૨૫. તાદ

પયોજનપરિયાયે અત્થસદ્દે સતિ ઇદન્તિ પયોજનં પરામટ્ઠું સક્કાતિ ‘તસ્સેદ’ન્તિઆદિ વુત્તં, તસદ્દેનેત્થ વિકતિયાતિસમ્બન્ધો, અત્થસદ્દેન તુ પકતિયા, અત્થ કથનમેતન્તિ ઇમિના વચનિચ્છાય મેતિસ્સં નત્થિ સમાસોતિ દીપેતિ, વિગ્ગહે વાસ્મિમિમસ્માયેવ નિપાતના સમાસો દટ્ઠબ્બો,સો વિકતિસઙ્ખાતો અત્થો, પકતિત્વઞ્ઞપદત્થેનાક્ખિપીયતે, તતો તદત્થસદ્દતો, કોયં તદત્થ ભાવો ચ્ચાહ-‘તદત્થભાવો નામા’તિઆદિ, નિમિત્તં યૂપાદિવિકતિ, નિમિત્તીદારુઆદિપકતિ તસદ્દેનાત્થસદ્દેન ચ ગહિતા, તેસં સમ્બન્ધો તદત્થસદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તં તદત્થભાવો નામાતિ અત્થો, હેતુ હેતુમન્તભાવલક્ખણો સમ્બન્ધો નામાતિ વુત્તં હોતિ, પધાનાવચ્છેદગુણસ્માતિ વિધીયમાનત્તેન પધાનસ્સ પુરિસસ્સ આચ્છેદકા વિસેસકા ગુણા, યઞ્હિ વિધીયતે ઞાપીયતે તમ્પધાન, મિતરમપ્પધાનમનુવજ્જમાનત્તા, યદા ઉપાદીયતેતિ વત્વા ઉપાદીયમાનપ્પકારં દિટ્ઠન્તેન ફુટયિતુમાહ-‘યથા’ઇચ્ચાદિ, યૂપો નિમિત્તં યસ્સ દારુનો તં તથા વુત્તં નાઞ્ઞનિમિત્તન્તિ યદા નિમિત્યવચ્છેદકત્તેનુપાદીયતે તદા નિમિત્તસદ્દતોવ ચતુત્થી સમ્બન્ધો, તતો અઞ્ઞનિમિત્તતો, નિમિત્તનિમિત્તીનં સમ્બન્ધસ્સ અભિમુખભાવેન તત્થેવ નિમિત્તે પવત્તીતિ સમ્બન્ધો, નિમિત્તસદ્દતો હેતુતતિયાપિ નાસઙ્કનીયાતિ સમ્બન્ધો, કારણમાહ-‘નિમિત્ત’ [હેતુ] ઇચ્ચાદિ. ઉભયત્થાતિ યૂપાય પાકાયાતિ ઉભયત્થ.

પિણિયમાના કિં સદ્દાદિવચનીયા પરો સાદુઆદિકો યો-ત્થો સો અઞ્ઞો કત્તા યસ્સ સો અઞ્ઞકત્તુકો-ભિલાસો, અભિલાસો રુચીતિ ઇમિના દિત્યાદ્યનેકત્થન્તોપિ રુચિસદ્દો-ભિલાસે રુળ્હોવ ગય્હતીતિ વદતિ, સા રુચિ અત્થો-ભિધેય્યો યેસં ભે તદત્થા, તેસં સમ્બન્ધિનો પિણિયમાનસ્સ, ઇમિના ચ કિઞ્ચાપિ રુચિરયં યસ્સુપ્પજ્જતેયો વા તસ્સા જનકો, તેસમુભિન્નમ્પિ અત્થિ, તથાપિ યસ્સુપ્પજ્જતે સોવ તસ્સાધિકરણં, અજનકોપિ સો તાય સંસત્તોતિ તસ્સેવ પિણિયમાનસ્સ સમ્પદાનસઞ્ઞા, નતુજનકસ્સ તાયાસંસત્તસ્સાતિ દીપેતિ, ઇધાતિ ઇમિના સક્કતે ઉદાહરણાનમસમાનરૂપકં દસ્સેતિ, ઇમિના ચ ઉદાહરણાનમસમાન રૂપત્તમેવ ચતુત્થીવિધાને કારણં, અઞ્ઞથા છટ્ઠીયેવ તેહિપિ વિધીયેય્ય કારણાસમ્ભવા [કારણસબ્ભાવા] હિ દીપેતિ, ઈદિસસ્સ પચ્ચુદાહરણ(સ્સ) ભાવે કારણમાહ-‘અનઞ્ઞકત્તુ કત્તા-ભિલાસસ્સા’તિ, પરેસમિદમ્પચ્ચુદાહરણમ્ભવતુ ઇધ કથન્તિ આહ-‘ઇહત્વિ’ચ્ચાદિ, ત્વન્તિ અત્તમત્તે પઠમાયેવ, સમ્ભવે કારણન્તરમાહ-‘અથવા’તિઆદિ, નત્થિ અઞ્ઞો કત્તા યસ્સા સા અનઞ્ઞકત્તુકા રુચિ, ભાય રુચિયા