૨. કમ્મે

વુત્તિયં કત્તુકિરિયાયાતિ કત્તુસાદ્યતાય તં સમ્બન્ધિનિયા કત્તુકમ્મટ્ઠાયપિ દુવિધાય કિરિયાય, અનેકત્થત્તા ધાતૂનં કરોતિ એત્થ સમ્બન્ધનત્થોતિ આહ-‘કરીયતિ અભિસમ્બન્ધીયતી’તિ, યંકિઞ્ચિ પદત્થરૂપં સમ્બજ્ઝતીતિ અત્થો, ઇમિના ચાન્વત્થવસેનેવાયં કમ્મવોહારો સિદ્ધોતિ દસ્સેતિ, સબ્બકારકાનમ્પિ પન કિરિયાસમ્બન્ધ સબ્ભાવેપિ કિરિયાભિસમ્બન્ધીયમાનત્તેનેવ યં વત્તુમિચ્છિતં તદેવ કમ્મં વિઞ્ઞેય્યં, કત્તાદિ કત્તુ કિરિયાયાભિસમ્બન્ધીયમાનત્તેપિ કત્તાદિત્તવચનિચ્છાયેવ કમ્મં ન હોતિ… યસ્મા વચનિચ્છાયેવ કારકાનિ ભવન્તિ, એવં સબ્બકારકાનમ્પિ કારકન્તરપ્પત્તિયં તદભાવો યથાયોગં વત્તબ્બો, વાક્યેકદેસેનેત્યનેન ‘‘દ્વેદ્વેકા’’દિનો વાક્યસ્સ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ઇચ્ચાદિનો ચ એકવાક્યત્તં સૂચેતિ, પકરણસ્સ મહાવાક્યરૂપત્તા વિપ્પકટ્ઠાનિપિ વાક્યાનિ આકઙ્ખાદિસભાવે અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધાનુભવનેનેકવાક્યભાવમ્પટીપજ્જન્તે, વુત્તી હિ–

‘‘આકઙ્ખાયોગ્ગતા સત્તા, બીજં સન્નિધિનો યતો;

વિપ્પકટ્ઠાનિ વાક્યાનિ, મહાવાક્યં કરોન્ત્યતોતિ.

સામઞ્ઞેનાતિ કમ્માદ્યવિસેસેન, પુબ્બાચરિયસમઞ્ઞાવસેનાહ ‘દુતિયાદિકા’તિ, તેન યદ્યપિ ત્યાદિનોપિ દ્વિન્નં પૂરણિયા દુતિયાતિ સક્કા વોહરિતું, તથાપિ સ્યાદીનં દુકેયેવ દુતિયાતતિયા રુળ્હીતિ નત્યાદીનં દુકાનિ દુતિયાદિસદ્દેન ગય્હન્તિ, વિસિટ્ઠેસૂતિ કમ્માદિના વિસેસિતેસુ, તિવિધં કમ્મન્તિ સકસમયપ્પસિદ્ધિયા કમ્મસ્સ તિવિધત્તમાહ, અઞ્ઞે તુ સત્તવિધમિચ્છન્તિ, કથં–

નિબ્બત્તિવિકતિપ્પત્તિ, ભેદેન તિવિધં મતં,

તત્થેચ્છિતતમં કમ્મં, કમ્મંત્વઞ્ઞં ચતુબ્બિધં;

ઇચ્છિતઞ્ચાનિચ્છિતઞ્ચ, નેવિચ્છિતમનિચ્છિતં,

તથાઞ્ઞપુબ્બં નાઞ્ઞપુબ્બન્તિ, એવમઞ્ઞં ચતુબ્બિધન્તિ.

તત્થ ઇચ્છિતાદીનિ ઉપરિયેવાપિ ભવિસ્સન્તિ, તત્રેચ્ચાદિના તિવિધં કમ્મં સરૂપતો દસ્સેતિ, તત્થ નિબ્બત્તિકમ્મમેકે-નેકધા પરિકપ્પેન્તિ, તદિહ પકાસયિસ્સામ–

સતી-સતી વા પકતિ, ન યત્થ પરિણામિની,

નિસ્સીયતે તં નિબ્બત્તિ, કમ્મમઞ્ઞેસમઞ્ઞથા;

અસન્તં જાયતે યં વા, યં સન્તમપ્પકાસતિ,

ઉપ્પત્યા-ભિબ્યત્તિયા વા, તન્નિબ્બત્તીતિ વુચ્ચતીતિ.

