૧૦. અમા

સોચેકત્થીભાવો વિસિટ્ઠો-ભિમતોતિ સમ્બન્ધો, મુહુત્તન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે દુતિયા, પાદિસમાસં કત્વાતિ આસદ્દસ્સ હરસદ્દેન વુત્તિસદ્દેન [વુત્તિપદેન (પઞ્ચિકા)] કિરિયાખ્યાપ્યતેતિ અસત્યુપસેચનાદિકિરિયાયં સઙ્ખારકં સઙ્ખારિયં વા ન ભવતિ, અત્થિચેહ તદુભયં, તતો તેસં સમ્ભવાયેવ સમાસન્તોભૂતકિરિયા ગમ્યતેતિ મઞ્ઞતે, તથાહિ દધિભોજનંત્યાદો વુત્તે અધ્યાદિનો સઙ્ખારકત્તં ભોજનાદિનો ચ સઙ્ખારિયત્તં પતીયતે, ન ચોપસેકાદિમન્તરેન સઙ્ખારિયસઙ્ખારકભાવો-ત્થીતિ સામત્થિયાયેવુપસેકાદિપ્પતીતિ.

તદપેક્ખાયાતિ ગમ્મમાનોપસેચનાદિકિરિયાપેક્ખાય. પાણિનિયેહિ અત્થેન ‘એતસ્સિદ’ન્તિ અત્થે નિચ્ચસમાસો-ભિમતો સબ્બલિઙ્ગતા ચ, તથા વચનાભાવમિહ મનસિકત્વા ‘કથ’મિચ્ચાદિના વુત્તિ યંવુત્તંચોદકવચનમાહરિત્વા તત્થાધિપ્પાયંવિવરતિ ‘એવમઞ્ઞતે’ચ્ચાદિના, વિધાનં કતન્તિ એવમઞ્ઞતેતિ સમ્બન્ધો, તત્થેચ્ચાદિના અઞ્ઞ પદત્થે ભવિસ્સતીત્યેત્થાધિપ્પાયં વિવરન્તો નિચ્ચસમાસતં સબ્બલિઙ્ગતઞ્ચ પટિપાદયતિ, વાક્યનિવત્તિસિદ્ધાયેવાતિ.

અત્થસદ્દેનાવગતત્થતાય એતસ્સાતિ વત્તુમયુત્તન્તિ ‘એતસ્સ અત્થો’તિ વાક્યનિવત્તિ સિદ્ધાયેવ, કથઞ્ચિપિ ચતુત્થ્યન્તા ભિન્નત્થસ્સ સમાસે કતેપિ તત્થ વિરોધમાહ- ‘ચતુત્થ્યન્તસ્સે’ત્યાદિ.

વચનમ્પીતિ ‘‘અત્થેન નિચ્ચસમાસો સબ્બલિઙ્ગતાચ’’ઇતિ (૩-૧-૩૬) વાક્યકારેન પતિટ્ઠિતવચનમ્પિ, પાણિનીયાનં ‘એતસ્સ ઇદ’ન્તિ અત્થે સમાસે કતે યો-ત્થો સમ્પજ્જતિ, અઞ્ઞત્થસમાસેપિ સોયેવત્થોતિ દસ્સેતિ ‘યો’ ઇચ્ચાદિના, અનુપાદાપરિનિબ્બાનનિમિત્તં વાયામોચ્ચાદિના યોજેતબ્બં… તંનિમિત્તત્તા વાયામાદીનં, તેસં કથાદીનન્તિ એત્થ તેસં વાયામાદીનન્તિ વત્તબ્બં… વાયામોત્યાદિના વુત્તત્તા સો ચ તન્નિમિત્તં હોતેવ, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘એતસ્સ ઇદન્તિ વાક્યે અત્થેન સમાસે સબ્બલિઙ્ગતા ચ ‘એતદત્થો એતદત્થા એતદત્થ’ન્તિ વાયામાદયો ચ સમાસત્થા હોન્તિ, એતં અનુપાદાપરિનિબ્બાનમત્થો પયોજનમેતસ્સ એતિસ્સા એતસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થેપિ એસં પદાનં સોયેવત્થોતિ નાત્થભેદો’’તિ.

ઇદઞ્ચ ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો આનન્દં કુસલાનિ, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થાય…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય એતદત્થો વાયામો એતદત્થા કથા એતદત્થા મન્તના એતદત્થં સોતાવધાન’’ન્તિઆદિ (તિકઙ્ગુત્તર, આનન્દવગ્ગ) પાળિં નિસ્સાય વુત્તં.

પાણિનિયેહિ ‘‘કત્તુકરણે કિતન્તેન બહુલ’’ન્તિ (૨-૧-૩૨) કિતન્તેન તતિયાસમાસવિધાના તત્થેવ બહુલગ્ગહણેન ‘ગામનિગ્ગતા’દીસુ સમાસો વુત્તો, તેનેત્થાન્તોદાહરણાનં દ્વિન્નમધિકત્તં, સમાસાભાવો-ભિમતોતિ પાણિનીયેહિ ‘‘પૂરણગુણસુહિતત્થસદબ્યયતબ્બસમાનાધિકરણેને’’તિ (૨-૨-૧૧) સુત્તે ગુણ ઇતિવચનેનાભિમતો, સદિતિ સઞ્ઞા તેસં ન્તમાનાનં.

