‘સામત્થિયલદ્ધેપિવિસેસ્સે’તિવચનં. તઞ્ચનત્થિચ્ચાદિ પરિહારો, સરૂપમત્તકથનાયાતિ વુત્તત્થાનમ્પિ સરૂપમત્તકથનાય ‘પૂપે બહૂ આનયે’તિ યથા, એવં જાતીયકન્તિ સરૂપકથનપ્પકારયુત્તં. ઉપસંહરમાહ-‘તદેવ’મિચ્ચાદિ, નિપાતસમુદાયોવાયં વુત્તેન પકારેનેત્યસ્સ અત્થે વત્તતે.

અઞ્ઞતરસમ્ભવેપિ તન્નિવત્તિયા વચનસબ્ભાવં દસ્સેતુમાહ- ‘અથપિ’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞતરસમ્ભવેપીતિ વિસેસનસ્સ વિસેસ્સસ્સ વા સમ્ભવેપિ, યત્રપ્યુભિન્નમત્થિ વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવો તત્થપિતાવ બહુલંવચનતોવ નિવત્તિ હોતિ, કિમ્પના-ઞ્ઞતરસમ્ભવેતિ દસ્સેતુમાહ-‘યથા પુણ્ણો’ઇચ્ચાદિ, એત્થ પન અઞ્ઞેપિ પુણ્ણનામકા સન્તીતિ બ્યભિચારસમ્ભવા ઉભિન્નમ્પિ વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવે બહુલંવચનમેવ સમાસં નિવત્તેતિ, એવં વિધેપીતિ અઞ્ઞતરસમ્ભવેપિ, ન કેવલં વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવે, અથ ખો એવં વિધેપ્યઞ્ઞ તરસમ્ભવેપિત્યવિસદ્દસ્સ અત્થો.

યજ્જેવમિચ્ચાદિ પચ્ચેકં વિસેસનવિસેસ્સભાવે સતિ અનિટ્ઠા પાદનચોદના, પચ્ચેકં વિસેસનં સિયા ઉભિન્નમ્પિ વિસેસનત્તા, તત્થ દોસમાહ-‘વિસેસ્સસ્સચ પુબ્બનિપાતો’તિ, ચો-વધારણે, વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે વા, કુતોચ્ચાહ- ‘નાગ્ગહિતે’ચ્ચાદિ, ઇતિ કારણે, અતો કિમનિટ્ઠમાયાત મિચ્ચાહ- ‘ઉપ્પલનીલન્તિપિ સિયા’તિ, ઇત્થઞ્ચરહિ કિન્ત્યાહ- ‘નીલુપ્પલન્તિ ચે’ચ્ચાદિ. પરિહારમાહ-‘નેસદોસો’ચ્ચાદિ, ઉપપત્ત્યન્તરમાહ- ‘અથ ચે’ચ્ચાદિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞાનુપકારિત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિસેસનવિસેસ્સત્તે નાનુપકારિત્તા સપ્પધાનત્તાતિ અત્થો, અથ દ્વિન્નમ્પિ અપ્પધાનત્તં કસ્મા ન સિયા ત્યાહ- ‘અપ્પધાનત્તેપિ’ચ્ચાદિ, સકસકપ્પધાનાપેક્ખાવન્તાનન્તિ સકેસકે પધાને અત્તનિ અપેક્ખાવન્તાનં. અથ કુતો દબ્બસ્સેવ પધાનત્તમસિતં, ન તુ ગુણસ્સેત્યાસઙ્કિય ઞાયમુપનિસ્સયતિ ‘અથ ચે’ત્યાદિના. છાગોત્યજો વુચ્ચતે, તં સેતવણ્ણમાલભેથ મારેય્ય, ફુસનં વા કરેય્યાતિ અત્થો, આપુબ્બો લભિ હિ મારણે ફુસને ચ વત્તતે, દેસનાયન્તિ [ચોદનાયન્તિ ચોદનાવાક્ય (પોત્થકે)] વેદવાક્યેતિ અત્થો, કુતો છાગતો-ઞ્ઞો નાલબ્ભતેચ્ચાહ- ‘ન હિ’ચ્ચાદિ.

