૧. સ્યાદિ

યસ્સાતિકમાવટ્ઠિતસ્સયોઆદિઅક્ખરસમુદાયસ્સ, કિન્તન્તિ આહ- ‘ઇદ’મિચ્ચાદિ, ઇદન્તિ યથાવુત્તં સ્યાદિસમુદાયરૂપં, અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો, સમુદાયે પવત્તા સદ્દા અવયવેસુપિ વત્તન્તીતિ સ્યાદિસદ્દો સિઆદિકે અવયવેપિ વત્તતે, વિધિગ્ગહણઞાયેનાતિ ‘‘પચ્ચયગ્ગહણે યસ્મા સ વિહિતો તદાદિનો તદન્તસ્સ ચ ગહણ’’ન્તિ ઞાયેન. સ્યાદિ અન્તે યસ્સ તં સ્યાદ્યન્તં. નનુ ચ ‘‘સ્યાદિસ્યાદિનેકત્થ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન વુચ્ચમાને યંકિઞ્ચિ સ્યાદ્યન્તં યેનકેનચિ સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થીભાવમરહતિ, તથાહિ યથા ગામગતોતિઆદો, તથા પસ્સ દેવદત્તે ગામં, ગતો યઞ્ઞદત્તો ગુરુકુલન્તિ આદોપિ સમાસો ત્યાસઙ્કિયાહ-‘સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ’ચ્ચાદિ, યસ્સ સ્યાદ્યન્તસ્સયેન સ્યાદ્યન્તેન સમ્બન્ધો, તેન સ્યાદ્યન્તેન સહતં સ્યાદ્યન્તમેકત્થમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધતો વિઞ્ઞાયતિ અવસીયતીતિ યસ્સાત્યાદિસ્વત્થો, તથા ચ ગામગતોત્યત્રત્થીમેસ-મઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણો સમ્બન્ધોત્યેકત્થીભાવો, તતોયેવેત્થાહુ-

નિયતં સાધનં સાધ્યે, ક્રિયા નિયતસાધના;

સન્નિધાનેન મેતેસં [ચેથિસ્સા (પોત્થકે)], નિયમો-યમ્પકાસતીતિ.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘યતો ગામમિચ્ચેતં સાધનં સાધ્યં કિરિયં તંબ્યપદેસજાનનયોગ્યમપેક્ખતે ગતોતિ, અતો સાધનં કાર કં સાધ્યે કિરિયાય નિયતં, યતો ચ કિરિયા સયં સાધનમપેક્ખતે કિં ગતોતિ, અતો કિરિયાપિ નિયતં સાધનમેતિસ્સાતિ નિયતસાધના હોતિ અયં યથાવુત્તો નિયમો અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાવસેન વત્તમાનો એતેસં સાધ્યસાધનાનં સન્નિધાન મત્તેન અઞ્ઞમઞ્ઞતો પકાસતી’’તિ. પસ્સ દેવદત્ત ગામં, ગતો યઞ્ઞદત્તો ગુરુકુલંત્યત્ર તુ ગામન્તિ સાધનં પસ્સેતિ સાધ્યમપેક્ખતે, ગતોતિ ગમનકિરિયા તુ ગુરુકુલમપેક્ખતે, તતો ચ ગામગતાનં વાક્યન્તરાવયવાનં નત્થેવાપેક્ખાતિ ન ભવતિ સમાસો, સબ્બત્થેવમૂહનીયં, સમ્બન્ધો હિ અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખાલક્ખણો સમ્બન્ધ્યન્તરતો-નવટ્ઠિતં નિવત્તેત્વા વિસેસે નિવેસેતિ, તથાચ વુત્તં–

તસ્સ ત્વાકઙ્ખતો ભેદે, યા પરિપ્લવમાનતા;

વિસેસે તં નિવેસેન્તો, સમ્બન્ધોવાવછિન્દતીતિ.

