૨૬. પઞ્ચ

અવધીયતે વિસિલિસ્સતે એતસ્માત્યવધિ, અવપુબ્બાય ધાધાતુતો અવધિમ્હિ‘‘દાધાત્વી’’તિ (૫-૪૫) ઇ.

યતો-વધીયતે કિઞ્ચિ, ક્રિયાપુબ્બં કુતોચિપિ;

ચલઞ્ચાચલમઞ્ઞઞ્ચ, તં વદન્ત્ય વધિમ્બુધા.

એત્થાયમત્થો ‘‘યતોકુતોચિપિ અત્થો કિઞ્ચિ વત્થુઅવધીયતે સંયોગસ્સ વા કિરિયાનિમિત્તં ગમનદાનાદિકિરિયાપુબ્બં વિસિલિસ્સતે સયં વા અપેતિ અઞ્ઞેન વા વિસું કરીયતે, તમેવંવિધં ચલઞ્ચા ચલઞ્ચ વિસિલેસપરિચ્છેદભૂતં પદત્થમવધિં વદન્તિ બુધા તબ્બિદુનો’’તિ, તં યથા ધાવતાસ્સા પુરિસો પતતિ, પુરિસં પાતેતિ વા, રુક્ખા પણ્ણં પતતિ, પણ્ણં પાતેતિ વાતિ, સોચ તિધાપ્યુચ્ચતે વિસયભેદેન, યથા–

નિદ્દિટ્ઠવિસયો કોચિ, ઉપાત્તવિસયો તથા;

અનુમેય્યવિસયો ચાતિ, તિધાવધિ સમીરિતોતિ.

તત્થ નિદ્દિટ્ઠા વચનોપનીતા કિરિયા વિસયો યત્થ સો નિદ્દિટ્ઠ વિસયો વધિ, યથા-‘ગામસ્મા આગતો’તિ, ઉપાત્તાજ્ઝાહટા કિરિયા વિસયો યત્થ સો ઉપાત્તવિસયો, યથા-‘વલાહકા વિજ્જોતતે’તિ, વલાહકા નિક્ખમ્મ વિજ્જોભતેતિ અત્થો, અનુમેય્યા કિરિયા વિસયો યત્થ સો અનુમેય્યવિસયો, યથા‘માથુરા પાટલિપુત્તકેહિ અભિરૂપતરા’તિ, એત્થ અભિરૂપગુણેન ઉક્કંસનમનુમેય્યં, અતોયેવેત્થાયમેવ સઞ્ઞા પરિપ્ફુટા વિઞ્ઞાયતીતિ ન કાચિદિહ સઞ્ઞા પરિભાસીયતે બ્યામોહકારિણી, અથાવધિસ્માતિ વુચ્ચમાને ‘પદત્થાવધિસ્મા’તિ કુતો-વસીયતે યેનેવં વિવરણં કતન્ત્યાસઙ્કિયાહ-પદાન’મિચ્ચાદિ. યથા ગામસ્માતિઆદિના ઇદં દીપેતિ ‘‘ન કેવલં કાયસંસગ્ગપુબ્બકોવ વિસિલેસો, કિઞ્ચરહિ બુદ્ધિસંસગ્ગપુબ્બકોપિ, અત્થિ ચેહ બુદ્ધિસંસગ્ગ પુબ્બકો, તથાહિ ચોરેહિ ભાયતિત્યાદો યો (ભય)પેક્ખણ સીલો ભવતિ, સો યદિ મં ચોરા પસ્સેય્યું, ધુવં મે મરણન્તિ વિચારેન્તો તે બુદ્ધિયા પપ્પોતિ પપ્પુય્ય ચ તતો નિવત્તતે, તથા ચોરેહિ તાયતિત્યાદો યો એકસ્સ મિત્તો ભવતિ સો યદ્યેતં ચોરા પસ્સેય્યું ધુવમસ્સ મરણન્તિ પસ્સન્તો તે બુદ્ધિયા પત્વા તતો નિવત્તયતીત્યવધિત્તા અવધિસ્માવ સબ્બત્થ પઞ્ચમી’’તિ, પરેહિ પન એતાદિસેસુ સબ્બત્થ પટિપત્તુવિસેસાનુગ્ગહાય સુત્તેહેવ પપઞ્ચો કતો, ઇધ પન સામઞ્ઞવચનેનેવ સિદ્ધત્તા તદનુગ્ગહાય