૨. અસં

અબ્યયન્તિ યદઞ્ઞેસં પસિદ્ધન્તિ લિઙ્ગવચનભેદેપિ બ્યયરહિતત્તા ઉપસગ્ગનિપાતાનં પરેહિ અબ્યયસઞ્ઞાકરણતો અબ્યયન્તિ પરેસં પસિદ્ધં, તેસન્ત્વયં સમાસો અબ્યયત્થપુબ્બઙ્ગમત્તા અનબ્યયં અબ્યયમ્ભવતીતિ અબ્યયીભાવો પસિદ્ધો, અસઙ્ખ્યસ્સ સુતત્તા તસ્સેવ વિભત્યત્થાદયો વિસયભાવેન વિસેસનાનીતિ વિઞ્ઞાયન્તીત્યાહ- ‘અસઙ્ખ્યે’ચ્ચાદિ, ઇમિના નેમેસમાસત્થાતિ દીપેતિ.

તાવસદ્દસ્સ કમવુત્તિયં યો-ત્થો સમ્પજ્જતે તમાહ- ‘વિભત્ય’ચ્ચાદિ, વિભત્યત્થે ઉદાહરિત્વાતિ વિભત્યત્થવિસયે વત્તમાનસ્સાસઙ્ખ્યસ્સ ઇત્થિસદ્દેન સમાસમધિત્થીતિ ઉવાહરિત્વા, નિચ્ચયમાસાન મવિગ્ગહો, અસકપદવિગ્ગહો વા યુત્તો, અઞ્ઞથા અનિચ્ચતાપત્તીત્યાહ- ‘નિચ્ચસમાસત્તા’ઇચ્ચાદિ.

અસકપદેન અનત્તનિયપદેન અઞ્ઞપદેન વિગ્ગહો અસકપદવિગ્ગહો, તેન, એત્થ હિ યથા કુમ્ભસ્સ સમીપંત્યઞ્ઞપદવાક્યે સમીપ સદ્દેનુપસદ્દવચનીયસ્સ વુત્તત્તા ઉપસદ્દો નપ્પયુજ્જતે, યથા ઇત્થી સૂતિ એત્થાધિસદ્દવચનીયસ્સા (ધા)રત્થસ્સ સત્તમિયા વુત્તત્તા નાધિસદ્દોતિ ‘ઇત્થીસૂ’તિ અઞ્ઞપદવાક્યં વુત્તં, કથાપવત્તાતિ ત્વાધેય્યો પદસ્સનં, એવં સબ્બત્થોન્નેયં, અસકપદવિગ્ગહેનાત્થોવ વુત્તો,

અધિસદ્દસ્સ પન પુરતોવટ્ઠિતસ્સાધારે વત્તમાનસ્સ તંસમાનાધિકરણેન સત્તમ્યન્તેનિત્થિસદ્દેન સહ સમાસોતિ દસ્સેતુમાહ-‘અધિસદ્દો’ચ્ચાદિ.

સ્યાદિલોપોતિ અધિસદ્દતો ઇત્થિસદ્દતો ચ પરેસં સત્તમી બહુવચનાનં લોપોતિ અત્થો. અત્ત (ભાવ) સમ્પત્તીતિ સરીરસમ્પત્તિ અધિપ્પેતાતિ બ્રહ્મસદ્દસ્સ સરીરં અત્થોતિ આહ- ‘બ્રહ્મં સરીરન્તિ, કત્થચી ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તાવાસઙ્ખ્યસમાસસ્સ ‘સમ્પન્નં બ્રહ્મ’ન્તિ વિગ્ગહો વુત્તો.

સમાસવિભત્તિયાતિ સમાસતો ઉપ્પન્નવિભત્તિયા, સકલો પદેસસકલો, પરિગ્ગહાપેક્ખાતિ અભ્યુપગમાપેક્ખાયાતિ અત્થો, અભ્યુપગમેપિ હિ પરિગ્ગહસદ્દો–

સપથે પરિવારે ચ, મૂલાભ્યુપગમેસુ ચ;

રવિમ્હિ રાહુગહિતે, દારેસુ ચ પરિગ્ગહો’’તિ નિઘણ્ટુ.

સકલસ્સ ભાવો સાકલ્યં-સકલસદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તં, તમ્પન નિસ્સેસ [મતનિસ્સેસ (પોત્થકે)] ગ્ગહણા પુથુ ભવતીત્યાહ- ‘અસેસગ્ગહણ’ન્તિ, તિણાનં સાકલ્યન્તિ વિગ્ગહો, તિણસદ્દેન હિ તિણસહિતાનિ ગહિતાનિ, તેનેવ વક્ખતિ બ્યતિરેકનયે- ‘તં સબ્બં તિણસહિતમજ્ઝો- હરતી’તિ, સતિણમજ્ઝોહરતીતેત્થાધિપ્પાયત્થ માહ-‘યાવા’તિઆદિ.

તિણસદ્દો ઉપલક્ખણં સેસા-નજ્ઝોહારિયાનં, તેનાહ ‘તિણાદિકમ્પી’તિ. પરિગ્ગહાપેક્ખાયન્તભૂતસ્સ ગહણત્થં ‘‘અબ્યયં વિભત્તિસમીપા’’દિસુત્તે ‘સાગ્યધીતે’તિ નિપ્ફાદનત્થમન્તવચન મુદાહતમ્પાણિનિના, તમ્પિ સાકલ્યેયેવાહરિતું [સાકલ્લેનોદાહરિતું] સાગ્યધીતેત્યૂદાહટન્તિ દસ્સેતું ‘તતો’ત્યાદિ વુત્તં.

