૩. કાલ

યદા કાલદ્ધાનમિચ્ચાદિના‘માસમાસતે કોસં સયતિ’ચ્ચાદો અકમ્મકેહિપિ યોગે કાલભાવદ્ધદેસાનં પરેહિ કમ્મત્તમનુઞ્ઞાતન્તિ ચ, યદાત્વિચ્ચાદિના તુ કિરિયાવ સબ્બેનસબ્બં ન સૂયતિ, તથા સતિ કુતો ચ કમ્મત્તન્તિ તેહેવ વુત્તન્તી ચ દસ્સેતિ, ગમ્મ માનકિરિયાયોગોપિ ન નિસ્સિતો… માસમાસતેચ્ચાદીસુ આસનાદિ [આસનાદીસુ (પોત્થકે)] કિરિયાનં માસાદિયોગો વિય કલ્યાણિત્તગુણાદિયોગો ચ લોકસ્સ પતીતિપથમુપયાતીતિ, ન સિજ્ઝતીતિ કિરિયા ન હોન્તિ ગુણદબ્બાનીતિ કિરિયાસમ્બન્ધાભાવા કમ્મત્તાભાવોતિ ન સિજ્ઝતિ, ગુળેન મિસ્સા ધાના ભજ્જિતયવા ગુળધાના. અજ્ઝયનકિરિયાય પબ્બતેન ચ માસકોસાનં સાકલ્લેન સમ્બન્ધાભાવા અચ્ચન્તસંયોગાભાવોતિ માસસ્સાતિઆદીસુ ન દુતિયા. પુબ્બણ્હે સમયન્તિ ઇમિના પુબ્બણ્હે સમયોતિ સત્તમીઆમાદિસમાસં દસ્સેતિ, અચ્ચન્ત મેવાતિ ઇમિના સમયસ્સ સાકલ્લેન વિહરણકિરિયાય સમ્બન્ધમાહ, યંસમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ, તં એકંસમયન્તિ સમ્બન્ધો, ઉપસઙ્કમનકિરિયાયચ્ચન્તમેવ યુત્તોતિ ઇમિના નિવાસનવિહરણ કિરિયાહિપિ પુબ્બણ્હસમયાદીનમચ્ચન્તમેવ યુત્તતં ઉપલક્ખેતિ, પકારન્તરેનાપિ સિદ્ધિયમાસઙ્કમુબ્ભાવયતિ ‘યદા ત્વિ’ચ્ચાદિના, વિભત્તિયા વિપલ્લાસો યથાપકતમતિક્કમ્મ અઞ્ઞથા ભવનં, ઇધ પન સત્તમિ યમ્પત્તાયં સત્તમ્યત્થે બાહુલકેન ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ચ્ચેવ દુતિયાપ્પત્તિ.

તતિયાભિમતાતિ ‘‘અપવગ્ગે તતિયા’’તિ (૨-૩-૬) વચનેન પાણિનિયાનંપપઞ્ચત્તમભિમતા, કથમ્પન કાલદ્ધાનં કરણત્તમિચ્ચાસઙ્કિય કરણત્તમેસમ્પટિપાદેન્તો આહ-‘તથાપિ’ચ્ચાદિ, તથાપીતિ વુત્તક્કમેન કરણત્તસમ્ભવા તતિયાય વિજ્જમાનાયપિ, સિયાતિ તતિયા સિયા, તઞ્ચાતિ તં કરણઞ્ચ. કારકમજ્ઝેતિ એત્થ છટ્ઠી સમાસો કારકસદ્દેન ચ સત્તિકારકં ગહિતન્તિ (આહ) ‘દ્વિન્નં કત્તુસત્તીનં મજ્ઝે’તિ, અભિન્નસ્સાપિ હિ એકસ્સ દેવદત્તાદિકત્તુનો ભિન્નાનં તંસમવેતાનં કત્તુસત્તીનં મજ્ઝે કાલદ્ધાનાનિ, સત્તિભેદમેવ બ્યઞ્જયમાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, એકત્થાતિ એકસ્મિં દેવદત્તે, દ્વીહેતીતે (ભુઞ્જિક્રિયા) સાધનન્તિ સમ્બન્ધો, દ્વિન્નં અહાનં સમાહારો દ્વીહં તસ્મિં. ઇસુમસતીતિ વા, ઇસુમ્હિ આસો અસ્સેતિ વા નિપ્ફન્નેન ઇસ્સાસસદ્દેન ગમ્મમાનં કિરિયં દસ્સેતિ ‘ઇસ્વસને’તિ, નન્વિચ્ચાદિ ચોદ્યં, ધનુપઞ્ચસતં કોસો, એવમઞ્ઞતેચ્ચાદિ પરિહારો, છટ્ઠિયાસમ્પત્તાયન્તિ કોસસ્સેકદેસેતિ એવં છટ્ઠિયા સમ્પત્તાયં, મુત્તસંસયેનેદં સમાનન્તિ મુત્તો સંસયો યસ્મિં અવધ્યાદો તેનેતં તુલ્યન્તિ અત્થો. વુત્તિયં અભિમતાતિ ‘‘સત્તમી પઞ્ચમિયો કારકમજ્ઝે’’તિ (૨-૩-૭) વચનેન સત્તમીપઞ્ચમિયો પપઞ્ચત્તમભિમતા, દ્વીહે ભુઞ્જિસ્સતીતિ દ્વીસુ દિવસેસુ ગતેસુ ભુઞ્જિસ્સતીતિ અત્થો, ‘‘યબ્ભાવો ભાવલક્ખણ’’ન્તિ (૨-૩૬) સત્તમી, સકસકકારકવચનિચ્છાયેવાતિ હિ ઇદં બાહુલ્લં નિસ્સાય વુત્તં, દ્વીહા ભુઞ્જિસ્સતિ કોસા વિજ્ઝતીતિ દ્વીહા નિક્ખમ્મ ભુઞ્જિસ્સતિ, કોસા નિક્ખમ્મ ઠિતં લક્ખં વિજ્ઝતિ ઉપાત્તવિસયો-યમવધિ, કોસે વિજ્ઝતીતિ કોસે ઠિતં લક્ખં વિજ્ઝતીતિ અત્થો.