ઉદાહરણેહેવ પપઞ્ચિતં, ભીતિભાયનત્થાનન્તિ ભીતિ તાયનાનં અત્થો યેસં તે ભીતિતાયનત્થા તેસન્તિ અત્થો, નનુ ભીત્યત્થાનં પયોગે ભયહેતુ સમ્ભવતિ નતુ તાયનત્થાનન્તિ, નેસ દોસો, તાયનઞ્હિ રક્ખનમુચ્ચતે [સાયનાહિ રક્ખનમુપ્પજ્જભે (પોત્થકે)] તઞ્ચ ભયહેતુતો વેત્યાહ-‘યો ભયહેતુ’તિઆદિ, ઇમિના ચ ‘‘ભીત્યત્થાનં ભયહેતુ’’તિ (૧-૪-૨૫) પાણિનિયાનમપાદાનસઞ્ઞા સુત્તમ્પટિક્ખિપતિ, તતોતિ ભયહેતુતો, તેસન્તિ ભયતાયનાનં, ભયમનિટ્ઠપાતસઙ્કા, ઉત્તાસોત્યત્થો, તાયન મનિટ્ઠપાતતો પરિરક્ખનં, યથા દસ્સનં હોન્તેવાતીમિના વચનિચ્છાયેવ પધાનત્તમાહ, કો હિ લોકિયં વચનિચ્છમતિવત્તિતું સક્કોતિ, તથાહિ સબ્બેવ દબ્બાદયો સબ્બકારકસત્તિયુત્તાવ, તત્થાયં કારકવિભાગો વચનિચ્છાવસેનેવ, તં યથા ‘વલાહકો વિજ્જોતતે, વલાહકેન વિજ્જોતતે, વલાહકે વિજ્જોતતે’તિ. પરાપુબ્બસ્સાતિઆદિના ‘‘પરાજિસ્સાસય્હો’’તિ (૧-૪-૨૬) સઞ્ઞાસુત્તં પચ્ચક્ખાતિ, અસય્હો અત્થોતિ સહિતું અભિભવિતુમસમત્થો અત્થો, અજ્ઝેનસકાસાઇચ્ચાદિના ઉદાહરણત્થમાચિક્ખતિ, નનુચેવમત્થં વદતા યઞ્ઞદત્તસ્સાસય્હત્તં વુત્તં, તં કથં અજ્ઝયનસ્સાસય્હત્તં, યેનાસય્હત્તસ્સાવધિત્તં પટિપાદયતિ ત્યાસઙ્કિયાહ-‘યઞ્ઞદત્તાનભિભવો’ચ્ચાદિ, અસય્હોતીમસ્સ પચ્ચુદાહરણં પટિપાદયતિ ‘યો પનિ’ચ્ચાદિ. ‘‘વારણત્થાનમિચ્છિતો’’તિ (૧-૪-૨૭) સુત્તિતં, તદાહ ‘વારણત્થાન’મિચ્ચાદિ, વારણમત્થો યેસં તે વારણત્થા, અવધિમત્તવચનિચ્છાયન્તિ વિસેસતો વિધાનમન્તરેના વધિમત્ત વચનિચ્છાયં, વિસેસવિધાનેતિ ઇચ્છિતોતિ વિસેસવિધાને, ચિત્તસ્સાવધિવચનિચ્છાયમ્પન ચિત્તતો પાપં નિવારયેતિ ભવતિ. ‘‘રક્ખનત્થાનમિચ્છિત’’ન્તિ (૨-૬-૩) સુત્તિતં, તદાહ-‘રક્ખનત્થાન’મિચ્ચાદિ, કેસઞ્ચીતિ કચ્ચાયનાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અન્તરધાને યેનાદસ્સનમિચ્છતી’’તિ (૧-૪-૨૮) સઞ્ઞાસુત્તમારદ્ધં, તદાહ-‘અન્તરધાને’ચ્ચાદિ, અયમુપજ્ઝાયો યદિ મં પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો, દસ્સને દોસં તક્કેતિ ‘નુન’મિચ્ચાદિના, પેસનમસક્કારપુબ્બકો નિયોગો, અજ્ઝેસનં સક્કારપુબ્બકો, મઞ્ઞમાનો