છાગાભાવેતિ સેતગુણયુત્તસ્સ છાગસ્સાભાવે, પિટ્ઠપિણ્ડિમાલબ્ભાતિ સેતગુણયોગેન વિટ્ઠપિણ્ડિં આલમ્ભ, ન ચ નાલમ્ભતે તસ્મા ગુણો અપ્પધાનન્તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં.

પુન ચોદેન્તો આહ- ‘નનુ ચે’ચ્ચાદિ, અથેત્યધિપ્પાયમાસઙ્કતે, અનિટ્ઠમાપાદયતિ નીલસદ્દેપિ પસઙ્ગો’તિ, કુતોચ્ચાહ- ‘સોપિહિ’ચ્ચાદિ, ઇદં વુત્તં હોતિ- ‘‘ઉપ્પલસદ્દો જાતિવાચી, ન તુ દબ્બવાચી, જાતિ વિસિટ્ઠદબ્બવાચિત્તા યદિ દબ્બવાચીતિ વુચ્ચતે, તદા નીલસદ્દોપિ ગુણવિસિટ્ઠ દબ્બવાચિત્તા દબ્બવચનમાપજ્જતીતિ ઇમેસં ન કોચિ વિસેસો’’તિ, પરિહરન્તો આહ ‘નેદમત્થિ’ચ્ચાદિ, અપાયિનો અપગન્તારો દબ્બાતિ ગમ્યતે, કુતોચ્ચાહ- ‘સતીપિ’ચ્ચાદિ, ઇતિ કારણે.

વિસેસનમેકત્થેનેતિ સિદ્ધેપિ પપઞ્ચત્થં પરિપ્ફુટત્થઞ્ચ ઉદાહરણબહુત્તં દસ્સેતું પાણિનિયેહિ બહું સુત્તિતં, સબ્બસ્સેતસ્સ પચ્ચક્ખાતભાવં દસ્સેતું વુત્તિયમુદાહરણમત્તં દસ્સિતં, તદિદાનિ બ્યાખ્યાતુકામો આહ- ‘પુબ્બકાલે’ચ્ચાદિ, છિન્નોચ વિસેસનન્તી સમ્બન્ધો ‘‘પુબ્બકાલેક સબ્બધુરપુરાણનવકેવલાનિ સમાનાધિકરણેને’’તિ (૨-૧-૪૯) તે સમેત્થ સુત્તં, તત્થેકાદીનં વુત્તિયમુદાહરણાનિ ન દસ્સિતાન્યુપલક્ખણતોવ વિઞ્ઞાયન્તીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એકે’ચ્ચાદિ, એકો ચ સો પુરિસોચાત્યાદિના વિગ્ગહો ઉપલક્ખણત્તાયેવ ચ ‘સત્ત ચ તે ઇસયો ચ સત્તિસયો’ચ્ચાદિકઞ્ચ દટ્ઠબ્બં.

ઉપમીયતે પરિચ્છિજ્જતે-નેનેત્યુપમાનં, ઉપમીયતીત્યુપમેય્યં, તેસં ઉપમાનોપમેય્યાનં સાધારણો યો ધમ્મો સામતાતેન વિસિટ્ઠં યદુપમેય્યં, તં વચનેનેત્યત્થો ઉપમાનોપમેય્યચ્ચાદિ કસ્સ, સમાસો ભવતીતિ સેસો, કારણમાહ- ‘વિસેસે’ચ્ચાદિ, વિસેસાપરિગ્ગહાતિ વિસેસનન્ત્યેવ સામઞ્ઞેન પરિગ્ગહા, એવમ્ભૂ તસ્સાપીતિ ઉપમાનરૂપસ્સાપિ. નનુ સત્થીસદ્દસ્સસત્થિયં વુત્તિ સામાસદ્દસ્સ તુ દેવદત્તાય, અતો બ્યધિકરણત્તા કથમેત્થ સમાસોચ્ચાસઙ્કીયાહ- ‘યદે’ચ્ચાદિ, સમાનો ધમ્મો સામત્તાદિ યસ્સ સો સધમ્મો, તસ્સ ભાવો સાધમ્મિયં સામત્તં, તસ્મા દેવદત્તાત્થે વત્તતે ઉપચારવસેન, સામાસદ્દોપિ ગુણવચનોપિ સામત્તં વત્વા સદ્ધાદિત્તવસેનાભેદોપચારેન વા દેવદત્તાયં વત્તતે, નનુ ચ સામાસદ્દસ્સ દેવદત્તાભિધાને ચરિતત્થતાય સત્થી ગુણેન નિદ્દિટ્ઠાત્યનિયતગુણપ્પતીતિપ્પસઙ્ગો નેકગુણાધારત્તા સત્થિયાત્યાસઙ્કિયાહ- ‘યદિપિ’ચ્ચાદિ.

ઇહાતિ નિદ્ધારણે, એતેસં ગુણાનં મજ્ઝેતિ અત્થો, ઇહ વા સત્થિયં, સામગુણવન્તતાય સામાયાતિ ગમ્યતે, પસિદ્ધિવસેનાતિ સત્થિસામાત્યત્રોપમાનં સત્થી, ઉપમેય્યા દેવદત્તા, પસિદ્ધન્તુપમાનં ભવતિ નાપ્પસિદ્ધં… પસિદ્ધસાધમ્મિયા સાધ્યુ સાધનમુપમાનન્તિ કત્વા સત્થિયેવ સામઙ્ગુણેન પસિદ્ધા ન દેવદત્તા, તસ્મા સામગુણપ્પસિદ્ધિયાતિ અત્થો. સાધ્યુતે ઉપમીયતેનેનેતિ સાધનમુપમાનં, સાધ્યતે ઉપધીયતેતિ સાધ્યમુપમેય્યં, પસિદ્ધસ્સ સાધમ્મિયં તેન, સાધ્યસ્સાપ્પસિદ્ધસ્સ કસ્સચિ સાધનં સાધ્યસાધનં. યત્રત્વિચ્ચાદિના બહુલંવચનસામત્થિયા સામઞ્ઞવચનેનેવ સમાસસબ્ભાવં વત્વા અઞ્ઞેનાસબ્ભાવમુદાહરણેન ફુટયિતું ‘ફાલા ઇવ તણ્ડુલા’ત્યાદિ આરદ્ધં.

તણ્ડુલસદ્દોતિ ઉપમેય્યભૂતતણ્ડુલસદ્દો, તણ્ડુલત્તમ્પિ વત્વા દબ્બે પવત્તો સામઞ્ઞવચનો નતુ ભવતીતિ સમ્બન્ધો, દબ્બેતિ તણ્ડુલદબ્બે ફાલદબ્બે ચ.

ઉપમાનોપમેય્યસાધારણસૂરત્તાદિધમ્મવચનાપ્પયોગેતિ ઉપમાનોપમેય્યાનં સાધારણો યો વિસારદત્તાદિધમ્મો તબ્બચનસ્સ ‘મુનિ અયં સીહો વિય વિસારદો’ત્યાદો વિસારદાદિસદ્દસ્સાપ્પયોગેતિ અત્થો, કેસઞ્ચિતિ કેસઞ્ચિ સદ્દાનં મજ્ઝે, વિસેસ્સત્તમેવ ફુટયતિ. ‘તથા ચે’ત્યાદિના, વિસેસનવિસેસ્સાનં યથિટ્ઠત્તા નિચ્ચં સીહાદીનં વિસેસ્સતાયેવ વચનિચ્છાતિ પુબ્બનિપાતત્તાપ્પસઙ્ગોતિ ભાવો, ઉપપત્યન્તરમાહ-‘વિસેસનસ્સેવે’ચ્ચાદિ, યદિપિ સીહો વિસેસનમેવ ન વિસેસ્સં, તથાપિ બહુલાધિકારા વિસેસનસ્સાપિ પરનિપાતોતિ ભાવો.

અથાત્રાપિ વિસેસનન્તેવ સમાસપ્પટિપાદને’મુનિ અયં સીહોવ વિસારદો’ચ્ચાદો સામત્થિયતોવ સમાસાપ્પસઙ્ગેપિ ઉપમાનો પમેય્યાનં સાધારણવિસારદત્તાદિધમ્મવચનાપ્પયોગે સતિ તપ્પસઙ્ગાભાવત્થં વચનમારબ્ભનીયન્તિ ચોદેતિ ‘નનુચે’ત્યાદિના, સામત્થિયતોતિ સામઞ્ઞવચનપ્પયોગે સાપેક્ખત્તા સમાસાપ્પસઙ્ગોતિ સામત્થિયં તસ્માતિ અત્થો. સામઞ્ઞપ્પયોગત્થન્તિ સમાસવાક્યે સામઞ્ઞવચનસ્સ સૂરત્તાદિ(નો), અપ્પયોગત્થં, તથા હિચ્ચાદિના સામઞ્ઞસદ્દપ્પયોગે સામત્થિયતો સમાસાસબ્ભાવા સુત્તન્તરસ્સાનારબ્ભનીયભાવં સાધેતિ.

વિસેસાનન્તબ્ભાવાતિ સામઞ્ઞસ્સ સમાસે અન્તોભાવેપિ તિખીણત્તાદિતો વિસિટ્ઠસ્સ સૂરસ્સાદિવચનીયસ્સ વિસેસસ્સ સમાસે અનન્તોગધત્તા અપ્પસઙ્ગો સાપેક્ખમસમત્થન્તિ. અથેતિ ‘સચ્ચમેત’ન્તિઆદિં પરવચનમાસઙ્કિય વદતિ, એવમાદિસિજ્ઝનત્થં સમાસોતિ (ઞાપનત્થં) આરબ્ભનીયમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધો.

પધાનસ્સાતિ ‘રઞ્ઞોપુરિસો-ભિરૂપો’તેત્થ અભિરૂપસાપેક્ખસ્સ પુરિસસ્સ વિસેસનત્તેનેવા [વિસેસનં તેનેવા (પોત્થકે)] પ્પધાનં, સમાસાવયવભૂતં રાજાનં પતિ વિસેસ્સભાવેનાવિફલિતસકત્થતાય પધાનભૂતસ્સ પુરિસસ્સ. આદિસદ્દેન ‘રાજપુરિસસ્સ દસ્સનીયસ્સ ગેહ’ન્તિ સઙ્ગણ્હાતિ.

એત્થ હિ ગેહમ્પતિ વિસેસનભાવેનાપ્પધાનત્તેપિ રાજાનમ્પતિ પધાનભૂતસ્સ પુરિસસ્સ સાપેક્ખસ્સાપિ સમાસો હોતેવ. ઇદઞ્ચઞાપનત્થં વચનારમ્ભપ્પયોજનઞ્ચ, કારણમાહ- ‘ગમકત્તા’ઇચ્ચાદિ.

ગમકત્તાતિ વિગ્ગહવાક્યત્થસ્સ વુત્તિયમ્પતીયમાનત્તા ગમકત્તં તસ્મા, નચેહ ગમકત્તમત્થીતિ ‘મુનિ સીહોવ સૂરો’ત્યત્ર તુ વાક્યતો યોત્થો પતીયતે, નાયં ‘મુનિ સીહો સૂરો’ત્યતો ગમ્યતેતિ ગમકત્તં નત્થી-તિ અત્થો, તથાહિ મુનિસીહસદ્દેનેવો પમાનોપમેય્યભાવનિમિત્તસ્સ વિસારદત્તસ્સ સભાવેનેવોપાદાનતો વિસારદસદ્દસ્સ તેન સમ્બન્ધાભાવો.

અપવગ્ગો નિબ્બાનં, વાક્યમેવેતિ એવકારેન બ્યવચ્છિન્નમત્થમ્પદસ્સયમાહ- ‘વુત્તિનિવત્તેતી’તિ બહુલાધિકારતો વિઞ્ઞાયતિ, નનુ ચાત્ર વિસેસ્સભાવાસમ્ભવાપ્પસઙ્ગોયેવ વુત્તિયાતિ ચોદેતિ. ‘નનુચે’ત્યાદિના.