અયમેત્થ અત્થો ‘‘કટવિકારસ્સ કાસસઙ્ખાતા વિજ્જમાના પકતિ પરિણામિની કટવિકારમ્પતિ પરિણમન્તી યત્થપ્પયોગે ન નિસ્સીયતે… કટં કરોતીતેત્થ કેવલમત્થાવગમમત્તસ્સ વત્તુમિચ્છિતત્તા કાસેતિ અસુય્યમાનત્તા ચ, પકતિયા તુ સુય્ય માનત્તે વિકારિયં સિયા, તેનેવ કાસે કટં કરોતિ, તણ્ડુલે ઓદનં પચતીતિ દ્વયત્થો કરોતિ પચતિ ચ, તસ્મા કાસે કરોતિ તણ્ડુલે પચતીતિ વિકારીયતિ, કટં કરોતિ ઓદનમ્પચતીતિ નિબ્બત્તી યતીતિ અત્થો, અસતી વા પકતિ અવિજ્જમાનત્તાયેવ યત્થ ન નિસ્સીયતે… [(યથા) (પોત્થકે)] ( ) સંયોગં જનયતિ વિભાગમુપ્પાદયતીતિ સંયોગવિભાગાનં કસ્સાપિ પકતિયા અવિકારત્તા સંયોગવિભાગવન્તે હ્યવિકતેહેવ તેસં જનનતો, તમેવમ્ભૂતમનિસ્સિતપકતિકં અવિજ્જમાન (પકતિ) કં વા કારિયં નિબ્બત્તિકમ્મં નામાતિ એકો, અઞ્ઞેસમઞ્ઞથાતિ વત્વા તન્દસ્સેતિ ‘અસન્ત’મિચ્ચાદિના, યં અસન્તમવિજ્જમાનં જાયતે, તન્નિબ્બત્તિકમ્મં, યથા સુખં જનયતિ બુદ્ધિમુપ્પાદયતીતિ, સન્તં વિજ્જમાનમેવ વા કેવલમપ્પકાસિતપુબ્બં યં ઉપ્પત્તિયા અભિબ્યત્તિયા વા પકાસતિ, તમ્પિ નિબ્બત્તિકમ્મં, યથા પુત્તં વિજાયતિસામઞ્ઞમભિબ્યઞ્જયતી’’તિ, તદેવં કેસઞ્ચિ મતેન અનિસ્સિતપકતિકં અવિજ્જમાનપકતિકન્તિ દુવિધં નિબ્બત્તિકમ્મમ્પિ અઞ્ઞેસમ્મતેન અસન્તં જાયમાનં સન્તમપ્પકાસમાનન્તિ દુવિધં નિબ્બત્તિકમ્મમ્પીતિસબ્બમ્પિ અટ્ઠિતપુબ્બમેવ જાયતીત્યસતો જાનના ન બ્યતિરિચ્ચતિચ્ચાહ-‘અસતો જનનં કરીયતી’તિ, અવત્થન્તરન્તિ ઓદનાદિનો ક્લેદનાદિલક્ખણમઞ્ઞમવત્થં.

પકત્યુચ્છેદસમ્ભૂતં, વિકારિયં કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ તુ;

ગુણન્તરસમુપ્પત્યા, એવં સા વિકતિ દ્વિધા.

કિઞ્ચિ વિકારિયં કમ્મં પકતિયા કારણસ્સ ઉચ્છેદેન સમ્ભૂતં, યથા કટ્ઠં ભસ્મં કરોતીતિ કટ્ઠસ્સાચ્ચન્તપરાવત્તિ [પરાવત્તિયા (પોત્થકે)], કિઞ્ચિ પન ગુણન્તરાનમુપ્પત્તિયા, યથા સુવણ્ણં કટકં કેયુરં વા કરોતીતિ એવં દ્વીધા સા વિકતિ હોતીતિ અત્થો, ન વિભાવીયન્તેતિ ન ગમ્યન્તે, સા પત્તિ‘પાપીયતિ વિસયીકરીયતી’તિ કત્વા.

યત્ર ક્રિયાકતો કોચિ, વિસેસો નાવગમ્યતે;

દસ્સના વાનુમાના વા, સા પત્તીતિ પકિત્તિતા.