ભેદે વિસેસે ગામન્તેતં સામઞ્ઞં વિસેસાપેક્ખં ‘ગામમાસીસતિ, જહાતિ, ગતો’તિ, તથા ‘ગતો ગામં, વનં, ગુરુકુલ’ન્તિ વેવમાકઙ્ખતો-ભિલસતો તસ્સ તુ પધાનપદસ્સુપસજ્જનપદસ્સ ચ યા પરિપ્લવમાનતા અનવટ્ઠિતતા તં વિસેસે વિસિટ્ઠે સમ્બન્ધિનિ નિવેસેન્તો પતિટ્ઠપેન્તો સમ્બન્ધોવાનેકપ્પકારો ક્વચિ સાધ્યસાધનભાવલક્ખણો ક્વચિ પકતિવિકારભાવસભાવો ક્વચિ સસ્સામિ સમ્બન્ધરૂપો અવછિન્દતિ સમ્બન્ધ્યન્તરતો નિવત્તેતીતિ અત્થો, યતો-યમપેક્ખા વાક્યકાલેયેવ નિરૂપ્યતે, તતો યત્થાત્થિ પદાનમપેક્ખા, તત્થ સમાસાવગમો, યત્ર તુ નત્થિ, તત્ર ન ભવતીત્યનુપદિટ્ઠો વિસયવિભાગો ઞાયતેતિ ભાવો, બાલે અબુધેતુ નિસ્સાય વિચિત્તો સમાસવિધાનલોપાદિનાનેકપ્પકારો પટિપત્તિયા સાધુસદ્દપરિજાનનત્થમુપાયો સમ્ભવતિ, પરમત્થતો તુ સદ્દન્તરત્તા અચ્ચન્તં [અઞ્ઞત્તં] વાક્યસમાસાનં ભેદો, ન હિ વાક્યે દિટ્ઠપદાનિ સમાસે સન્તિ, તથા ચ વુત્તં–

બાલે નિસ્સાયુપાયો-યં, વિચિત્તો પટિપત્તિયા;

ભેદો વાક્યસમાસાનં, ચ્ચન્તં [ઞ્ઞત્તં (પોત્થકે)] સદ્દન્તરં યતોતિ.

અતોયેવાતિ યતો સામઞ્ઞેન વુત્તેપિયસ્સયેન સમ્બન્ધોતેન સહ તદેકત્થમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધતો વિઞ્ઞાયતીતિ નાનિટ્ઠં કિઞ્ચિપીહ હોતિ, અતોયેવ હેતુતોતિ અત્થો. બ્યપેક્ખા સામત્થિયપરિગ્ગહાયેતિ પદાનમઞ્ઞોઞ્ઞાકઙ્ખા બ્યપેક્ખા, સાવ સા મત્થિયં, તસ્સ પરિગ્ગહાય. સમત્થવચનં ન કતન્તિ પાણિનિયેહિ વિય ‘‘સમત્થો પદવિધી’’તિ (પા, ૨-૧-૧) સમત્થવચનં ન કતં. સમત્થો પદ વિધીતિ પરિભાસાયમયમત્થો ‘‘વિધીયતે [વિધીયતીતિ (પોત્થકે)] વિધિ, પદાનં વિધિ પદવિધિસમાસાદિ, યોકોચીહ સત્થે પદવિધિ,સો સમત્થો વિગ્ગહ વાક્યત્થાભિધાને (સત્તિ) વેદિતબ્બો’’તિ, તાદિસપરિભાસાય બ્યાપારતો તેસં ‘પસ્સ દેવદત્ત ગામં, ગતો યઞ્ઞદત્તો ગુરુકુલં’ ત્યાદો નાનિટ્ઠપ્પત્તિ, સામત્થિયઞ્ચેત્થ દ્વિધાત્યુપગમ્યતે વાક્યે બ્યપેક્ખાવુત્તિયમેકત્થીભાવો ચેતિ [વુત્તિયમેકત્થીભાવો વાક્યે બ્યપેક્ખાચેતિ (પોત્થકે)]. તત્થ પઠમસ્સ પરિગ્ગહં વચનમન્તરેન પટિપાદિય દુતિયસ્સ પરિગ્ગહમિદાનિ વચનેન પટિપાદયમાહ- ‘એકત્થી ભાવો’ચ્ચાદિ, એકત્થીભાવો ભિન્નત્થાનં સાધારણત્થતાવસેન પવત્તિવિસેસો, વાક્યે હિ સાધારણત્થતા નત્થિ ભિન્નત્થત્તા, અતોયેવેત્થ ભેદનિબન્ધના છટ્ઠ્યુપજાયતે ‘રઞ્ઞો પુરિસો’તિ, વુત્તિયન્તૂભયપદબ્યવચ્છિન્નત્થાભિધાનતો સાધારણત્થતા ભવતિ, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘સમાસે વિસેસનં વિસેસ્સમનુપવીસતિ એકીભવતિ વિસેસનં, વાક્યે તુ વિસેસનં વિસેસ્સતો વિસુંયેવા વતિટ્ઠતે’’તિ. દ્વન્દસમાસસ્સ તુ પદાનં વિસેસનવિસેસ્સાભાવેપિ સકલપદત્થપ્પધાનત્તા ‘રઞ્ઞો ગો ચ અસ્સો ચ પુરિસો ચા’તિ વાક્યતો ‘રઞ્ઞો ગવાસ્સ પુરિસા’તિ સમાસસ્સ વિસેસો એકત્થી ભાવલક્ખણો ભવત્યેવ, તથાહિ તત્થ વાક્યે ભિન્નત્થનિબન્ધન સમુચ્ચયપટિપાદનાય ચસદ્દો પયુજ્જતે, સમાસે તુ નપ્પયુજ્જતે, એકત્થ વચનેનેવાતિ ‘‘સ્યાદિસ્યાદિનેકત્થ’’ ત્યેકત્થવચનેનેવ, એકત્તીભાવોયેવ ભવતીતિ સેસો, એવકારો ન વાક્યે તથાહિ દીપેતિ. વાક્યે કથન્તિ આહ- વાક્યે’તિઆદિ.