પુણ્ણતાબ્યભિચારાતિ પુણ્ણતાસઙ્ખાતસ્સ બાલાદિઅવત્થાવિસેસસ્સ અવિનાપ્પવત્તિતો બ્યભિચારી હિ વિસેસ્સમ્ભવતિ યથા નીલતાયુપ્પલં, પરિહરતિ ‘નેદમત્તિ’ચ્ચાદિના, મન્તાણિપુત્તાનં અનેકત્તાતિ કેવલં મન્તાણિયા પુત્તો પુણ્ણોયેવાતિ અભાવા તેસં બહુભાવતો, અત્તનો અત્તનો ગહસ્સ પતયોતિ ગહપતીનં બહુત્તં પાકટમેવ.

વુત્તિયેવેતિ એવકારેન બ્યવચ્છિન્નમત્થમાહ-‘વાક્યં નિવત્તેતી’તિ. વિસિટ્ઠજાતિવચનાતિ વુત્તં કણ્હસપ્પજાતિયા લોહિતસાલિજાતિયા ચ વિસિટ્ઠત્તા.

તચ્છકો સપ્પોતિ બ્યાખ્યેયમુપનિક્ખિપ્પચોદયમાહ- ‘નનુ ચે’ચ્ચાદિ. તચ્છકભાવાનપેતોતિ બાલયુવત્તાદિસઙ્ખાતતચ્છકભાવતો અબ્યાવુત્તો, અત્થિનામધેય્યોતિ તચ્છકો નામ કોચિ તન્નામો અત્થિ, કિરિયાસદ્દોતિ તચ્છતીતિ તચ્છકોતિ એવં કિરિયાય પવત્તિનિમિત્તત્તેનોપાદિન્નો વડ્ઢકીવાચી તચ્છકસદ્દો, એવં મઞ્ઞતે ‘‘યથાવુત્તનયેન વિસેસનવિસેસ્સસબ્ભાવા સમાસેન ભવિતબ્બં, તથા સતિ કિમિદં પચ્ચુદાહરણં કત’’ન્તિ. અત્ર કેનચિ ન નામધેય્યસ્સેત્યાદિ નોપજાયતેવાત્યેતદવસાનં વુચ્ચમાનમનુદ્યતં નિરાકત્તુકામો આહ-‘યોપા હે’ચ્ચાદિ.

ઇમસ્સાયમધિપ્પાયો ‘‘વુત્તનયેન તચ્છકસદ્દસ્સ કિરિયા સદ્દસ્સાત્થવિસયાપેક્ખાયાભાવતો વિસેસ્સત્તાભાવા પચ્ચુદાહરણમિદં કત’’ન્તિ.

કસ્મા અયુત્તમિચ્ચાહ-‘યતો’ચ્ચાદિ, નામધેય્યસ્સ કિરિયાવાચિનો ચ અત્થાભિધાનસામત્થિયં તુલ્યં વા ન વા, અવયવપ્પસિદ્ધિયા સમુદાયપ્પસિદ્ધિ બલવતિ વા નવેત્યેતં વિચારેતું યતો નાધિકતન્ત્યત્થો, કિઞ્ચરહિ અધિકતન્ત્યાહ- ‘અપિત્વિ’ચ્ચાદિ, તચ્છકસદ્દોનેકત્થવુત્તિ નાનેકત્થોતિ વિચારેતુમધિકતન્તિ યોજના.