યત્થ કિરિયાકતો કિરિયાસમ્પાદિતો વિસેસો અતિસયો કોચિ નાવગમ્યતે નપ્પતીયતે દસ્સના વા પચ્ચક્ખપ્પમાણેન અનુમાનપ્પમાણેન વા યથા નિબ્બત્તિવિકતીનમતિસયો પચ્ચક્ખાનુમાના વગમનીયો, તત્ર હિ નિબ્બત્તિયં વિસેસસિદ્ધિરતિપસિદ્ધા… અત્થલાભાખ્યસ્સ વિસેસસ્સાવિજ્જમાનસ્સ કિરિયાકત્તા, વિકારિયે ( ) [(એવ) (પોત્થકે)] તુ ક્વચિ પચ્ચક્ખવિસયો… કટ્ઠં ડહતીતિ કણ્હત્તાદિભાવસ્સ પચ્ચક્ખેનેવોપલબ્ભનતો, ક્વચિદનુમાનગમ્મો… દેવદત્તં રોસેતિ પસાદયતિ વેતિ વિસિટ્ઠમુખવણ્ણાદિકારિયાનુમેય્યત્તા રોસાદિનો, એવં યત્થ ન વિસેસસિદ્ધિ અપિ તુ પત્તિમત્તં, સા પત્તીતિ પકિત્તિતા કથિતા, આદિચ્ચમ્પસ્સતિ ધમ્મમજ્ઝેતીતિ અયમેત્થ અત્થો, કથઞ્ચરહિ અસન્તસ્સ [સન્તસ્સ (પોત્થકે)] પત્તિકમ્મસ્સ કિઞ્ચિ (અકરોન્ત)સ્સ કારકત્તં, ન હિ કિઞ્ચિ અકરોન્તં કારકમ્ભવિતુમરહતીતિ ઉચ્ચતે-

દસ્સનક્ખમતાભાસો, પગમબ્યત્તિઆદયો;

વિસેસા પત્તિકમ્મસ્સ, ક્રિયાસિદ્ધિયમિચ્છિતા.

અત્ર દટ્ઠું સક્કા ઇતિ દસ્સને ખમતા આભાસોપગમો વિસયત્તોપગમો વિસયત્તોપગમનં બ્યત્તિ ચેતિ એવમાદયો વિસેસા યથાયોગં પત્તિકમ્મસ્સ કિરિયાનિપ્ફત્તિયં ઇચ્છિતા, તતો તસ્સ કારકત્તન્તિ અત્થો, આદિચ્ચં પસ્સતીતિ એત્થ હિ આદિચ્ચો દટ્ઠું સક્કા, તતોવ સો દિસ્સતિ અભિબ્યત્તિઞ્ચોપયાતીતિ દસ્સનકિરિયાનિપ્ફાદકત્થેનાસ્સ કારકત્તમુપપજ્જતે, તથા ઞ્ઞત્રાપ્યાદિસદ્દગહિતવિસેસવસેન કિરિયાસિદ્ધિતો કારકત્તં વેદિતબ્બં, નનુ વિકારિયમ્પિ નિબ્બત્તિકમ્મમેવ… તેન રૂપેનાસતોયેવ જનનતો, પત્તિકમ્મમ્પિ કિરિયાસમ્બન્ધરૂપેનાસન્તમેવ પચ્છા તથા ભવતીતિ નિબ્બત્તિયેવાતિ સચ્ચં-

અત્થેસા વત્થુટ્ઠિતિ, સુખુમબુદ્ધિગોચરપતીત્યનુરોધેન,

તત્ર યમ્પેતં ઘટતે, યથા પતીતિ સદ્દત્થાવત્તાનતો.