સિસ્સા અહં કથન્નામ બ્યવહિતો ભવામીતિ અન્તરધાને બ્યવધાન નિમિત્તં, યેન અત્તનો અદસ્સનમિચ્છતીતિ સમ્બન્ધો, અન્તરધાનેતિ નિમિત્તસત્તમીચાયં, અતો આહ-‘બ્યવધાનનિમિત્ત’ન્તિ, બ્યવહિતોતિ અન્તરહિતો, મામં ઉપજ્ઝાયોત્યાદિના ઉદાહરણત્થમાહ, બ્યવધાનત્થં બ્યવહિતત્થં, ‘‘અન્તરધાનેતિ કિં ચોરે ન દિદિક્ખતી’’તિ પચ્ચુદાહટં પરેહિ, તમ્પટિપાદયમાહ-‘યત્થાદસ્સન’મિચ્ચાદિ, ચોરે ન દિદિક્ખતી (ત્ય), ત્ર હિ યો ચોરે ન દિદિક્ખતિ તેહિ અત્તનો અદસ્સનમિચ્છતીતિ ન અન્તરધાનનિમિત્તં, કિન્તુપઘાતનિવત્યત્થં, કિન્તુપઘાતનિવત્તિયાતિ એવં મઞ્ઞતે ‘‘નાત્રાન્તરધાનમે (વાવસેયં), કિન્તુ તન્નિમિત્તો પઘાતનિવત્તિપિ, ‘ઉપજ્ઝાયા અન્તરધાયતી’ત્યત્ર વિનાપ્યુપઘાતસમ્ભવમન્તરધાનસમ્પાદનમેવ સમ્ભવતી’’તિ. ઇચ્છતિગ્ગહણં કિમત્થં અદસ્સનિચ્છાયં સતિ સત્યપિ દસ્સને યથાસિયા’’તિ વુત્તં, (તં) પટિપાદયમાહ-‘અદસ્સનિચ્છાયમ્પનિ’ચ્ચાદિ, સતીપિ દસ્સનેતિ ઉપજ્ઝાયેન દસ્સને સતીપિ, તતોતિ ઉપજ્ઝાયતો, અવધિરૂપતા એવાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સાવધિરૂપતા એવ. ‘‘આખ્યાતો પયોગે’’તિ (૧-૪-૨૯) પરવચનં, તદાહ ‘ઉપયોગે’ચ્ચાદિ, નિયમપુબ્બકં વિજ્જાગહણમુપયોગો ત્રાધિપ્પેતો, ઉપયોગવચનસામત્થિયા વિજ્જાગહણત્થં સિસ્સવત્તં નિયમો, તતોતિ આખ્યાતુતો. ‘‘જનિકત્તુનો પકતી’’તિ (૧-૪-૩૦) સઞ્ઞાસુત્તં કતં, તદાહ-‘જન્યત્થસ્સા’તિઆદિ, જનિનો અત્થો જન્યત્થો, કિન્તં જનનં, તતોતિ જનિકત્તુહેતુતો, પકતિસદ્દેન કારણમત્તં ગહિતંપરેહિ ‘પુત્તા પમોદા જાયતે’ચ્ચાદો પુત્તાદિતોપિ યથા સિયા’તિ, દુવિધં (હિ) કારણં ઉપાદાનકારણં સહકારિકારણઞ્ચ, તત્થ કારિયેનાભિન્નદેસો ઘટસ્સ મત્તિકાપિણ્ડો ઉપાદાનકારણં, તસ્સેવ પન દણ્ડચક્કાદિ (કારિયેન ભિન્નદેસો) સહકારિકારણં, તેસૂપાદાનકારણસ્સેહ ગહણે’સિઙ્ગા સરો જાયતે’ચ્ચત્રેવ સિયા, ન તુ ‘પુત્તા પમોદા જાયતે’ચ્ચાદો, કારકન્તરવચનિચ્છાયન્તિ એત્થ કારકન્તરાદિવચનિચ્છાયન્તિ પાઠેન ભવિતબ્બં… એત્થન્તરે સમ્બન્ધ વચનિચ્છાયપિ સમ્ભવતો, તત્ર તિટ્ઠન્તીતિ તત્રટ્ઠા, તેસં, લોકો-નઞ્ઞથાવાદી વોહારિકજનો, તત્થ ભવા લોકિયા, નવત્તુ પટિબદ્ધાતિ લોકવચનિચ્છમુલ્લઙ્ગિય અહમેવ વદામીતિ સકજ્ઝાસયેન વદન્તો વત્તા, તપ્પટિબદ્ધા ન હોતીતિ અત્થો. ‘‘પભવો ભવતિસ્સા’’તિ (૧-૪-૩૧) સુત્તિતં, તદાહ-‘ભવતિસ્સા’તિઆદિ, પઠમતો ઉપલબ્ભતીતિ અત્થકથનેન જન્યત્થો-ત્ર ન સમ્ભવતીતિ વદતિ, નહિ હિમવા ગઙ્ગાય કારણં, સા હિ અઞ્ઞેહિ એવકારણેહિ ઉપ્પન્ના, હિમવતિ તુ કેવલં પઠમતો ઉપલબ્ભતિ. ‘‘જિગુચ્છાવિરામપમાદત્થાનુમુપસઙ્ખ્યાનં’’તિ (૧-૪-૨૪વા) વુત્તં, તદાહ-‘વિરમણત્થે’ત્યાદિ, જિગુચ્છાપમાદત્થધાતુયોગે પન કમ્માધિકરણવચનિચ્છા દિસ્સતીતિ વુત્તં, અવધિવચનિચ્છાપિ પન દિસ્સકે ‘જિગુચ્છતિ નાહિરિકો પાપા’તિ, ધમ્મા પમજ્જતીતિપિ હોતેવ પટિસેધાભાવા. ‘‘અઞ્ઞારાદિતરરિતે દિસાસદ્દાઞ્ચુત્તરપદાચાહિ યુત્તે’’તિ (૨-૩-૨૯) સુત્તિતં, તદાહ-‘અઞ્ઞસદ્દયોગે’ચ્ચાદિ, યતોતિ દેવદત્તાદિતો, ‘‘અઞ્ઞઇત્યત્થગ્ગહણં, તેન પરિયાયપ્પયોગેપિ ભવતી’’તિ અઞ્ઞેહિ બ્યાખ્યાતત્તા આહ-‘ભિન્નો દેવદત્તા’તિ, આરાસદ્દસ્સ દૂરત્થત્તા આસવક્ખયતો આરા દૂરો ભવતી(ત્યત્થો ઉ) પાદીયતેત્યાહ‘આરાસદ્દો દૂરત્થો’તિ, નિદ્દિસ્સમાનપટિયોગીતિ ‘દેવદત્તો સૂરો’તિ નિદ્દિસ્સમાનસ્સ કસ્સચિ યો સો દુતિયો, સો પટિયોગી. દિસાદેસકાલવુત્તીનં દિસાસદ્દત્તેન પરિગ્ગહતો આહ‘દિસા દેસકાલવાચીનં યોગે’તિ, પુબ્બેવ સમ્બોધાતિઆદીનિ કાલવાચીયોગે ઉદાહરણાનિ, અઞ્ચુત્તરપદઆચઆહિપચ્ચયયો ગેત્વિહ નોદાહટં. ‘‘પઞ્ચમીવિધાને લ્યપ્લોપે કમ્મન્યુપસઙ્ખ્યાનં ‘‘અધિકરણે ચોપસઙ્ખ્યાન’’મિતિ (૨-૩-૨૮-વા) વાત્તિકં, તદાહ‘યત્થ’ચ્ચાદિ, લ્યપ્પચ્ચયસ્સ યત્રાપ્પયોગો, તસ્સત્થો ચે ગમ્યતે, સો લ્યપ્લોપો, ત્વાલોપો લ્યપલોપોત્યવિસેસો, પાસાદ મારુય્હ પેક્ખતિ આસને ઉપવિસિત્વા પેક્ખતીતિ ઇદં વિસયો પદસ્સનં પુબ્બં યસ્સાતિ કિરિયાવિસેસને સમાસો, વક્ખમાનસબ્બદસ્સનેસુપિ પાસાદતો-પક્કમનલેસસબ્ભાવા પાસાદો (યેવા) વધિરૂપેન વત્તુમિટ્ઠોતિ દસ્સેતુમાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, અપક્કમતિ તતો તં દસ્સનન્તિ તતો પાસાદતો તસ્સ દટ્ઠુનો દસ્સનં ચક્ખુન્દ્રિયં અપક્કમત્યપયાતીત્યત્થો, અવધિભાવો