૧૨. નઞ

એત્થેવાતિ ‘‘ટ નઞ્સ્સ’’ઇતિ (૩-૭૪) સુત્તેએવ. પામનપુત્તોતિપામા કુટ્ઠવિસેસો અસ્સ અત્થીતિ પામસદ્દા ‘‘દિસ્સન્તઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ (૪-૧૨૦) નપ્પચ્ચયો, પામનસ્સ પુત્તો, યદિ હેત્થ ઞકારો વિસેસનત્થો ન કરીયેથ, તદા ‘‘ટ નસ્સા’’તિ સુત્તં કરીયેથ, તથા ચ સત્યુત્તરપદે પરતો પામનસદ્દે નકારસ્સાપિ ટો

સિયાતિ ભાવો, નનુ ચિહ સમાસવિધિમ્હિ ઞ કારોચ્ચારણા ઞ લોપ રહિતસ્સ સમાસો ન ભવતીતિ વત્તુમુચિતં, ન તુ ‘‘ટ નઞ્સ્સા’’તિ વિસેસનત્થોતિ [ઞ્ઞકારો એત્થોવ વિસેસનત્થો, તિ ભવિતબ્બ] સચ્ચં, કિન્ત્વિહ સમાસવિધિમ્હિ ઞ કારસ્સ બ્યવચ્છજ્જં ન દિસ્સતે.

પરિયુદાસવુત્તીતિ પરિ તુલિતમુગ્ગય્હ નિસેધનીયસ્સ અસનં ખેપનં વજ્જનં પરિયુદાસો, તેન પરિયુદાસેન વિસિટ્ઠે-ત્થે વુત્તિ અસ્સેતિ પરિયુદાસવુત્તિ, પસજ્જપ્પટિસેધવુત્તીતિ પટિસેધનીયમેવ પસજ્જ પત્વા તંસદિસમનપેક્ખિય નિસેધો, તેન વુત્તિ અસ્સેતિ પસજ્જપ્પટિસેધ વુત્તિ.

યત્થ બ્રાહ્મણા અઞ્ઞોવ ભવતીત્યેવં વાક્યેનાત્થન્તરવિધાના વિધિનો પધાનત્તં, અત્થન્તરવિધાનસામત્થિયેનેવ બ્રાહ્મણસ્સ પટિસેધો પતીયતે, બ્રાહ્મણસ્સ [બ્રાહ્મણસ્સા (પોત્થકે)] નિવત્તને તદપેક્ખાયાઞ્ઞસ્સ વિધાનયોગતો સકપદેન નઞ્ખ્યેન વિધિભાગી ન વુચ્ચતે, કિઞ્ચરહિ અઞ્ઞસદ્દેન… પરિયુદાસનિસ્સયિનોઞ્ઞસદ્દસ્સેવ વાક્યે પયોગતો’ અઞ્ઞો બ્રાહ્મણા અબ્રાહ્મણો’તિ, નઞ્સ્સચ સ્યાદ્યન્તેન સામત્થિયં, ન ત્યાદ્યન્તેનેત્યેકવાક્યતા… અઞ્ઞો બ્રાહ્મણા અબ્રાહ્મણોતિ તત્થ તત્થ પરિયુદાસવુત્તિત્તા.

પસજ્જપ્પટિસેધેતુ પટિસેધસ્સ પધાનત્તા બ્રાહ્મણો ન ભવતીતિ વાક્યેન બ્રાહ્મણસ્સ પટિસેધો વિધિ અત્થગમ્મો વાક્યભેદો, સકપદેન ચ નઞ્ખ્યેન પટિસેધભાગિવાચી સમ્બજ્ઝતે. કો સો બ્રાહ્મણા અઞ્ઞોતિ આહ- ‘બ્રાહ્મણત્તાનજ્ઝાસિતો’ચ્ચાદિ.