સમ્બન્ધિનો પિણિયમાનસ્સ સમ્પદાનસઞ્ઞં યે પન ઇચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો, યે પન આહુ ચાતિસમ્બન્ધો, ઉપ્પજ્જનમુપ્પત્તિ, કસ્સ ઉપ્પત્તિ, રુચિયા, ઉપ્પત્તિયા આધારો ઉપ્પત્યાધારો‘દેવદત્તાય રોચતે’ચ્ચાદો દેવદત્તાદિં ઉપલક્ખેતીતિ ઉપ્પત્યાધારોપલક્ખણં વચનં, એત્થ રુચિયા ઉપ્પત્યાધારોપલક્ખણમેવ વચનન્તિ સાવધારણ મત્થો દટ્ઠબ્બો… સબ્બેસં વાક્યાનમવધારણફલત્તા, તેન પિણિય માનવચનમભિલાસસ્સ અઞ્ઞકત્તુકતાસન્દસ્સનપરં ન હોતીતિ બ્યવચ્છિન્નમ્ભવતિ, તેસં કચ્ચાયનસ્સ ચેહાપિ પસજ્જતીતિ સમ્બન્ધો, ઇહાપીતિ ત્વમિતિ એત્થાપિ, અઞ્ઞથાસિદ્ધત્તાતિ અત્થમત્તે પઠમાય એવ સિદ્ધત્તા, વચનસ્સાતિ ઉભિન્નમ્પિ ચતુત્થીવિધાનવચનસ્સ, અતિપ્પસઙ્ગોચાતિ ‘‘કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’તિઆદો તવાતિ અનભિમતટ્ઠાનપ્પત્તિચ.

ધારિપ્પયોગેતિ ધારિધાતુનો પયોગે, ઉત્તમીણો અધમીણોતિ ધનિકગહેતૂનં રુળ્હીત્યાહ-‘ઉત્તમીણો ધનસામી’તિ, ઉત્તમીણમસ્સાતિ ઉત્તમીણો, ધારયતીતિમસ્સત્થમાહ-‘વહતી’તિ, ધારિતોતિ ધારંધાતુતો. સુત્તન્તરેન (તં તં) નિયમેન નિયમિતાનં તેસંતેસં સમ્પદાનસઞ્ઞં વિધાય ચતુત્થી વિહિતા પરેહિ, તદાહ ‘સિલાઘ હનુટ્ઠાસપાન’મિચ્ચાદિ, સબ્બત્થ યોગસમ્બન્ધે છટ્ઠી, ઞાપેતુન્તિ સિલાઘાદિકે બોધેતું, ઇચ્છિતોતિ અતિમતો. તદત્થવાચીનઞ્ચ ધાતૂનં સઙ્ગહણત્થં ‘કુધદુહિસ્સોસૂયત્થાન’ન્તિ વુત્તં, યમ્પતિ કોપોતિ ઇમિના કોપસ્સ વિસયમાહ, યસ્સાતિ ઇમિના યંકારકન્તિ વુત્તમેવ પરામસતિ, યસ્સાતિ રાજાદિનો, પુચ્છતીતિ પુચ્છિયતે, તેનેવ વક્ખતિ-‘યસ્સ સમ્બન્ધિં સુભાસુભં પુચ્છતિ નેમિત્તિકો’તિ, યોચાનુકૂલત્તમ્ભ જતીતિ ઇમિના ઇદં દસ્સેતિ ‘‘પતિપુબ્બકો આપુબ્બકોચ સુણોતિ અબ્ભુપગમે પટિજાનનેચ વત્તતે, યદાયમબ્ભુપગમો પત્થના પુબ્બતો ભવતિ તદા પત્થનાય કત્તુ પત્થયિતુનો ચતુત્થી રૂપમ્ભવતિ, યદાત્વપત્થતમ્પિ કેવલમાનુકૂલ્યેન વત્તમાનંદિસ્વા દેય્યમબ્ભુપગચ્છન્તિ ઇદમિદં વોદસ્સામાતિ [કોપિસ્સસામાતિ (પોત્થકે)] તદાનુકૂલ્યેન પવત્તનસઙ્ખાતાય કિરિયાય કત્તુનો ચતુત્થીરૂપમ્ભવતી’’તિ, ઇમિના ચ પાણિનિયવુત્તિકારસ્સ જયાદિચ્ચસ્સમતે બ્યભિચારમાહ, સો હિ ‘‘અબ્ભુપગમો નામ પરેન પત્થિતસ્સ ભવતિ તત્થ પત્થયિતુયેવ ચતુત્થીરૂપમ્ભવતી’’તિ વદતિ, પુબ્બસ્સાકિરિયાય યો કત્તાતિ વેદવાક્યેન વિહિતથુતિકકરણ સઙ્ખાતાય ઉસ્સાહાનુજાનનતો પુબ્બભૂતાય કિરિયાય યો કત્તા હોતા પોતા ચ, સબ્બત્થાપિ‘તસ્સા’તિ ઇદં ‘ચતુત્થીયાયદભિમતં