વિસેસાનુપાદાનતોતિ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા વુત્તં. કરીયતિ કટો, કતો કટો ચ્ચેવમાદીસુ ત્યાદિપ્પભુતીહિ અતિહિતકમ્માદિનિસ્સયેસુપિ એકત્તાદીસુ દુતિયાદયો પપ્પોન્તિ નિયમાભાવા, તથાહિ પઞ્ચકે નામત્થે કટાદિવચનીયસ્સ સમ્બન્ધી કમ્માદ્યત્થો, ત્યાદિપ્પભુતીતિ અનભિ હિતસ્સ સઙ્ખ્યાખ્યસ્સાપરસ્સ વિભત્યત્થસ્સાભિધાનાય અભિહિતેસુપિ કટાદીસુ કમ્માદીસુ દુતિયાદયો સિયુન્તિ પાણિનિયા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ચ્ચાદીસુ (૨-૩-૨) ‘‘અનભિહિતે’’તિ (૨-૩-૧) વચનમધિકરોન્તિ, વેય્યત્તિયાયેવ દુતિયાદીનપ્પસઙ્ગેપિ તન્નિસ્સયભૂતે-કત્તાદ્યત્થે જોતનાયાભિહિતેસુ દુતિયાદયો સિયું, તિકે પન સઙ્ખ્યાકમ્માદયો વિભત્તિ વચનીયા, તત્થ યજ્જપિ કમ્માદિનો પચ્ચયેનાભિધાનં, તથાપ્યેકત્તાદયો નાભિહિતાતિ તસ્સ સઙ્ખ્યાખ્યસ્સાપરસ્સ વિભત્યત્થસ્સાતિ ધાનાય અભિહિતેસુપિ કમ્માદીસુ દુતિયાદયો સિયુન્તિ પાણિનિયા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ ‘‘અનભિહિતે’’તિ વચનમધિકરોન્તિ, તમુપદસ્સેન્તો આહ-‘તત્રિદં સિયા’તિઆદિ, તત્ર તસ્મિં દુતિયાદિ વિભત્તિવિધાને ઇદં ચોદ્યં સિયા, કિન્તિ આહ-‘પઞ્ચકે’ઇચ્ચાદિ, અનભિહિતકમ્માદિનિસ્સયેસુતિ અનભિહિતા કમ્માદયો નિસ્સયા યેસમેકત્તાદીનં, તેસૂત્યત્થો, દુતિયાદયો વિભત્તિયો યથા સિયુન્તિ જોતનાયાભિધાનાય ચાતિ યુજ્જમાનવસેન અત્થો વેદિતબ્બો, અભિહિતકમ્માદિનિસ્સયેસુપીતિ અપિસદ્દેન અનભિહિતકમ્માદિનિસ્સયમેકત્તાદિં સમુચ્ચિનોતિ, આસઙ્કિયાતિ પુબ્બકિરિયાય વુત્તન્તિ અપરકિરિયા વેદિતબ્બા, પઞ્ચકે તિકે ચા ભિહિતકમ્માદિનિસ્સયે સેકત્તાદીસુ દુતિયાદિપ્પત્તિમાસઙ્કાવસેન દસ્સેત્વા ચતુક્કવાદીનમ્પિ પક્ખમુબ્ભાવિય પરિહરિતું ‘યદિચ્ચા’દિમાહ, અયન્તેસમધિપ્પાયો ‘‘યદેસા સઙ્ખ્યા પાટિપદિકત્થો તપ્પટિપજ્જને કમ્માદયો વિભત્તિવચનીયા, તદા ‘અનભિહિતે કમ્મે’તિઆદિના અનભિહિતગ્ગહણં કમ્માદિવિસેસાનમનુભવન્તમનત્થકં… અભિહિતે વિભત્તિવાચ્ચાભાવતો, યદા પનાયં પક્ખો ‘સઙ્ખ્યા વિભત્તિવચનીયા’તિ તદા ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ ત્યેવમાદયો નિદ્દેસા વિસયસન્દસ્સનમત્તાયેવ વેદિતબ્બા’’તિ, સબ્બથાતિ પઞ્ચકતિકવાદીનં ચતુક્કવાદીનઞ્ચ મતવસેન સબ્બપ્પકારેન, સદ્દત્થાબ્યતિરિત્તત્થમત્તોયેવાતિ બ્યતિરેકો બ્યતિરિત્તં, નપુંસકે ભાવે ક્તો, ન વિજ્જતે બ્યતિરિત્તં બ્યતિરેકો ભેદો યસ્સ તં અબ્યતિરિત્તં, અબ્યતિભિન્નન્તિ અત્થો, સદ્દત્થતો સકત્થતો અબ્યતિરિત્તં અત્થમત્તં અત્થસામઞ્ઞં યસ્સ ઓદનાદિસદ્દસ્સ સો તથા વુત્તો.