વાક્યેતિ વિગ્ગહવાક્યે, વિસેસેન ગય્હતિ ઞાયત્યનેનેતિ વિગ્ગ- હો, સો ચ તં વાક્યં ચેતિ વિગ્ગહવાક્યં, વિસેસેન વા ગહણં વિગ્ગહો, તદત્થં વાક્યં વિગ્ગહવાક્યં, તસ્મિં, કાયં બ્યાપેક્ખાતિ આહ-‘ભેદાદિલક્ખણા’તિ, આદિસદ્દેન સંસગ્ગ ભેદ સંસગ્ગાનઞ્ચ ગહણં.

તત્થ સાન્તરેહિ સામ્યન્તરેહિ ચ બ્યાવુત્તિ છેદો, સંવિસેસ સામિવિસેસાનં સમ્બન્ધો સંસગ્ગો, તદાહ- ‘તથાહિ’ચ્ચાદિના, ભેદકો બ્યાવત્તકો, અત્થગહિતોતિ કારણવસેન ભેદવાદિના ગહિતો, યદેચ્ચાદિના સંસગ્ગવાદિનો-ધિપ્પાયમાહ યદા તૂભયમ્પિચ્ચાદિના ઉભયવાદિનો, અભિમતોતિ ‘‘પાક્કડારાસમાસો’’ચ્ચનેન (૨-૧-૩) પાણિનિના ઇચ્છિતો. પાક્કડારાતિ ‘‘કડારા કમ્મધારયે’’ચ્ચનેન (૨-૨-૩૮) કડારાસંસદ્દના પગેવાતિ અત્થો.

‘પુથ ભિન્નો અત્થો યેસં પદાનં તાનિ પુથગત્થાનિ, વાક્યે હિ રઞ્ઞો પુરિસો તેત્થ રાજસદ્દો રાજત્થમેવ વદતિ, પુરિસસદ્દો પુરિસત્થમેવ, વુત્તિયન્તુ રાજપુરિસોતેત્થ રાજસદ્દોપિ પુરિસત્થમેવ વદતીતિ દ્વિન્નમેકત્થીભાવો ભવતિ, અઞ્ઞોયેવાવયવત્થાન્વિતો સમુદાયત્થો પાતુભવતીતિ તદપેક્ખાય ચેકત્થીભાવો વુચ્ચતે, જહમાનસકત્થવુત્તિમભ્યુપગમ્મ વુત્તં- ‘વિસેસનસ્સ સકત્થ પરિચ્ચાગેને’ચ્ચાદિ, અતોયેવ પરો ચોદેસ્સતિ ‘નનુ ચે’ચ્ચાદિના. એકત્થીભવનં સમસનન્તિ ઇમિના એકત્થન્તિ સમાસોતિ નાત્થન્તરન્તિ દીપેતિ.

જહમાનાનિ પદાનિ સકત્થં યસ્સં (સા) તથા વુત્તા, નાચ્ચન્તાય જયાતીતિ એવમ્મઞ્ઞતે ‘‘પરિચ્ચાગમત્તમભિસન્ધાય જહમાનસકત્થંત્યુચ્ચતે, ન તુ સબ્બથા પરિચ્ચાગોપરોપકારાય તસ્સોપાદાનતો, સબ્બથા ચ સકત્થપરિચ્ચાગે પરોપકારાસમ્પાદનતો-નુપાદાનમેવ પયોજનાભાવા તસ્સ સિયા’’તિ, થપતિ વડ્ઢતી. અત્થન્તિ રાજસદ્દવાચ્ચં. અચ્ચન્તપરિચ્ચાગેપિ ન દોસો… વાક્યે દિટ્ઠસ્સુપસજ્જનસ્સ વુત્તિયં સોયેવાયન્ત્યન્વયાવસાયતો તદત્થાવ ગતિયાતિ દસ્સેન્તો આહ- ‘અથ વે’ચ્ચાદિ.

સોયેવાયન્ત્યજ્ઝવસાયો-ન્વયો, સોયેવાયં રાજસદ્દો યો વાક્યતાલે દિટ્ઠોતિ વોહારીનમેકત્તાવસાયેનાસત્યપિ (રાજસદ્દસ્સ)ત્થે પુરિસસ્સ વિસેસનમ્ભવિસ્સતીતિ ભાવો, એત્થેવ દિટ્ઠન્તમાહ- ‘યથે’ચ્ચાદિ.