તતોતિ યતો સકલસકલે ન વત્તતિ, પરિગ્ગહાપેક્ખાય સમત્તિયા અન્તતો સકાસા સાકલ્યં ન ભિજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, સમત્થિયમ્પિ અન્તે ઉદાહરણન્તિ સેસો.

અગ્ગિપરિયન્તન્તિ અગ્ગિઅત્થો ગન્થો તાદત્થિયા અગ્ગિ, સોપરિયન્તો-સ્સ અજ્ઝેયસ્સાતિ અગ્ગિપરિયન્તં, યત્તકસ્સાજ્ઝેયસ્સ પરિગ્ગહો, તસ્સ અગ્ગિ પરિયન્તો, અગ્ગિના પરિયન્તભૂતેન સહિતો સકલોતિ વિગ્ગહો, અગ્ગિનો સાકલ્યન્તિ વા.

સદ્દિકાનન્તિ બ્યાકરણઞ્ઞૂનં. અત્થાભાવેઇત્યત્થગ્ગહણં ઇતરેતરાભાવે ધમ્માભાવે ચ મા સિયાતિ, અતોયેવ ચોચ્ચતે ‘અથેતરેતરાભાવે’ઇચ્ચાદિ, ઇતરસ્મિં ઇતરસ્સ અભાવો ઇતરેતરાભાવો, ગો અસ્સો ન ભવતીતિ હિ અત્થન્તરત્તં નિસેધીયતે, ન વત્થુભાવો, બ્રાહ્મણો ન ભવતીત્યત્રપિબ્રાહ્મણત્તધમ્મો નિસેધીયતે, ન વત્થુભાવો, પરત્તાતિઆદિના વિપ્પટિસેધ વિસયમાહ.

અતિક્કમાભાવેતી એત્થ અતિક્કમાતિ પઞ્ચમિયા અસમાસનિદ્દેસોતિ આહ- ‘અતિક્કમા’તિ, ન પનુપ્પન્નસ્સ પચ્છાતિ ઇમિના અતિક્કમાભાવો નામ ઉપ્પન્નસ્સ પચ્છા અભાવોતિ દસ્સેતિ.

નિત્તિણન્તિ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનો-સઙ્ખ્યસમાસો. સમ્પતિસદ્દસ્સ સામઞ્ઞવચનત્તેપિ ઇધાધિપ્પેતં કાલં દસ્સેતુમાહ- ‘ઉપભોગસ્સે’’ચ્ચાદિ, ઉપભોગો કમ્મસાધનો લહુપાવુરણસ્સ નાયમુપભોગકાલોતિ વિગ્ગહો, (અતિ) લહુપાવુરણન્તિ રૂપસિદ્ધીતિ દસ્સેતું લહુપાવુરણસ્સાતિઆદિ વુત્તિયં વુત્તં.

યોગ્ગં રૂપન્તિ વિગ્ગહે અનુરૂપં, નનુ ચાત્ર નિચ્ચસમાસત્તાસપદવિગ્ગહેન ભવિતબ્બંત્યાસઙ્કિયાહ-‘વિચ્છાય’મિચ્ચાદિ, અનુસદ્દેન હિ યોગે વિચ્છાયં ‘‘અનુના’’તિ (૨-૧૦) દુતિયા વિધીયતે, વાક્યેયેવાસ્સ ચ પયોગો નાઞ્ઞત્રેતિ વાક્યમ્પિ ભવતીતિ મઞ્ઞતે. સકિખીતિ એત્થાપિ ‘‘અકાલે સકત્થે’’તિ (૩-૮૧) સહસ્સ સો.

સદિસો કિખિયાતિ એત્થ કિખિયા પસિદ્ધભૂતાય સાધિયસ્સ સાધનભાવેન ગહિતાય સધમ્મત્તેન કોચિ સાધિયો સદિસોતિ વુત્તોતિ કિમિધ સદિસો અપ્પધાનં [પધાનમેવાતિ અત્થો] તથા સતિ પુપ્પપદત્થપ્પધાનેનાસઙ્ખ્યસમાસેન સકિખીતિ એત્થ ન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘નનુચે’ત્યાદિ, કિખિયાતિ સમ્બન્ધે છટ્ઠી, એત્થ પન સદિસત્તસ્સ કિખીયા-પ્પટિબદ્ધત્તાપ્પધાનત્તં. નેતદત્થીતિઆદિના યથાવુત્તં ચોદનં પરિહરતિ.

યથા દેવદત્તોતિ એત્થ યદિ સમાસો ભવેય્ય, દેવદત્તેન સદિસો યથાદેવદત્તન્તિ ભવેય્ય, પટિસિદ્ધત્તા પન (ન) સમાસોતિ, કિખીતિ મક્કટસ્સાભિધાનં. જેટ્ઠાનુક્કમેનાતિ વુત્તત્તા અનુજેટ્ઠન્તિ તતિયન્તતા ગમ્યતે. ચક્કેન યુગપદિ સચક્કં.