કિઞ્ચાપિ વુત્તિયં તબ્બાદિણાદિસમાસેહિ અભિહિતમવુત્તં, તથાપિ તેહિ અભિહિતેપ્યેવમેવ દટ્ઠબ્બન્તિ નિદસ્સેન્તો આહ-‘એવ’મિચ્ચાદિ, કર-કરણે કરીયિત્થાતિ કતો‘ક્તો ભાવકમ્મેસુ’તિ (૫-૫૬) કમ્મે ક્તો, સતિકોતિ એત્થ કીતોતિ કમ્મત્થે ‘‘દિસ્સન્તઞ્ઞેપિ પચ્ચયા’’તિ (૪-૧૨૦) ઇકો, કમ્મતાગમ્યતે કિતપ્પચ્ચયાદીનં કમ્મે વિહિતત્તા, એવઞ્ચ ધુહિ કિમેકમુદાહરણં દત્તમાચરિયેને ત્યતો આહ- ‘ઉદાહરણ’ઇચ્ચાદિ, અનભિહિતેતિ વચનં વિનાપીતિ વચનં વિના એવાતિ અવધારણે-અપિસદ્દો, સમ્ભાવનેવા, યદ્યભિહિતેહિ વચનં વિનાપિ દુતિયાદીનમપ્પવત્તિ ભવેય્ય, વચનસબ્ભાવે તુ કથાયેવ નત્થીતિ અત્થો, એવઞ્ચ પનેત્થ દુતિયાદીનમભિહિતે પસઙ્ગાભાવો જાનિતબ્બો ‘‘પચ્ચતે ઓદનો, કતો કટોચ્ચાદોપિ યદિ દુતિયાદયો સિયું પઠમાવિધાનસ્સાવકાસો ન ભવેય્ય તતો સામત્થિયાનભિહિતેયેવ કમ્માદો દુતિયાદયો સકિરિયા (યં તદ)ભિબ્યત્તિયા ભવિસ્સન્તિ, પઠમેવત્વભિહિતે’’તિ, ન નુચ પઠમાયાકારકમવકાસો રુક્ખો પિલક્ખોતિ [રુક્ખો પિલક્ખોતિ ક્રિયાપદં ન સૂયતેતિ વિભત્યન્તરસ્સપ્પત્તિ મઞ્ઞતેભસ્સાપદીપ] કિમિદમુચ્ચતે અકારકન્તિ યદ્ય કારકં નેદમ્પયોગમરહતિ તતો યત્થ વિસેસકિરિયાન મસ્સવનં તત્થ પદત્થસહચરિતાય સત્તાય પતીતિયા ‘રુક્ખો અત્થિ પિલક્ખો અત્થી’તિ અપેક્ખીયતીતિ કારકત્તં રુક્ખાદીન મત્થેવેતિ [અત્થેવેતિ ઞ્ઞતં વત્થું પરં પતિપાદયિતું સદ્દો પયુજ્જતે ઞ્ઞણઞ્ચ સતોઇતિ યત્ર ક્રિયાપદન્તરસ્સ અપ્પયોગો તત્ર ઉસ્સગ્ગતો સત્તા પતીતિતુત્થીતિ ક્રિયાપદાનુસઙ્ગર કત્તરિ તતિયપ્પસઙ્ગરનવકાસા પઠમા ત્યત્થો-ભસ્સપદીપ], ન ચ ઉચ્ચં નીચંત્યધિકરણવાચિત્તે [વાચિકા] નિપાતસ્સ અત્થીત્યનેન નત્થિ સમ્બન્ધોતિ ઉચ્ચમત્થીત્યાધેય્યસ્સેવ કત્તુત્તં નાધારસ્સાત્ય કારકત્તમાધારસ્સાત્યવકાસો-ત્થિ પઠમાયાતિ ‘‘પઠમાવિધા નસ્સાવકાસો ન ભવેય્યા’’તિ યથાવુત્તો-યં હેતુ અસિદ્ધોતિ ચ સક્કા વત્તું, અસઙ્ખ્યતો પઠમાત્યવત્વા ‘‘પઠમાત્થ મત્તે’’તિ (૨.૩૯) સામઞ્ઞવિધાનતો સિદ્ધોયેવ, યં હેતુત્તાનભિહિતવચનમનત્થકમિચ્ચેવ ઠિતં.

યઞ્ચાતિ ચસદ્દો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે અપરમ્પિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બમત્થીતિ અત્થો, યઞ્ચ ફલં મઞ્ઞતેતિ સમ્બન્ધો, યદેત્થાન ભિહિતાધિકારો નત્થિ તદા યથા ‘કતો કટો’ચ્ચત્રત્તેન કમ્મસ્સાભિહિતત્તા દુતિયા ન હોતિ તથા ‘કટં કરોતિ વિપુલં દસ્સનીય’ન્તિ કટસદ્દતો ઉપ્પન્નાય દુતિયાય (વિપુલાદિગતસ્સ) કમ્મસ્સા ભિહિતત્તા વિપુલાદીહિ વિસેસનેહિ દુતિયા ન સિયા, તતો ત્યાદિ તબ્બાદિણાદિસમાસેહિ કમ્મસ્સાન ભિહિતત્તમત્તેવાતિ વિપુલાદીહિપિ દુતિયાવિધાનસઙ્ખાતં અનભિહિતે’’તિ (૨-૩-૧) અનભિહિત વચનસ્સ અધિકારે યઞ્ચ ફલં ચિન્તયતીતિ અત્થો, યુત્તસ્સાતિમસ્સ અત્થો સમ્બન્ધસ્સાતિ, પચ્ચેકં કરોત્યભિસમ્બન્ધતાયાતિ ‘કટં કરોતિ વિપુલં કરોતિ દસ્સનીયં કરોતિ’ચ્ચેવં પચ્ચેકં પચ્ચેકં કરોતિસ્સાભિસમ્બન્ધતાયાતિ અત્થો, કમ્મતા અત્થીતિ સેસો, એવં મઞ્ઞતે-‘‘કટં કરોમીતિ પવત્તો વિપુલં કરોમી દસ્સનિયં કરોમીતિ ચ પવત્તોવાતિ વિપુલાદીનમ્પિ પચ્ચેકં કમ્મતા અત્થેવ, તત્થેકસ્સાભિધાને પરેકસ્સ સુખમવલોકયન્તીતિ તદભિધાનાયપિ દુતિયા ભવિસ્સતી’’તિ, પકારન્તરાવતારો નાચરિયે નોપરોધિતોતિ તમ્પિ પનેત્થ દસ્સયિસ્સામ-‘‘કટસદ્દા ઉપ્પજ્જમાના દુતિયા કટજાતિ કમ્મમભિહિતવતી, ન વિપુલાદિગુણકમ્મં, તતો તદભિધાનાય ચ દુતિયાયેવ ભવતિ, અથવા કટોવ કમ્મં, તં સામાનાધિકરણ્યેન વિપુલાદીહિપિ દુતિયા ભવિસ્સતિ, કટં કરોતિ વિપુલો દસ્સનીયોતિ હિ વુચ્ચમાને વિપુલાદયો કત્તુસમાનાધિકરણતાયેવ પતીયેય્યું તસ્મા કટસદ્દસામાનાધિકરણ્યમ્પટિપાદયતા વસ્સમેત્થ દુતિયા કરણીયા’’તિ. નન્વેમિચ્ચાદિચોદ્યં, એવન્તિ એવં ગુણયુત્તસ્સ કમ્મતાય સતિ, પપ્પોતીતિ કટ કમ્મે-ભિધાનિયે (કતો) તિ ક્તપ્પચ્ચયસ્સ કતત્તા ઉદારાદિતો કરોત્યભિસમ્બન્ધા દુતિયા પપ્પોતીતિ અત્થો, એવં મઞ્ઞતેચ્ચાદિ પરિહારો, અવયવેન કમ્મં ન વદતીતિ સમ્બન્ધો, અવયવેનાતિ વિસુંવિસું, કિઞ્ચરહીતિ આહ-‘સભાવતો સબ્બં કમ્મં વદતી’તિ. હોતુ કામં ઉદારાદિતોપિ વુત્તેન વિધિના પઠમા, કતસદ્દતો કા પવત્તતીતિ આહ-‘કતસદ્દતો પિ’ચ્ચાદિ, અન્તોભૂતો અન્તોગધો નામસ્સ સદ્દસ્સ અત્થો યસ્મિં કમ્મલક્ખણત્થેસો અત્થો કમ્મલક્ખણો અભિહિતો કથિતો સમ્પન્નો સમ્પજ્જતીતિ અત્થો, નનુ ‘કતો કટો’ચ્ચાદો સભાવતો સબ્બકમ્મવુત્તિયા અન્તોભૂતનામત્થવુત્તિયા ચાત્થમત્તે હોતિ સબ્બત્થ પઠમાતિ ‘કટં કરોતિ ઉળારં સોભનં દસ્સનીય’ન્તિ કટાદિતોપિ ઉપ્પન્નાય દુતિયાય કમ્મસ્સાભિહિતત્તા ઉળારાદીહિ પઠમાપ્પસઙ્ગો સિયાતિ અભિહિતાભિધાનપ્પસઙ્ગોપગતં ચોદનં મનસિ નિધાયાહ-‘કટાદિસદ્દો ત્વિ’ચ્ચાદિ, સામઞ્ઞેનાતિ વિસું વિસું કટાદિસામઞ્ઞેન.

