૫૪. વિચ્છા

યંવત્તતેતિ વુત્તિવચનં નિક્ખિપિત્વા તસ્સ અત્થં વત્તુમારભતે ‘સમ્ભવાપેક્ખાયે’ચ્ચાદિ, યંવત્તતેતિ ચ સુત્તે અવિજ્જમાનેપિ ગમ્મમાનત્થસ્સ સદ્દસ્સ પયોગમ્પતિ કામચારોતિ વુત્તિયં વુત્તં, યસદ્દસ્સાનિયમત્થવુત્તિત્તેપિ પદવાક્યતો નાઞ્ઞં સમ્ભવતિ વિચ્છાયમાભિક્ખઞ્ઞે ચ વત્તમાનન્તિ આહ ‘સમ્ભવાપેક્ખાયપદં વાક્યંવા’તિ, સમ્ભવતીતિ સમ્ભવો-પદં વાક્યં વા, તસ્મિં અપેક્ખાય પદં વાક્યં વા વત્તતેતિ સમ્બન્ધો, વત્તતેતિ વિચ્છાયમાભિઞ્ઞે ચાત્થે વત્તતે, નનુ પદસ્સ વાક્યસ્સ વા વિસુંયેવ દબ્બાદયો અત્થા, તં કથમિદ મેતસ્મિં વત્તુધમ્મે કિરિયાધમ્મે ચ વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞત્થે વત્તતેતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ-‘વિસયભાવેના’તિઆદિ, વિચ્છાય વત્તુધમ્મસ્સ કિરિયાધમ્મસ્સ ચાભિક્ખઞ્ઞસ્સ વિસયો પદં વાક્યં વા… અનઞ્ઞત્થવુત્તિવસેન તત્થપ્પવત્તિયા, તં વસેનચ, અભિધાયકત્તેન ચેતિ ગોચરત્તેન પકાસકત્તેન ચાતિ અત્થો, યંવત્તતેતિ અજ્ઝાહટસ્સ યન્તિ પઠમન્તસ્સ વિભત્તિવિપરિણામં દસ્સેતિ (તસ્સાતિ) આદિના, ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘યજ્જપિ ‘વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસ્વિ’ ત્યત્ર છટ્ઠીનોચ્ચારીયતે, તથાપિ છટ્ઠીપસિદ્ધિ હોતેવ, કથં દ્વે ઇચ્ચાદેસનિદ્દેસા આદેસો ચ સમ્બન્ધીનમપેક્ખતે, ‘વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસૂ’તિ ચાત્થનિદ્દેસો, ન ચાત્થસ્સાદેસેન સમ્બન્ધો ઉપપજ્જતે, તસ્મા વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસુ યં પદં વાક્યં વા વત્તતે તસ્સ દ્વે ભવન્તિચ્ચેવં છટ્ઠીયત્થો સક્કા વત્તુ’’ન્તિ, દ્વે રૂપાનિ હોન્તીતિ દસ્સિતં હોતીતિ સમ્બન્ધો, સદ્દરૂપે સઙ્ખ્યય્યેતિ દુતિયા બહુવચનન્તં પટિપાદયમાનોતિ એત્થ પટિપાદનકિરિયાય સમ્બન્ધેનોપદિટ્ઠં, ‘‘વાક્યન્તરટ્ઠોપિ સદ્દો તદઞ્ઞસ્મિમ્પિ સમ્બન્ધમુપયાતી’’તિ દ્વિસદ્દોતિ ઇદં ઉપરિ વાક્યદ્વયેપ્યુપયુજ્જતિ ‘દ્વિસદ્દો વુત્તો, દ્વિસદ્દો ન સરૂપપ્પધાનો’તિ, અથ સરૂપપ્પધાનો કસ્મા ન વુત્તોતિ આહ-‘બહુવચનેન નિદ્દેસા’તિ, અથ દ્વેતિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા પદવાક્યાનં ઠાને દ્વિબ્બચનં વા સિયા, તાનેવા વત્તન્તીતિ દ્વિપ્પયોગો વા, તથા સતિ ‘યંવત્તતે તસ્સા’તિ કસ્મા પઠમમેવ નિસ્સાય વુત્તિયં વિવરણં કતન્તિ આહ-‘એવઞ્ચા’તિઆદિ, ઇદાનિ દ્વિપ્પયોગપક્ખસ્સ સદોસત્તા અગહિતભાવં દસ્સેતુમાહ-‘યદાત્વિ’ ત્યાદિ, તુસદ્દો પુબ્બસ્મા પક્ખા વિસેસસ્સ પદસ્સકો [વિસેસનત્થો (પોત્થકે)], તત્થ હિ દ્વે [દ્વેરૂપ (પોત્થકે)] સદ્દરૂપાન્યાદિસીયન્તે, ઇહ તુ સોવ સદ્દો દ્વિરાવત્તતે, આવુત્તી સઙ્ખ્યેય્યાતિ એવં મઞ્ઞતે ‘‘દ્વિસદ્દો-યં ‘‘આદસહિ સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યેય્યે વત્તન્તે’’તિ વચનતો સઙ્ખ્યેય્યવચનો, તસ્મેહ સઙ્ખ્યેય્યં સદ્દરૂપં વા સિયા આવુત્તિ વા, ઇચ્ચપિ નિદ્દેસો તદુભયમપેક્ખિય નપુંસકલિઙ્ગેન વા સિયા ઇત્થિલિઙ્ગેન વા, તત્થ યદા નપુંસકલિઙ્ગેન નિદ્દેસો, તદા સદ્દરૂપાનિ સઙ્ખ્યેય્યાનિ ભવન્તિ, યદા તુ ઇત્થિલિઙ્ગેન, તદા સદ્દસ્સાવુત્તી ઉચ્ચારણલક્ખણા કિરિયા સઙ્ખ્યેયા ભવન્તિ, તતો ચેત્થ આવુત્તીઅપિ સઙ્ખ્યેયા હોન્તી’’તિ, તદા દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બવચનન્તિ એસ પક્ખોતિ અયમેત્થ ભાવો’’ યદા દ્વે આવુત્તિયો વિધીયન્તે તદા દ્વિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્તે સોપેક્ખો, (અત્ર ઠાન્યાદેસભાવો નત્થિ) [નતુટ્ઠાને દ્વિબ્બચનપક્ખો (પોત્થકે)] આવુત્તિ હિ કિરિયા, તસ્સા ચેહ સદ્દો સાધનં, ન ચ કિરિયાય સાધનસ્સ ચ ઠાન્યાદેસભાવો ઉપપજ્જતે, તસ્મા યદાવુત્તી વિધીયન્તે, તદા દિપ્પયોગો દ્વિબ્બચનન્તે-સો પક્ખો ભવતી’’તિ, અયમ્પિ પક્ખો પાણિનીયેહિ પરિગ્ગહીતો, તદયુત્તં દોસદુટ્ઠત્તાતિ સન્દસ્સયમાહ-‘સો પને’ત્યાદિ, તે હિ દુતિયમ્પિ પક્ખમબ્ભુપગમ્મ ઉપચારમત્તતો ભેદો, વત્થુતોત્વભેદો વાતિ પોનોપુઞ્ઞેન તં સાધેન્તિ. કથમ્પન સદોસત્તં યેનાયં ન ગહિતોત્યાહ- ‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, ણ્યો નસિયાતિ ‘‘તસ્સ ભાવકમ્મેસુ ત્ત તા ત્તન ણ્ય ણેય્ય ણિય ણિયા’’તિ (૪-૫૯) ભાવે વિધીયમાનો ણ્યો દ્વિપ્પયોગપક્ખે સદ્દભેદસબ્ભાવા પુન પુનેતિ સમુદાયસભાવતો પુનપુન ભાવોતિ અત્થે પુનપુન સમુદાયતો ન ભવેય્યાતિ અત્થો, ન કેવલં ણ્યોવ, અથ ખો એકપદન્તોગધાનં સરાનં સરાનમાદિભૂતસ્સુકારસ્સ ભવન્તો ઓકારોપિ ‘‘સરાનમાદિસ્સા યુવણ્ણસ્સા એઓ ણાનુબન્ધે’’તિ (૪-૧૨૪) ન સિયા, ‘‘મનાદ્યાપાદીનમોમયે ચ ‘‘ઇતિ (૩-૫૯) ઓકારો પન પક્ખદ્વયેપિ હોતેવ… ઉત્તરપદસ્સ નિમિત્તભાવેન ગહિતત્તા, પુબ્બપક્ખેપિ હિ દ્વે સદ્દરૂપાન્યેવાદિસીયન્તેતિ હોતેવ પદ ભેદો, વક્ખતિ હિ ‘સતીપિ અત્તગતે ભેદે’તિ. નનુ આવુત્તિધમ્મભેદ સદ્દસ્સુપચરિતો ભેદો, સરૂપતો ત્વભેદોવ, અઞ્ઞથા આવુત્તિયેવ ન સિયા, એકસ્સ હિ વત્થુનો આવુત્તિ હોતિચ્ચાહ‘નાન્તરેને’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથેતિ ઉપચરિતો ભેદો ન સભાવતોતિ ચે, કારિયમ્ભવતીતિ એવિ ન સક્કા વત્તુન્તિ સમ્બન્ધો, સભાવતો ત્વભેદો વાતિ ઉપચારાભાવેન વત્થુતો વિજ્જમાનભેદમવધારયતિ, અઞ્ઞથાતિ યદિ ભેદો સિયા, આવુત્તિયેવ ન સિયાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો ‘‘યદિ સભાવતોવ ભેદો ભિન્નસ્સ પન કથમાવુત્તિ સિયા’’તિ, ઠાનિસદિસત્તાતિ ‘‘ઠાનીવિયાદેસો’’તિ પરિભાસમુપલક્ખેતિ.