સો કથન્તિ ઇહ ‘ભાવતિત્તત્થેહી’તિ ભાવપ્પચ્ચયન્તેનેવ સમાસપટિસેધવિધાના ‘બ્રાહ્મણસ્સ સુક્કા’ ઇચ્ચાદો સો સમા સપ્પટિસેધો કથં સિજ્ઝતીતિ અત્થો.

ગુણત્તનિયેવાતિ ગુણસભાવે એવ, અભિમતોતિ વાત્તિકકારસ્સાભિમતો ‘‘તદવટ્ઠેહિ ચ ગુણેહી’’તિ, તસદ્દેનાસ્સ ગુણસ્સ પરામાસો તસ્મિંયેવ ગુણે અવતિટ્ઠન્તીતિ તદવટ્ઠા, ગુણેયેવ ગુણાતિટ્ઠન્તિ ન કદાચિપિ સોયમિત્યભેદા દબ્બવુત્તયો સુક્કાદયો વિય તે તદવટ્ઠા ગુણા ગન્ધાદયો, તદવટ્ઠિતેહિ ગુણેહિ છટ્ઠી સમસ્સતેતિ વત્તબ્બન્તિ અત્થો.

આભિમતોતિ ‘‘પૂરણા’’દિસુત્તે અબ્યયગ્ગહણેન, દેવદત્તસ્સાતિ છટ્ઠિયા ગુરુમ્હિ સાપેક્ખત્તેપિ ગુરુસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા સકત્થે [વાક્યે] વિય વુત્તિયં બ્યપેક્ખા-યાહાનિતો વુત્તિસબ્ભાવં વચનન્તરેન સાધેતુમાહ- ‘તથાચાહૂ’તિ.

સાત્થેવાતિ સકત્થે વિય, અસ્સાતિ સમ્બન્ધિસદ્દસ્સ, સામત્થિયં ગમકત્તઞ્ચત્થીતિ પદાનમઞ્ઞોઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણં સામત્થિયં સામત્થિયાભાવેપિ વિગ્ગહવાક્યત્થસ્સ ગમકત્તં વા અત્થીતિ અત્થો, ગુરુનો કુલં દાસસ્સ ભરિયાતિ વિગ્ગહો, અથાત્ર બ્રાહ્મણસ્સ ઉચ્ચે’ઇચ્ચાદો સામત્થિયં ગમકત્તં વા નત્થીતિ કુતો-વસિતં, યેન તદાભાવાત્ર સમાસાભાવો વણ્ણીયતેચ્ચાહ-‘સામત્થ્યાદિનોત્વિ’ચ્ચાદિ.

સમાસાભાવો-ભિમતોતિ ‘‘પૂરણા’’દિસુત્તે સમાનાધિકરસ્સાપિ ઉપાદાનતો. સેહીતિ અત્તનિયેહિ, નાભિમતોતિ ‘‘ચયુત્તેહિ સેહિ અસમાસિતેહિ છટ્ઠીસમાસપ્પટિસેધોવત્તબ્બો’’ (વા) ત્યનેન, પુથગત્થતાય [ભિન્નત્થતાયં-વુત્તિ] મિચ્ચસ્સવિવરણં ગવાદીનમસમાસેતિ, એવમસ્સાદીનં સમાસેનાલન્તિ સમ્બન્ધો.

યોગીનન્તિ ઇતરીતરયોગીનં, અનેનેતરેતરયોગચત્થસમાસં વદતિ. વુત્તિહોતીત્યસ્સ વિવરણં છટ્ઠીસમાસો ભવતીતિ, એકત્થીભાવેઇચ્ચસ્સ વિવરણં ગવાદીનઞ્ચ ચત્થસમાસે સતીતિ.

રુળ્હિત્તાતિ સમાસસ્સેવ કીળાવાચકત્તેન જીવિકાય ચ પચ્ચાય કત્તેન પસિદ્ધત્તા, ન વાક્યસ્સાતિ ‘ઉદ્દાલપુપ્ફભઞ્જિકા’ત્યાદો રુળ્હીવસેન નિચ્ચસમાસો ભવિસ્સતીતિ તત્ર કિં વચનેનેતિ મઞ્ઞતે, સરસિ રુળ્હન્તિ વિગ્ગહો.

અયમ્પન અમાદિસમાસો કમ્મધારયદિગુસમાસાતિ સબ્બેપિ પરેસં તપ્પુરિસસદિસત્તા તપ્પુરિસા, યથા હિ તસ્સ પુરિસો તપ્પુરિસોતિ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનો, તથા તે સિયું, સઙ્ખ્યાપુબ્બત્ત નપુંસકત્તસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ લક્ખણેહિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિદિગુ.