૧. દ્વેદ્વે

અવયવસમ્બન્ધેતિ સ્યાદ્યવયવીસમુદાયેન દ્વેદ્વેતિ વુત્તાનમવયવાનં સમ્બન્ધે, અતેત્થ વુત્યનુકૂલાય પઞ્ચિકાય વા ભવિતબ્બં, પઞ્ચિકાનુ કૂલાય વુત્તિયા વા, ન ચેત્થ દ્વિન્નમઞ્ઞોઞ્ઞાનુકૂલતા દિસ્સતિ, તથાહિ વુત્તિયં-‘એકાનેકત્થેસુ વત્તમાનતો નામસ્મા’તિ એત્તકમેવ પકતિવિસેસનવસેન વુત્તં, પઞ્ચિકાયન્તુ તબ્બિસેસન વસેન ચ પચ્ચયત્થવિસેસનવસેન ચ અત્થો દસ્સિતો, તદેવ મુભિન્નન્નાઞ્ઞમઞ્ઞાનુકૂલતા દિસ્સતિ, તતો એત્થ યથા દ્વિન્નમઞ્ઞોઞ્ઞાનુકૂલતા સમ્પજ્જતિ, તથા બ્યાચિક્ખિસ્સામ ‘‘યદિ પનેત્થ વુત્યાનુકૂલા પઞ્ચિકા ભવેય્ય પચ્ચયત્થપક્ખો જહિતબ્બો સિયાતિ ‘તે…પે… એકાનેકત્થેસુ’તિ ચ, તેન…પે… યોજનિય’ન્તિ ચ એતેસં જહિતબ્બતાય બહુપાઠવિલોપો આપજ્જતિ, યદિ પન પઞ્ચિકાનુકૂલા વુત્તિ ભવેય્ય વુત્તિયં કિઞ્ચિમત્તં પક્ખિપિતબ્બ મત્તમેવ સિયાતિ બહુવિલોપાપત્તિ (ન) હોતીતિ એતેસં દ્વેદ્વે હોન્તિ એકાને કત્થેસુ વત્તમાનતો નામસ્મા’તિ વુત્તિયા ભવિતબ્બ’’ન્તિ, એવઞ્હિ સતિ સત્થન્તરેનાપિ સહ ઘટતે, સુત્તે ‘દ્વેદ્વેકાનેકેસુ નામસ્મા’તિ વુત્તત્તા ‘એકાનેકેસૂ’તિ ઇદં પચ્ચયવિસેસનં વા યુજ્જતિ

પકતિવિસેસનવસેન વા યદેતં પચ્ચયવિસેસનં, તદા સામત્થિયા એકાનેકેસૂતિ પકતિવિસેસનમ્પિ લબ્ભતિ, તત્થ સામત્થિયમત્થ બલં, તથાહ્યેકાદીસુ ભવન્તા પકતિવાચ્ચાનમેવેકત્તાદિઅબ્યતિ રિત્તઅત્થમત્તાદીરૂપાનં જોતકા સ્યાદયો કથમેકત્તાદીસુ વત્તમાનતો નામસ્મા અઞ્ઞતો સિયુન્તિ યથાવુત્તનામવિસેસાક્ખેપો, તથા ઇત્થિણાદિપ્પચ્ચયાદીનમ્પિ પન પકતિવિસેસાનુપાદાનેપિ યતો ધાત્વાદિ વાચ્ચોત્થો નત્થિ, સામત્થિયા તતો, ધાતુત્યાદ્યન્તેહિ [ત્યાદ્યન્ત વાચ્ચેહિ (પોત્થકે)] ન હોન્તે વિત્તિપચ્ચયા, તથા ણાદિપચ્ચયાપિ… વિભત્યન્તા વિધાનતો, યદેતમ્પકતિવિસેસનં તદાપિ સામત્થિયેનેવ એકત્તાદીસુ વત્તમાનતો નામસ્મા તજ્જોતનાય ભવન્તા સ્યાદયો કથમઞ્ઞત્થ હોન્તિ અસમ્ભવાતિ એકાનેકેસુ દ્વેદ્વેતિ લબ્ભતિ, અથવા સરૂપેન અવુત્તમ્પિ સામત્થિયેનેકાનેકત્થેસૂતિ ગમ્મમાનં વુત્તમેવ હોતીતિ કત્વા‘તેચા’તિઆદિકં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, એકાનેકેસુ વત્તમાનતો નામસ્માતિ કિમત્થં અસત્વભૂતાય કિરિયાયેકત્તાદિસમ્બન્ધાભાવા ક્રિયત્થાચ ત્યાદીહિ યેવેકત્તાદીનં વુત્તત્તા ત્યાદ્યન્તેહિ ચ ન ભવેય્યુન્તિ પયોજનન્તરમાહ-‘યમ્પના’તિઆદિ, પઞ્ચકનામત્થસ્સાધિપ્પેતભાવો ચેત્થ પક્ખસ્સેતસ્સેવ યુત્તત્તા. તથાહિ સઙ્ખ્યાકમ્માદયો નામ વાચ્ચસ્સ દબ્બસ્સ ધમ્મો સકત્થો-પસજ્જનો ચ સદ્દો દબ્બેયેવ વત્તતે… દબ્બેયેવાન્યનયાદિવોહારા, તત્થ દબ્બવાચિના સદ્દેન દબ્બધમ્માનમબ્ભન્તરીકરણન્તિ નાયુત્તમેતં નામેન પઞ્ચન્નમભિધાનં, વિભત્તિયો પન જોતિકા, ઇત્થિપચ્ચયા ચ ઇત્થિલિઙ્ગસ્સ, તથા ચામ્હેહિ વુત્તં સમ્બન્ધચિન્તાયં–

