૪. ગતિ

કતચત્થસમાસાતિ કતો ચત્થસમાસો યેસુ તે તથા વુત્તા, અઞ્ઞપદત્થવુત્તયોતિ અઞ્ઞપદત્થે વુત્તિ યેસન્તિ બ્યધિકરણઞ્ઞપદત્થસમાસો, ચત્તસમાસે ગત્યાદીનં વિસુંવિસું પધાનત્તા તેહિ પરં પયુજ્જમાનો અત્થસદ્દો ગત્યાદીહિ પચ્ચેકમભિસમ્બજ્ઝતીતિ મઞ્ઞતે, અથ સુત્તે ‘પયોજ્જે’ઇચ્ચેતાવત્યુચ્ચમાને પયોજ્જો સયં કત્તાતિ કથં વિઞ્ઞાયતિ યેન ‘પયોજ્જે કત્તરી’તિ વિવરણં કતમિચ્ચાસઙ્કિયાહ-‘ગત્યાદ્યત્થ’મિચ્ચાદિ, આદિસદ્દેન બોધા દીનં ગહણં, તક્કિરિયાસમત્થોવાતિ તસ્સા ગત્યાદિકાય કિરિયાય સમત્થો એવ નિયુજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, કિરિયાકરણે સમત્થો નામ કત્તાવાતિ આહ-‘સોચ કત્તા’તિ. દુતિયાય સિદ્ધાયાતિ વક્ખમાનનયેન પયોજ્જસ્સ કત્તુનો કમ્મત્તસિદ્ધિયા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ સુત્તેનેવ કમ્મે દુતિયાય સિદ્ધાય. કિં લક્ખણો-યં નિયમો યદત્થમિ દમારભીયતિચ્ચાહ-‘ગત્યાદ્યત્થાન’મિચ્ચાદિ, પચ્ચુદાહરીયિસ્સતે ‘એતેસમેવે’ચ્ચાદિના, તથાચાબ્ભુપગમે, પયોજ્જો કત્તા ન કમ્મં ત્યબ્ભુપગમ્મ પયોજ્જે કત્તરી’તિ વિવરિતન્તિ અત્થો, સામત્થિયમ્પનઇચ્ચાદિના સામત્થિયસરૂપમાહ, ગતિ આદ્યત્થાનન્તિ પદચ્છેદો, નિયુજ્જમાનો પયોજકબ્યાપારસઙ્ખાતાય કિરિયાય સમ્બન્ધીયમાનત્તા કમ્મભૂતોવ ભવતીતિ અત્થો, અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘ગમનાદિકિરિયાય સાધનત્તા યદિપિ પયોજ્જો કત્તા, તથાપિ સો પયોજકેન ગમનાદીસુ બ્યાપારિયમાનો પયોજકસ્સ બ્યાપારલક્ખણાય કિરિયાય સમ્બન્ધીયમાનો યદિ કમ્મં ન હોતિ અઞ્ઞથા કિં હોતીતિ અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણેન સામત્થિયેન કમ્મભૂતોવ હોતી’’તિ [(અત્થો) (પોત્થકે)] ( ), પતીયતેતિ ઇમિના પતીતિવસેનેવાસ્સ કમ્મતા, સભાવતો તુ પયોજ્જો કત્તાવાતિપિ ઞાપેતિ, પયોજકોતિ સબ્બત્થ દેવદત્તાદિકો વિઞ્ઞેય્યો, અત્થગહણસ્સાતિ ‘‘સદ્દાકમ્મકભજ્જાદીન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘સદ્દત્થાકમ્મકભજ્જાદીન’’ન્તિ અત્થગ્ગહણસ્સ, બોધત્થસ્સ ઉદાહરણન્તિ સેસો, નનુ વચનપ્પયોજનં દસ્સયતા વચનમેવોપદસ્સિય પઞ્હો કાતબ્બો, અથ ‘એતેસમેવા’ત્યવિજ્જમાનેનેવ કથં ત્યાસઙ્કિયાહ ‘એતેસમેવે’ચ્ચાદિ, હેટ્ઠા વુત્તક્કમેન નિયમત્થત્તા વચનસ્સ એવકારો લબ્ભતિ, સમ્બન્ધિવચનત્તા એતસદ્દસ્સ તેન યથાપઠિતા ગત્યાદયોવ વિસેસ્સભૂતા સઙ્ખેપેન પરામસીયન્તીતિ એતે સમેવાતિ કતન્તિ મઞ્ઞતે [એવોસઞ્ચાતિ મઞ્ઞતે (પોત્થકે)], (ગચ્છતિ દેવદત્તોતિ…પે… નહોતીતિ) ઇમિના ઇમમત્થઞ્ચ જોતેતિ ‘‘યદિપિ કિરિયાભિસમ્બન્ધા પયોજ્જસ્સ વિય કત્તુનોપિ કમ્મત્તમ્પસજ્જતિ, તથાપિ પયોજ્જેતિ વુત્તત્તા કત્તરિ દેવદત્તે દુતિયા નપ્પસજ્જતી’’તિ, અભિમતાતિ ‘‘ગતિબુદ્ધ્યા’’દિ (૧-૪-૫૨) સુત્તેન પયોજ્જસ્સ કત્તુનો કમ્મસઞ્ઞં વિધાય તસ્મિં પયોજ્જેદુતિયાભિમતા, ચરહિસદ્દો પુચ્છાયં, પયોજેતીતિ અસ્મિં ઉદ્દેસે તદા કથં ભવિતબ્બન્તિ સેસોતિ યદાચરહિચ્ચાદિવાક્યસ્સાવસાને પયોજેતીતિ અસ્મિં ઉદ્દેસે વચનસમીપે’તદા કથમ્ભવિતબ્બ’ન્તિ પાઠસેસો હોતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો, યાવતાતિ તતિયન્તપટીરૂપકો નિપાતો, યસ્મા દત્થો વત્તતે, યસ્મા દુતિયા પપ્પોતિ તસ્મા ‘યઞ્ઞદત્તેને’તિ ભવિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.