‘‘કત્તુરિચ્છિતતમ’’ન્ત્યનેન (૧-૪-૪૯) કત્તુનો કિરિયાય સમ્બન્ધિ તુમિટ્ઠતમં તસ્મિં ઇચ્છિતતમે કમ્મસઞ્ઞં વિધાય નિબ્બત્યાદિકેસુતીસુ કમ્મેસુ દુતિયા વિધીયતે પાણિનીયેહિ, ઇચ્છિતતમત્તઞ્ચ તદત્થત્તા કિરિયાય, ઓદનં પચતિ ગાવુમ્પયો દોહતિત્યાદો(હિ) ઓદનાદ્યત્થા પચનાદિકિરિયારબ્ભતેતિ ઓદનપયાદીનમિચ્છિતતમત્તં, તદુપદસ્સેન્તો આહ-‘યં કત્તુ’ચ્ચાદિ, વિભત્તિં વિધાય દુતિયાભિમતાતિ સમ્બન્ધો, પુન પયાદિનિપ્ફત્તિનિમિત્તં યંકિઞ્ચિ દોહનાદિકિરિયા યુત્તં કરણાદિરૂપેન અકથિતં ગવાદિકમિચ્છિતં કારકં, તત્થાપિ ‘‘અકથિતઞ્ચા’’તિ (૧-૪-૫૧) કમ્મસઞ્ઞં વિધાય તેનેવ દુતિયા વિધીયતે, તદુપદસ્સેતુમાહ-‘ઉપયુજ્જમાને’ચ્ચાદિ, અત્ર ચેવમકથિતનિયમો કતો વાત્તિકકારેન-

પુચ્છિચિભિક્ખીનં દુહિ,યાચીનં નિમિત્તમુપયોગે;

પુબ્બવિધિમ્હિ-કથિતં, બ્રૂસાસીનઞ્ચ ગુણાસત્તન્તિ.

ઉપયુજ્જતે ઇટ્ઠત્થસિદ્ધિયં બ્યાપારીયતીત્યુપયોગો-પયોપ્પભુતિ, તસ્મિં, નિમિત્તં ગવાદિ, અપુબ્બવિધિમ્હિ અપાદાનાધિકરણાદિ પુબ્બસઞ્ઞા વિધાનાભાવે, વિધાને હિ માણવકા મગ્ગં પુચ્છતિ, રુક્ખા ફલાન્યવચિનાત્યાદિ યથારહં ભવતિ, ગુણાસત્તન્તિ ગુણેન સત્તં સમ્બન્ધી, ગુણસદ્દેનેત્થ પધાનસાધનં ધમ્માદિકં વત્તુમિચ્છિતં પધાનસાધનઞ્હિ કિરિયાયોપકારકમુપકારિયં પધાનભૂતં કિરિયમપેક્ખિય ગુણો ભવતિ, ચો-નુત્તસમુચ્ચયે, પધાનન્તુ ધમ્માદિનો પવત્તિયા તદત્થત્તા, ઉપયુજ્જમાનઞ્ચ તં પયોપભુતિચેતિ વિસેસનસમાસં કત્વા ઉપયુજ્જમાનપયોપ્પભુતિનો નિમિત્તન્તિ છટ્ઠીસમાસો, પભુતિ સદ્દેન ગવાદિનો ગહણં, આદિસદ્દેન ગોમન્તાદિનો, દુતિયેનાદિ સદ્દેન અધિકરણાદિનો, ચતુત્થેન વિનયાદિનો, વિધાનન્તિ દુતિયા વિધાનં, દુતિયાવિધાનમભિમતન્તિ યોજનીયં. પાણિનિયેહિ ‘‘તથા યુત્તઞ્ચાનિચ્છિતં’’ (૧-૪-૫૦) ઇચ્ચનેન કમ્મસઞ્ઞં વિધાય ‘‘કમ્મે દુતિયા’’ (૨-૩-૨) ત્યનેનેવ દુતિયા વિધીયતે, તન્દસ્સેતુમાહ-‘યેને’ચ્ચાદિ, ‘‘તથા યુત્તઞ્ચાનિચ્છિત’’ન્તીમસ્સ અત્થો યેનેવેચ્ચાદિપઞ્ચિકાપાઠાનુસારેન વેદિતબ્બો, યુજ્જતેતિ કિરિયાભિસમ્બજ્ઝતે, યુત્તન્તિ કિરિયાભિસમ્બન્ધં, અત્ર તુ–

યદ્યબુદ્ધ્યાહિલઙ્ઘાદિ, તદાહ્યાદિમનિચ્છિતં;

યદા લજ્જાભયાદીહિ, તદેચ્છિ તતમં મતં.