ઇતરસ્મિન્તિ પસજ્જપ્પટિસેપેક્ખે, કેનચિ સંસયનિમિત્તેનાતિ ઉપવીતદસ્સનાદિના કેનચિ સંસયકારણેન, સબ્બમ્પિ પદં સકત્થે પયોગમ્પતિ ઞાણમપેક્ખતે, તઞ્ચ ઞાણં દ્વિધા સમ્માઞાણં મિચ્છા ઞાણઞ્ચ. ઉભયમ્પેતબ્રાહ્મણસદ્દં પવત્તયતિ. તત્થ સમ્માઞાણ પુબ્બકે અબ્રાહ્મણસદ્દપ્પયોગે નત્થિ નઞ્સ્સ બ્યાપારો, ન હિ તત્થ તેન કિઞ્ચિ કરીયતિ. મિચ્છાઞાણપુબ્બકે તુ વિજ્જતે તસ્સ બ્યાપા રો તત્થ હિ તેન મિચ્છાઞાણપ્પભવતા પરસ્સાખ્યાયતે, મિચ્છાઞાણં ચેન્દ્રિયહેતુકં, વિના સદિસત્તં ન ભવતીતિ પટિસેધે સતિ ઉત્તરપદત્થસદિસો સમાસત્થો જાયતેચ્ચાહ- ‘તત્થ સદિસત્તં વિને’ચ્ચાદિ. રજ્જુયં હિ સપ્પબુદ્ધિ સદિસત્તા.

પયોગસામત્થિયાચેતિ અબ્રાહ્મણમાનયેચ્ચાદિપયોગસામત્થિયા ચ. એવમ્મઞ્ઞતે- ‘‘યદ્યત્ર બ્રાહ્મણમત્તસ્સાનયનં સિયા પુબ્બપદસ્સુચ્ચારણમનત્થકં સિયા, અથ ન કસ્સચિ આનયનં એવમ્પિ સબ્બસ્સેવા બ્રાહ્મણસદ્દસ્સાનત્થકત્તં, તસ્મા પયોગસામત્થિયાપિ સદિસપ્પટિપત્તી’’તિ.

તગ્ગતાતિ સદિસત્થગતા. યથાવુત્તસ્સેવા-ત્થસ્સુપબ્રૂહનાય વિઞ્ઞૂવચનમુપઞ્ઞસ્સતિ ‘અતોયેવ વુચ્ચતે’ચ્ચાદિ. અયઞ્ચેત્થ અત્થો ‘‘નઞ્વચનેન ઇવસદ્દેન ચ યં યુત્તં તદઞ્ઞસ્મિં તપ્પદત્થસદિસે-ત્થે પટિપત્તિં જનેતિ, તથાહ્યત્થસમ્પચ્ચયો લોકે દિસ્સતિ ‘અબ્રાહ્મણમાનયા’તિ બ્રાહ્મણસદિસો ખત્તિયાદિ આનીયતીતિ, અધિકરીયતિ નિયુજ્જતે સદ્દો-સ્મિન્ત્યધિકરણં. યથાવુત્તેન ચ બ્યાખ્યાનેન કિમિટ્ઠં સિદ્ધન્ત્યાહ- ‘તદેવ’મિચ્ચાદિ. કેચિ પન ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તમિહ વણ્ણેન્તિ.

સમત્થવાદીનન્તિ ‘‘સમત્થો પદવિધિ’’ (પા ૨-૧-૧) ત્વેવં વાદીનં. સમત્થ વાદીનં સમાસો વિધેય્યોતિ સમ્બન્ધો, વિધેય્યોતિ વચનન્તરેન વિધેય્યો, તથાહિ અપુનગેય્યાતિ ગાયનેન નઞ્સ્સ સમ્બન્ધો, ન તુ પુનસદ્દત્થેન. અનોકાસં કારેત્વાતિ કરણેન સમ્બન્ધો ન ઓકાસેન. અમૂલામૂલં ગન્ત્વાતિ ગમનેન, ન મૂલેનાતિ અસામત્થિયં. ગમકત્તવાદિનોતિ અસામત્થિયેપિ યત્ર ગમકત્તં તત્થ સમાસો હોતેવ, તતો ગમકત્તઞ્ચ સમાસસ્સ નિબન્ધનન્તિ યો વદતિ તસ્સેત્યત્થો. એત્થાપીતિ અપુનગેય્યાત્યાદોપિ, નન્વયમપ્યાચરિયો ગમકત્તવાદી, તથાસતિ ગમકત્તાઇચ્ચનભિધાય બહુલાધિકારાતિ કસ્માવુત્તન્તિ આહ-‘સો ચે’ચ્ચાદિ.

કેહિચીતિ વુત્તિગ્ગન્થેન બ્યવચ્છિન્નમત્થં દસ્સેન્તો આહ- ‘કેહિચિયેવ ન સબ્બેહી’તિ, અપુનગેય્યાતિ ‘‘ટ નઞ્સ્સા’’તિ (૩-૭૪) નસ્સટો, અતિપ્પસઙ્ગાભાવતોતિ સુત્તન્તરેન સમાસે અવિહિતેપિ અનભિમતત્થાનમ્પતીતિયા અભાવતો.