સદ્દો સકત્થં વત્વાન, પદત્થં દબ્બસઞ્ઞિતં;

સમવેતં વદે લિઙ્ગં, સઙ્ખ્યં કમ્માદિકમ્મિ ચેતિ.

એકાનેકેસુ સ્યાદીનં યથાક્કમં દસ્સેતું ‘તેના’તિઆદિ વુત્તં, તેનાતિ યેન પઞ્ચકો નામત્થો અધિપ્પેતો એકાદીસુ ચ અત્થેસુ જો-તનીયેસુ સ્યાદયો વિધિયિસ્સન્તિ તેન, સબ્બત્થાતિ ‘અંયો’આદીસુ સબ્બત્થ, સભાવતોત્યાદિકસ્સાયમધિપ્પાયો ‘‘યદ્યપિ સ્યાદયો એકાનેકેસુ હોન્તિ તથાપિ એકાદયો સઙ્ખ્યાય પરિચ્છિન્ને અત્થે વત્તન્તિ ન સઙ્ખ્યામત્તે, સઙ્ખ્યાય સમ્ભવાભાવા સઙ્ખ્યેયે ભવતીતિ ન સઙ્ખ્યાપિ સ્યાદીનમત્થો’’તિ (ન) કેવલં સકત્થ દબ્બાદિયેવ સ્યાદીનમત્થો ન ભવતિ, અપિ તુ સઙ્ખ્યાપીત્યપિસદ્દત્થો, અનેન સઙ્ખ્યા વિભત્યત્થો ચતુક્કો નામત્થોત્યયમ્પક્ખો નિરાકતો પઞ્ચકો નામત્થોતિ દસ્સને સઙ્ખ્યાકમ્માદીનં વિભત્તિયો જોતિકા હોન્તિ, તિકો નામત્થોતિ દસ્સને તુ સઙ્ખ્યાકમ્માદયો વિભત્તિવાચ્ચા હોન્તિ, ઇદાનિ અધિપ્પેતપઞ્ચકનામત્થે સકત્થાદિકં સરૂપતો દસ્સેતું ‘તત્થા’તિઆદિમાહ, તત્થ સકત્થો વિસેસનન્તિ સરૂપાદિ યં કિઞ્ચિ વિસેસનત્તેન વત્તુમિચ્છિતં તં સકત્થો નામતિ અત્થો, તં દસ્સેતિ ‘સરૂપજાતિગુણદબ્બાનિ’તિ.

બલેન યસ્સા ભિન્નેસુ, પવત્તન્તે ગગાદીસુ;

સા જાત્યભિન્નધીસદ્દા, સુત્તં પુપ્ફેસ્વિવાન્વીતં.

દબ્બાધારો તતો ભિન્નો, નિમિત્તં તપ્પતીતિયા;

ભાવાભાવસભાવો યો, સો ગુણો નિગ્ગુણો મતો.

સરૂપં સદ્દરૂપંવ, જાતિયા યં વિસેસનં;

વિસેસીયતિ યંકિઞ્ચિ, દબ્બં તં સમુદીરિતં.