એવં મઞ્ઞતે- ‘‘વિસેસનવિસેસ્સભાવચિન્તાયં સદ્દાનમત્થાભિધાનસામત્થિયચિન્તા ન યુજ્જતે ‘સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનં સાત્થકં હોતી’તિ વિસેસનં મગ્ગીયતે, નાસમ્ભવે નાબ્યભિચારે યથા સીતં (હિમં) ઉણ્હોગ્ગીતિ, તસ્મા સમ્ભવબ્યભિચારચિન્તા વિસેસનવિસેસ્સભાવચિન્તાયમુપયુજ્જતીતિ તચ્છકસદ્દો-નેકત્થવુત્તિવા ન વેત્યેતદેવ વિચારેતુમધિકતન્તિ કત્થચિપિ વિસેસનવિસેસ્સ સબ્ભાવે સમાસો હોતેવા’’તિ, યદિપિ નામધેય્યકિરિયાવાચીનમતુલ્યમત્થાભિધાનં સમુદાયપ્પસિદ્ધિયા ચ બલવતિત્તં, તથાપિ વક્ખમાનનયેન સમાસસબ્ભાવા ન કાચિ હાનીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એત્થ ચા’તિઆદિ.

એત્થચાતિ કેચિ પક્ખે ચ, કઞ્ચિ પીળમાવહતીતિ સમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ ‘તથાહિ’ચ્ચાદિ. એવં મઞ્ઞતે- ‘‘યદીપિ સમુદાયપ્પસિદ્ધિયા સતિ કિરિયાસદ્દત્થવિસયાપેક્ખા નોપજાયતે, તથાપિ નામધેય્યસ્સેવ તચ્છકસદ્દસ્સાપ્યનેકત્થવુત્તિત્તમત્થેવ… સપ્પવિસેસે મનુસ્સે ચ તન્નામકે નામધેય્યસ્સ તચ્છકસદ્દસ્સ પવત્તિસબ્ભાવા(તિ) વિસેસનવિસેસ્સસબ્ભાવતો સમાસપ્પસઙ્ગો તદવત્થો યેવા’’તિ, ન કેવલં સપ્પવિસેસસ્સેવ તચ્છકસદ્દો નામધેય્યમપિતુ મનુસ્સાનમ્પીતિ પિસદ્દત્થો. તચ્છકસદ્દસ્સાનેકત્થવુત્તિત્તેપિ ન સમુદાયપ્પસિદ્ધિયા અવયવપ્પસિદ્ધીબાધાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘નચા’તિઆદિ. ચો-વધારણે, કુતોચ્ચાહ ‘કિરિયે’ચ્ચાદિ. કમેનત્થપ્પસિદ્ધીતિ યં, એતમ્પન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ યોજના.

યન્તિ યં પસિજ્ઝનં, કમેનાતિ બાધાભાવતો અનુક્કમેન. એવઞ્ચેતિ ઇમિના નચેત્યાદિના વુત્તં પચ્ચામસતિ… કિમ્પટિવિહિતં સિયા પરિહટં સિયાતિ અત્થો, ઇતિ ઇમિના કારણેન ‘તચ્છકો સપ્પો’તિ પચ્ચુદાહરણં ન યુત્તં… તચ્છકસપ્પોતિ સમાસસબ્ભાવતોતિ અધિપ્પાયો, નેદમેવમિચ્ચાદિના પરિહરતિ, યદા ચરતિ યથા વુત્તેન વિસેસનવિસેસ્સભાવસમ્ભવો, તદા કથંત્યાહ- ‘યદા વિસેસને’ચ્ચાદિ. તદાપિ કથં વાક્યેન ભવિતબ્બમિચ્ચાહ- ‘ઇદઞ્ચે’ચ્ચાદિ. બહુલંવચનતોયેવાતિ અધિપ્પાયો.

અઞ્ઞસ્સાતિ કમ્મનિ સમ્બન્ધવચનિચ્છાયં છટ્ઠી. અવચ્છેદકત્તાતિ એત્થ કત્તુના ભવિતબ્બન્તિ કાળસ્સાતિ કત્તરિ ભાવયોગે છટ્ઠિયા અજ્ઝાહરિતબ્બં. પત્તાપન્નેહિ દુતિયન્તસ્સ જીવિકમ્પત્તો જીવિકા પન્નોતિ સમાસો ‘કારકં બહુલ’’ન્તેવ (ચં-૨-૨-૧૯) વિહિતો દુતિયન્તેન તુ તેસં સમાસત્થં સુત્તન્તરં કતં પરેહિ, અત્થઞ્ચ તેસમિત્થિલિઙ્ગાનમ્પિ સમાસેનેવ, કારનિવત્તિયા, તથા માસો જાતસ્સાતિ વિગ્ગહે પરિમાણિવાચિના છટ્ઠિયન્તેન પરિમાણવચનાનં કાલસદ્દાનં, તદાહ- ‘પત્તાપન્નાન’મિચ્ચાદિ, પરિમાણં માસાદિ પરિચ્છેદો તમસ્સત્થીતિ પરિમાણી જાતાદિ.