‘‘તથા યુત્તઞ્ચાનિચ્છિત’’ન્તિ સુત્તેનસ્સ પરિયુદાસવુત્તિતો ઇચ્છિતા અઞ્ઞમનિચ્છિતમનભિમતમિતરઞ્ચ, તતોયેવ‘ગામં ગચ્છન્તો રુક્ખમૂલમુપસપ્પતી’ત્યત્ર નેવિચ્છિતનાનિચ્છિતસ્સપિ રુક્ખમૂલસ્સ કમ્મ સઞ્ઞા સિદ્ધાતિ તત્થ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ દુતિયા વિધીયતે, તન્દસ્સેતિ’નેવિચ્છિતનાનિચ્છિતસ્મા’ઇચ્ચાદિ, રુક્ખમૂલં નેવિચ્છિતં પુબ્બમનભિમતત્તા, નાપ્યનિચ્છિતં અપ્પટિકૂલત્તા, ગામગમેન હ્યસ્સ તપ્પરતા, રુક્ખમૂલોપસપ્પનન્તુ પસઙ્ગાગતન્તિ રુક્ખમૂલાનમ્પિ કિરિયાભિસમ્બન્ધો અત્થેવ, અત્રાપિ-

નેવિચ્છિતાનિચ્છિતન્તુ, મબુદ્ધિયુપસપ્પને;

મૂલં વિસ્સમનત્થન્તુ, તમિચ્છિતતમં સિયા.

બ્રૂસાસિનઞ્ચાતિ ચસદ્દોપસઙ્ગહિતે દસ્સેતુમાહ-‘એવ’મિચ્ચાદિ, એત્થ ગામદેવદત્તગગ્ગાનમકથિતસઞ્ઞા, અજાદયો ત્વિચ્છિતતમા, આદિસદ્દેન ‘પત્થેતિ ગાવું પુરિસં દ્વિજો’ત્યાદયો સઙ્ગહિતા, નયતિની=પાપુણને, વહતિ વહ=પાપુણને, હરતિ હર=હરણે, જયતિજિ=જયે, સબ્બત્થલેચ એત્તે અયાદેસે ચ રૂપં, દણ્ડ=દણ્ડને ચુરાદિત્તા ણિમ્હિ રૂપં, અથ ‘‘અધિસીટ્ઠાસાનં કમ્મં’’ત્યાદિના (૧-૪-૪૬) તેન તેન કમ્મસઞ્ઞં વિધાય ‘પઠવિં અધિસેસ્સતી’તિ આદો (તત્થ) તત્થ ‘‘કમ્મે દુતિયા’’તિ (૨-૩-૨) દુતિયા વિધીયતે તેહિ તેહિ સત્થ કારેહિ, સબ્બત્થેવેત્થ લોકસ્સ કમ્મવચનિચ્છાતિ કમેનેતંઞ્ઞસઞ્ઞાપુબ્બકં કમ્મમુપદસ્સેન્તો આહ-‘અધિપુબ્બ’ઇચ્ચાદિ, યાય વત્તિચ્છાય દુતિયા સિયા તાય વત્તિચ્છાય કમ્મતા કથંહિનામાતિ સમ્બન્ધો, નેવ ઉપલબ્ભન્તીતિ કદાચિકસ્સચિ સિયાતિ સમ્બન્ધો, પયતિતબ્બન્તિ સુત્તન્તરમારબ્ભનીયં, તત્થેવં કિં ભવતો મનસિ દોસધિજમ્ભનેનાતિ અત્થો, ધમ્મેતિ એત્થાપિ એવં સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો, યથા આધારે કમ્મવચનિચ્છા, તથેહાપિ આધારવચનિચ્છાતિ અત્થો, તેનેવાહ-‘ધમ્મેતિ આધારવચનિચ્છા’તિ, ધમ્મે અભિનિવિસતેતિ સમ્બન્ધો, એવંસદ્દસમાનત્થત્તા તથા સદ્દસ્સ તદત્થાનુસારેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ તથાસદ્દસ્સ અત્થો વિસું ન વુત્તો, પાનઞ્ચ આચારોચ પાનાચારં, તંપાનાચારમસ્સ આધારસ્સ તસ્મિં તપ્પાનાચારે, પાનત્થાચારત્થધાતુસમ્બન્ધી યો નદ્યાદિ કો આધારો સો પાનાચારવાયેવાતિ આહ- ‘પાનત્થાચારત્થાનં ધાતૂનમાધારે’તિ, કેસઞ્ચીતિ અનિયમેન કેસઞ્ચિ સદ્દસત્થકારાનં, એત્થાતિ એતસ્મિં આધારવચનિચ્છાપક્ખે, પતિપરીહિ ભાગેચેત્યવસિદ્ધાતિ ઇમિના પતિસદ્દસ્સ ધાતુના અયુત્તતં દસ્સેતિ… યદિ યુજ્જેય્ય છટ્ઠિયાભાવા, તેનાહ-‘યદાત્વિ’ચ્ચાદિ, વુત્તિયં તેનાતિ તસદ્દેન, અપિસદ્દોપસઙ્ગહિતં તતિયમ્પિ ગહેત્વા વાચાતિ બહુવચનનિદ્દેસો.