પાસાદસ્સાતિ વિઞ્ઞાયતિ, યેસન્તિ વેસેસિકાનં, તે હ્યેવમાચિક્ખન્તિ ‘‘ઇન્દ્રિયેસુ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુગોળકતો-ચ્ચન્તસુખુમભાવેન નિક્ખમ્મ વિસાલીભવન્તં વિસયદેસમુપગમ્મ સકલમત્તના દિટ્ઠં પસ્સતિ રંસિરૂપેન, યથા કાહલા મૂલે કિસા અગ્ગેમહતી, તથા ઞાણિન્દ્રિયાની’’તિ, અધિટ્ઠાનદેસન્તિ ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનભૂતં ચક્ખુગોળકદેસં, વિસયપ્પવત્તીતિ ગોચરે પવત્તિ, સન્તતિયાતિ ઇન્દ્રિયપબન્ધસ્સ, અધિટ્ઠાન મનિન્દ્રિયં નાપજ્જતેતિ સમ્બન્ધો, તતોતિ પાસાદતો, અપક્કન્ત્યાતિ અપગમનેન, યજ્જપિ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુગોળકતો બહિ નિગ્ગચ્છતિ, તથાપિપાસાદટ્ઠસ્સચક્ખુગોળકા નિગ્ગચ્છતીતિ પાસાદસ્સાપ્યવધિભાવો, યેસન્તૂતિ ખણિકવાદીનન્તુ, ઇન્દ્રિયાધિટ્ઠાનમ્પત્તે વિસયે વિઞ્ઞાણલક્ખણં કારિયં કરોન્તિ સીલેનાતિ પત્તકારીનિ, અનિન્દ્રિયાધિટ્ઠાનદોસો નેતિ સમ્બન્ધો, તતોતિ પાસાદતો, યેસમ્પનાતિ ખણિકવાદિનોવ દસ્સેતિ, અત્ર હિ ચત્તારો પક્ખા પત્તકારીનિન્દ્રિયાનિ, અપ્પત્તકારીનિ, ચક્ખુસોતાનિ અપ્પત્તકારીનિ સેસાનિ વુત્તવિપરિતાનિ, ચક્ખુયેવ પત્તકારી સેસમઞ્ઞથેતિ, ચતુસ્વેવ તેસુ પઠમપક્ખદ્વયમુપન્યસ્ય પટિપાદિતં… તપ્પટિપાદનેનેતરેસમ્પિ પટિપાદિતત્તા, સબ્બસામયિકસાધારણત્તાસદ્દસત્થસ્સાતિ ઇદં અયુત્તમિવ દિસ્સતિ… સદ્દસત્થસ્સિમસ્સ બુદ્ધવચનોપયોગિત્તેન સોગતસમયાનુગુણપ્પવત્તિતો, ખણિકવાદિનો પન નિસ્સાયેદં સુન્દરમેવ, મનસિકારાદીતિઆદિસદ્દેન ચક્ખુતો [ચક્ખુના (પોત્થકે)] અભેદો રૂપાપાથગમો ચ દસ્સિતો, યોગ્ગદેસેતિ દસ્સનયોગ્ગે પદેસે. ‘‘પુચ્છનાખ્યાનેસુ ચ પઞ્ચમી વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮વા) વુત્તં, તદાહ-‘પુચ્છનસદ્દતો’ચ્ચાદિ, પુચ્છનાખ્યાનેસુ સામઞ્ઞેન પઞ્ચમીવિધાને-તિપ્પસઙ્ગં દસ્સેતુમાહ-‘અવસ્સ’મિચ્ચાદિ, કસ્સાતિ પઞ્હો, દેવદત્તસ્સેત્યાખ્યાનં, કોસો યઞ્ઞ દત્તોતિ પઞ્હો વિધિરૂપોવાયં, યો-ઙ્ગદીત્યાદ્યનુવાદરૂપમાખ્યાનં, અઙ્ગદીકેયૂરી. ‘‘યતોચાદ્ધકાલનિમ્માનં તતો પઞ્ચમી વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮વા) વુત્તં, તદાહ-‘અદ્ધ’ચ્ચાદિ, નિમીયતે પરિચ્છિજ્જતે યેન તં નિમાનં, તદેવ નિમ્માનં. ‘‘અદ્ધસ્સ પઠમા સત્તમી ચ વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮) વુત્તં, તત્થાયમત્થો ‘‘તં યુત્તાતિ વત્તતે, તં યુત્તા પઞ્ચમિયુત્થા પરસ્સાદ્ધસ્સ પઠમા ચ સત્તમી ચ વત્તબ્બા’’તિ, પાટલિપુત્તસ્માતિ પઞ્ચમિ યુત્તં, એતાપિ ન વત્તબ્બાતિ દસ્સેતુમાહ-‘સત્તયોજનાની’તિઆદિ, અત્ર હિ યદા રાજગહસ્સ યોજનઞ્ચાભેદો વત્તુમિચ્છીયતે, તદા પાટલિપુત્તસ્મા રાજગહં સત્તયોજનાનીતિ, ભેદવચનિચ્છાયન્તુ ‘‘સબ્ભાવો’’ત્યાદિના (૨-૩૪) સત્તમી સિદ્ધા‘સત્તસુ યોજનેસુ’તિ. તથાહિ પાટલિપુત્તસ્મા સત્તસુ યોજનેસુ સતિ રાજગહંભવતીત્યયમત્થો પતીયતે, સત્તયોજનસમ્બન્ધિભવનં રાજગહ (ભવન)સ્સ લક્ખણમ્ભવતિ. સમ્બન્ધે છટ્ઠીતિ ઇમિના ‘‘તં યુત્તા કાલે સત્તમી વત્તબ્બા’’તિ (૨-૩-૨૮વા) વચનમ્પટિક્ખિપતિ. ‘‘કરણેચ થોકપ્પકિચ્છકતિપયસ્સા સત્તવચનસ્સે’’તિ (૨-૩-૩૩) સુત્તિતં, તદાહ-‘યદા ઇચ્ચાદિ, કિચ્છાદયોતિઆદિસદ્દેન થોકઅપ્પકતિપયે સઙ્ગણ્હાતિ, અસત્તરૂપન્તિ અદ્દબ્બરૂપં, ગુણે હેતુમ્હીતિ ગુણપદત્થે હેતુભૂતે ‘‘ગુણે’’તિ (૨-૨૧) પઞ્ચમીતિ અત્થો, યથાવુત્તવિધાનેનેતિ ‘‘ગુણે’’તિ સુત્તે વુત્તવિધાનેન, ‘‘ગુણે’’તિ સુત્તે વુત્તવિધાનેન, યદાત્વિચ્ચાદિના પરેસં વિય કરણે વિસું વિધાને પયોજનં નત્થીતિ દસ્સેતિ. કત્તબ્બરૂપસ્સ ચલનસ્સાતિ સમ્બન્ધો, સમાનાધિકરણત્તેન વિસેસનન્તિ યોજના, સમાનાધિકરણત્તેનાતિ ચ ‘રઞ્ઞો પુરિસો’ત્યાદો અસમાનાધિકરણસ્સાપિ વિસેસનત્તદસ્સનતો વુત્તં, સમાનાધિકરણત્તેન વિસેસનભાવો ચાસ્સ થોકગુણાન્વિતે ચલને વત્તમાનો થોકસદ્દો અસત્તવચનોવ વિસેસનન્તિ, તેનેવાખ્યાયતે ‘થોકસ્સ કમ્મત્તા કમ્મે દુતિયા’તિ. પઞ્ચમીત્યનુવત્તમાને ‘‘દૂરન્તિકત્થેહિ છટ્ઠી વા’’તિ (૨-૩-૩૪) વુત્તં, તદાહ‘દૂરન્તિ કત્થેહિ’ચ્ચાદિ, અવધિસમ્બન્ધલક્ખણાતિ અવધિસમ્બન્ધાવ લક્ખણં નિમિત્તમાસં પઞ્ચમીછટ્ઠીનં તા તથા વુત્તા, વત્તુમિટ્ઠોતિ ઇમિના વચનિચ્છાયેવ પધાનત્તમાહ, એવં ચરહિ તંતં કારકવચનિચ્છાયમઞ્ઞાપિ વિભત્તિયો કસ્મા નપ્પયુજ્જેય્યુન્તિ આહ-‘લોકિયા ચેત્થા’તિઆદિ, એત્થ વિભત્તીનં નિયમે લોકિયા એવ વચનિચ્છા નિબન્ધનં કારણન્તિ અત્થો, પઞ્ચમીચાત્યનુવત્તમાને ‘‘દૂરન્તિ કત્થેહિ દુતિયા ચે’’તિ (૨-૩-૩૫) વુત્તં, ‘‘પઞ્ચમ્યધિકરણેચ’’ (૨-૩-૩૬) ઇચ્ચત્ર ચ કારેન દૂરન્તિ કત્થેહિ સત્તમી ચ વુત્તા પાટિ પદિકત્થે સારસઙ્ગહકારાદીહિ, તદક્ખિપ્પ અઞ્ઞાપદેસેન પટિક્ખિપિતું કેચિત્યાદિ યં વુત્તં વુત્તિયં, તં દસ્સેતુમાહ’કેચીતિ સારસઙ્ગહાદયો’તિઆદિ. દૂરાપાદાવસેચનન્તિ અયં તેસમ્પટિક્ખેપન યોતિ સમ્બન્ધો, ઇતિસદ્દો પનેત્થ પરિહીનો, નહિતન્તિઆદીસુ તસદ્દેનાસત્તરૂપં દૂરાદિ વત્તુમિચ્છિતન્ત્યવસેયં, ન હિ તં ગમ્યતે, ન હિ તતો ગમ્યતે, ન હિ તેન ગમ્યતે, ન હિ તસ્મિં ઠીયતે’તિ વિસું સમ્બન્ધો વસેયો. પતીયન્તેચાતિ ચો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે, અતોચેતિ વક્ખમાનહેતુપરામાસો, યન્તિ યસ્મા અત્થે નિપાતો, વાક્યકારો વરરુચિ, તંસામાનાધિકરણ્યતોતિ દૂરાદિસા માનાધિકરણ્યતો, તંયુત્તતોપીતિ દૂરાદિયુત્તા ગામાદિસદ્દતોપિ, પચ્ચક્ખન્તોતિ વાક્યકારવચનં પચ્ચાચિક્ખન્તો, તથાહ્યત્રાયં મહાભાસ્સ પાઠો ‘‘દૂરન્તિકત્થેહિ પઞ્ચમીવિધાને તંયુત્તા પઞ્ચમીપટિસેધો વત્તબ્બો દૂરા ગામસ્સ, તત્રાપિ દસ્સના અનત્થકો-યમ્પટિસેધો, તત્રાપિ હિ પઞ્ચમી દિસ્સતિ–

દૂરસ્માવસથા મુત્તં, દૂરાપાદાવસેચનં;

ગુરુતો કુપિતા દૂરા,ભાબ્યં દૂરા ચ દસ્સુહિતિ.

અત્ર દૂરન્તિકેત્યાદિ વત્તબ્બં વાક્યકારવચનં, દૂરા ગામસ્સાતિ તસ્સોદાહરણં, તત્રાપિચ્ચાદિ પચ્ચક્ખાનભાસ્સં, દૂરસ્માવસથાતિ આવસથસ્સ દૂરેતિ અત્થોહિ ભાસ્સપદીપે કેય્યટો, પઠમો પુરિસો યસ્સ સો પઠમપુરિસો ભવતિ ‘‘દૂરન્તિકા’’દિ (૨-૬-૫) કચ્ચાયનસુત્તે સુદ્ધાદિયોગોપિ સઙ્ગહિતો, તેનાહ–‘સુદ્ધપ્પ મોચનવિવિત્તપ્પમાણયોગે’તિ, ‘‘ધાતુનામાનમુપસગ્ગયોગાદીસ્વપિચ’’ ઇતિ (૨-૬-૨) સુત્તે ચગ્ગહણતો પભુતિયોગો ચ ગહિતો, તેનાહ–‘પભુતિ યોગેચા’તિ, પભુતિયોગેચાતિ ઇમિના પભુત્યત્થયોગોપિ સઙ્ગહિતો, તેનેવ ‘યતોસરામિ અત્તાન’ન્તિ ઉદાહટં.