એત્થ હિ માસો પરિમાણં પરિચ્છેદકત્તા, જાતો પરિમાણી પરિચ્છેજ્જત્તા, પત્તા જીવિકાનેનાતિ [પત્તો જીવિકન્તિ પાઠેન ભવિતબ્બં] વચનિચ્છાયં યો-ત્થો સો- ઞાપદત્થસમાસેપ્યતિન્નો વચનિચ્છાભેદમન્તરેનાતિદસ્સેતું ‘અઞ્ઞપદત્થે ભવિસ્સતી’તિ યં વુત્તિયં વુત્તં, તં બ્યાખ્યાતુકામો આહ- ‘વાનેકઞ્ઞત્થે ઇચ્ચેવા’તિઆદિ. અઞ્ઞત્થ સમાસે કતે સબ્બત્થ ‘‘ઇત્થિયં ભાસિતે’’ચ્ચાદિના (૩-૬૭) પુમ્ભાવો. માસો જાતસ્સાતિ વચનિચ્છાયં યો-ત્થો, સો-ઞ્ઞત્થસમાસેપ્યભિન્નો વચનિચ્છાભેદ મન્તરેનાતિ દસ્સેતુમાહ- ‘યસ્સ જાતાદિનો’ચ્ચાદિ.

જાતસદ્દસ્સત્થમાહ સમ્પન્નોતિ, સમ્પુણ્ણોત્યત્થો, ઇમિના ચ માસો જાતો-સ્સાતિ વિગ્ગહસ્સ અત્થો દસ્સિતો, અઞ્ઞથાતિ યદિ માસો તસ્સ અઞ્ઞપદત્થસ્સ જાતાદિનો સમ્પુણ્ણો ન ભાતીતિ અત્થો. ત્તત્તવન્તૂનં નિટ્ઠાસઞ્ઞં વિધાય તદન્તસ્સઞ્ઞત્થસમાસે ‘‘નિટ્ઠા’’તિ (૨-૨-૩૬) સુત્તેન પુબ્બનિપાતો વુત્તો, તદાહ- ‘નચે’ચ્ચાદિ, પુબ્બનિપાતપ્પસઙ્ગો નચ સિયાતિસમ્બન્ધો, કુતોચ્ચાહ- ‘જાતિ’ચ્ચાદિ. કેસઞ્ચિતિ વાક્યકારમાહ, નચ યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો, કારણમાહ- ‘વિસેસન’મેચ્ચાદિ, તથાહિચ્ચાદિના વિસેસનસ્સ સાત્થકત્તે સમાસબ્ભાવમભાવે ચાભાવં સાધેતિ… છટ્ઠીસમાસે ‘સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનસ્સ સાત્થકમ્ભવતીતિ વિસેસનસ્સ સાત્થકત્તા.

અવચનેપીતિ નિયમવચને (અ)સતીપિ, છટ્ઠીસમાસપ્પસઙ્ગો ચરહિ વુત્તનયેન બ્યવચ્છેજ્જ બ્યવચ્છેદકત્તાભાવેન વિસેસનાનત્થક્યા ન ભવેય્ય ચે વાક્યેનાપિ ન ભવિતબ્બન્તિ આહ- ‘વાક્યં ત્વિ’ચ્ચાદિ. અયમ્પન વિસેસનસમાસો પરેહિ કમ્મધારયોતિ ઞાયતિ… યથા કમ્મં કિરિયં પયોજનઞ્ચ ધારેતિ એવમયં સમાસો કમ્મમિવ દ્વયં ધારયતીતિ.