ઇદાનિ સરૂપાદિનો વિસેસનસ્સ સકત્થભાવં જાત્યાદિવિસેસસ્સ દબ્બભાવઞ્ચ દસ્સેતું ‘તત્થા’તિઆદિમાહ, સરૂપે વત્તતે સદ્દોતિ વિયભેદોપચારેનાહ-‘સદ્દસ્સ સરૂપેના’તિ, એત્થ પન ગોતિ જાતિમત્તવાચિનિ ગોસદ્દે પયુત્તે ગોસદ્દો જાતિમત્તમાહેતિ સો જાતિં વિસેસેતિ નામ. યટ્ઠિઆદિસદ્દેહિ યટ્ઠિઆદિસહચરિતા ઉપચારતો ગહિતાતિ યટ્ઠિઆદિદબ્બેહિ યટ્ઠિઆદિસહચરિતા પુરિસા વિસેસીયન્તીતિ આહ-‘દબ્બમ્પિ દબ્બન્તરસ્સ વિસેસનભૂતમ્ભવતી’તિ, યટ્ઠિયોપવેસયાતિ યટ્ઠિસદ્દવચનીય યટ્ઠિદબ્બવિસિટ્ઠે પુરિસે પવેસયાતિ અત્થો, કુન્તેપવેસયાતિ એત્થાપિ એસેવનયો, યથાવુત્તચતુબ્બિધસકત્થતો પરોપિ અત્થિ સકત્થોતિ આહ-‘કત્થચી’તિઆદિ, સમ્બન્ધનિમિત્તોતિ સમ્બન્ધો નિમિત્તં કારણં પચ્ચયપ્પવત્તિયા અસ્સ પચ્ચયસ્સ સોતિ સમાસો, એત્થ હિ દણ્ડો અસ્સ અત્થીતિ અસ્સાતિ સામિનો પુરિસસ્સ સંસઙ્ખાતદણ્ડાદિદબ્બેન સહયો સસ્સામિસમ્બન્ધો, સોપિ પચ્ચયસ્સ નિમિત્તં, તથા ચ વક્ખતિ-‘દણ્ડપુરિસસમ્બન્ધા દણ્ડીતિ પચ્ચયો’તિ, (કિરિ)યા પદત્થસ્સાપિ વિસેસનત્તેન સકત્થભાવો જાતિપદત્થાદીનં વુત્ત ઠાનેયેવ વત્તબ્બોતિ પાચકોતિ એત્થ કિરિયાકારકસમ્બન્ધસઙ્ખાતં પરાભિમતં સકત્થમ્પિ પરોપદેસેનોપદિસિતુકામો ઇધ સમ્બન્ધસકત્થસ્સ વુત્તટ્ઠાનેયેવ કિરિયાસકત્થં દસ્સેતું ‘કત્થચિ કિરિયાપી’તિઆદિમાહ. નામસભાવેન વિઞ્ઞાયમાનં પઞ્ચમં નામસઙ્ખાતમત્થં દબ્બપદત્થેન સઙ્ગહેત્વા જાતિગુણકિરિયાદબ્બાનીતિ હિ ચતુબ્બિધો નામત્થો, નામમ્પિ અન્વત્થરુળ્હિવસેન દુવિધં પુમિત્થિનપુંસક લિઙ્ગવસેન તિવિધમ્પિ ચતુબ્બિધં હોતિ… યથાવુત્તે ચતુબ્બિધે અત્થે નમતિ, તે વા અત્તનિ નામેતીતિ ઇમિના કારણેન. સામઞ્ઞગુણ કિરિયાયદિચ્છાવસેનાઞ્ઞથાપિ ચતુબ્બિધત્તં નામસ્સ વદન્તિ, તત્થાપિ યદિચ્છાનામસ્સ દબ્બનામેનેવ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો, ઇત્થત્તં એસાતિ પસિદ્ધિમા અત્થો, યમ્પનાતિઆદિના વુત્તમેવત્થં સાધેતિ ‘તત્થે’ચ્ચાદિના, અભિધાયકત્તેન જોતકત્તેન, ઇકારન્તતોતિ મુનિસદ્દતો, અઞ્ઞથાતિ ઇકારન્તતો ન ભવતિ ચે, અતોતિ આદેસ ભવનતો ફલં દસ્સિતં ન સિયાતિ સમ્બન્ધો, વુત્તિયં ‘એવં કુમારી કુમારિયો’તિઆદીસુ એવન્તિ યથા પુલ્લિઙ્ગે ઇકારન્તતો સ્યાદીનમુદાહરણમનાદેસત્થં વુત્તં એવમિત્થિયમ્પિ અનાકારન્તતોતિ દસ્સેતિ, ઉપલક્ખણં ચેતમિની-ની-ઊ-તિ-પચ્ચયન્તાદીનં, અસતિ…પે… વચનેતિ ઇમિના પાણિનિયાનં વિભત્તિસઞ્ઞાવિધાયકસ્સ સુત્તન્તરસ્સ અત્થિભાવં દસ્સેતિ, ‘‘વિભત્તિચ’’ (૧-૪-૧૦૪) ઇતિ હિ તેસં સુત્તં, તસ્સત્થો ‘સ્યાદીનં ત્યાદીનઞ્ચ વિભત્તિસઞ્ઞા હોતી’તિ, ભવન્તીતિ અન્વત્થવસેન વિભત્તિસદ્દવચનીયાનિ ભવન્તિ, સો (યેવત્થો) વિભત્તિચ્ચનેન વિભજીયતીતિ વિભત્તિ, કમ્મે ક્તિપ્પચ્ચયન્તોયં વિભત્તિ સદ્દોતિ દસ્સેતિ, કથમ્પનેતેસુ સ્યાદીસુ વિભજીયતિચ્ચસ્સ વાક્યત્થાસ્સાનુગમો યેનેવં વુચ્ચતિચ્ચાસઙ્કિય યેન યથા ચ વિભજીયતિ તમુપદસ્સેન્તો આહ-‘તથા હિ’ચ્ચાદિ.