રૂપ’ન્તિઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, છટ્ઠિયા સબ્બબ્યાપિભાવમાલમ્બ એવન્તિ અતિદેસોતિ આહ ‘એવન્તી’તિઆદિ, રૂપસામ્યતો પન તાદત્થિયત્થસબ્ભાવાચ યથાયોગં તાદત્થ્હ ચતુત્થીપિ ન વિરુજ્ઝતિ, વક્ખતિ હિ‘તાદત્થ્હ વચનિચ્છાયન્તુ ‘ઇચ્ચાદિના, ઇચ્છિતો રાજા, કમ્મ વચનિચ્છાતિ ઇમિના વચનિચ્છાય પધાનત્તમાહ… વચનિચ્છાભિમુખત્તા સબ્બેસં કારકાનં, અપ્પચુરપ્પયોગત્તાતિ અબહુપ્પયોગત્તા, હનુતે અપનયતિ, ઉપતિટ્ઠતે ઉપટ્ઠાનં ઉપગમનં કરોતિ, પિહયન્તિ પત્થેન્તિ, કુજ્ઝ અમરિસં કરોતિ, દુહનાદયો કોપપ્પભવા નાનન્તરેન તે સમ્ભવન્તીતિ દૂભાદયોપ્યુદાહટા ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) રસ્સે અપરજ્ઝામિ, ઇસ્સયન્તિ નસહન્તિ, આરજ્ઝતિ પુચ્છિતો નેમિત્તિકો ઉપપરિક્ખતિ, ભાદત્થ્હં વિભાવેતિ ‘યસ્સે’ચ્ચાદિના, પરિયા લોચેતિ ઉપપરિક્ખતિ, કિં લક્ખણો-યમનિયમોચ્ચાહ-‘નાવસ્સ’મિચ્ચાદિ, યાચિતુસ્માયેવ [યાચિતુયેવ (પોત્થકે)] છટ્ઠીતિ નાવસ્સમયન્નિયમોતિ અત્થો, કુતોચ્ચાહ-‘સમ્બન્ધે’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞસ્માપીતિ અયાચિતુતોઅપિ, થુતિકરણસ્સ કત્તુભૂતા હોતાપોતારો ઉસ્સાહનાનુજાનનાનં કમ્મં હોતીતિ આહ-‘પચ્ચનુપુબ્બસ્સ ગિણાતિસ્સ કમ્મે’તિ. હોતુપોતુસદ્દેહિચ્ચાદિના પોતુસદ્દસ્સપિ છટ્ઠિરૂપં દસ્સિતં, વુત્તિયન્તુ ‘હોતુ પતિગિણાતિ’ચ્ચેવ પાઠો દિસ્સતિ, હોત્વેવમ્પિત્યમ્હાકમત્રોપેક્ખા, ઉસ્સાહયતીત્યત્થે ગિણાતિ અન્તોગતણ્યત્થો. અનાવાદોતિ નાવાઅન્નાદિવજ્જિતે. એત્થ પન તથા પટિસેધાભાવેપિ બહુલાધિકારતો ‘ન તં નાવમ્મઞ્ઞે નતં અન્નમ્મઞ્ઞે’ચ્ચાદિ ભવતિ, અત્થેવ હિ બહુલાધિકારતોવા તિપ્પસઙ્ગાભાવો, પઠમન્તં રૂપન્તિ મઞ્ઞમાનોતિ પઠમન્તં રૂપં, એત્થચ યદા તિણાદિતોપિ ખિકંસીયતે તદા નિન્દાવગમો, તત્થ ચ નિયોગતોવ નઞ્પયોગો ઞાથાનુપ પત્તિયાતિ સપ્પટિસેધમુદાહટં ‘ન મઞ્ઞમાનો’તિ, અવધિમ્હિયેવ પઞ્ચમીતિણાતિ, નઞ્પયોગેવ નિયોગતો નિન્દાવગમા તિણન્તિ કમ્મેયેવ દુતિયા, અથવા સતીપિ નિન્દાવગમે વચનિચ્છાતો સવિસયેયેવ દુતિયા, સમ્મુતિપ્પયોગેતિ સમ્મુતિસદ્દસ્સ પયોગે, ચતુત્થિં ઇચ્છન્તીતિ મત્તાયાતિ એત્થ ચતુત્થિં ઇચ્છન્તિ, પુન રુત્તત્તે કારણમાહ-‘અથ સોતિવિજ્જમાનત્તા’તિ, ચણ્ડસ્સ કુક્કુરસ્સાતિઆદિસુત્તે ‘‘અથ સો’’તિ પાઠસ્સ વિજ્જમાનત્તા ‘ભિય્યોસો મત્તાયા’તિ એત્થ સોકારો પુનરુત્તોતિ અધિપ્પાયો, ચગ્ગહણેનાતિ ‘‘સિલાઘહનુ…પે… સત્તમ્યત્થેસુચા’’તિ સુત્તે ચગ્ગહણેન, ચતુત્થીભિમતાતિ ‘‘નમો યોગાદિસ્વપિચા’’તિ સુત્તેન.