કિરિયાયાતિઆદીસુ સહત્થે તતિયા… કિરિયાદીહિ દબ્બાદ્યત્થાનં વત્તુ [કત્તુ] બ્યાપનિચ્છાપવત્તિતો, દેસાદીતિ ( ) [(હિ) (પોત્થકે)] આદિસદ્દેન કાલાવત્થાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, નાનાકારયુત્તમેવ ભિન્નં નામ હોતીતિ આહ-‘અનેકપ્પકારયુત્તે’તિ, બહુવચનનિદ્દેસતો વુત્તં હોતીતિ સમ્બન્ધો, તેનાતિ યેન બહુવચનનિદ્દેસેન સકિં બ્યાપનિચ્છા જોતીયતિ તેન કરણભૂતેન હેતુભૂતેન વા, કમેન બ્યાપિતુમિચ્છાયં જાતિઆદીનઞ્ચ બ્યાપિતુમિચ્છાયન્તિ સમ્બન્ધો, તત્થ અયઞ્ચ ગામો રમણીયો અયઞ્ચ ગામો રમણીયોતિ કમેન બ્યાપિતુમિચ્છા, એત્થ કિઞ્ચાપિ રમણીયગુણેન ગામદબ્બયોગો અત્થિ, તથાપિ ગામાનં ગુણેન યોગો, સબ્બો ગામો રમણીયોતિ બાહુલ્લેન, નત્થિ સાકલ્લેન [કમેન (પોત્થકે)] બ્યાપિતુમિટ્ઠત્તન્તિ સકલબ્યાપનિચ્છાયાભાવોતિ ન દ્વિબ્બચનં, એવમુપરિ યોજેત્વા અત્થો દટ્ઠબ્બો, સમ્પન્નો યવોતિ સમ્પન્નગુણેન યવજાતિયા બ્યાપિતુમિચ્છા, એકત્થા જાતિ, અનેકત્થ નિસ્સયા વિચ્છા [એકત્થાજાતિ, એકમત્થં ઞાપયિસ્સામીતિ જાતિસદ્દો પયુજ્જતે અને કત્થનિસ્સયાચ વિચ્છા, અનેકત્થં સઞ્ઞાપયિસ્સામીતિ વિચ્છાપયુજ્જતે-તિ મહાભસ્સે], સોભનં ધવખદિરન્તિ સોભનગુણેન ધવાદિદબ્બાનં બ્યાપિતુમિચ્છા, અત્થસદ્દેનેત્થ દબ્બાદયો વત્તુમિટ્ઠાતિ આહ-‘દબ્બગુણકિરિયાલક્ખણે’તિ, વિસદ્દો પનેત્થ બ્યાપનત્થોતિ આહ-‘બ્યાપિતું સમ્બન્ધિતુ’ન્તિ, સાતિ વિચ્છા, વત્તુધમ્મોતિ ‘રુક્ખંરુક્ખ’મિચ્ચાદિકં યો વદતિ, તસ્સ વત્તુનો ધમ્મો… ઇચ્છાલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ તપ્પટિબદ્ધત્તા, સદ્દોતિ રુક્ખમિચ્ચાદિકો, તસ્સ સદ્દસ્સ યં રૂપં અત્ત ભાવો, તમેવ પચ્ચાસત્યા ‘‘સુતાનુમિતેસુ સુતસમ્બન્ધોવ બલવા’’તિ વિચ્છા ભિક્ખઞ્ઞેસુ વત્તમાનસ્સ સુતસ્સેવ તસ્સ રૂપસ્સ પચ્ચાસન્નભાવતો દ્વિસઙ્ખ્યા યુત્તં દ્વિસઙ્ખાતાય સઙ્ખ્યાય ‘રુક્ખં રુક્ખ’મિચ્ચેવં યુત્તં અતિદિસીયતે સુત્તે દ્વેઇચ્ચનેન, દ્વિબ્બચનસ્સેવ [દ્વિબ્બચનમેવ (પોત્થકે)] હિ દ્વિસઙ્ખ્યાયુત્તતા, અથ કતમેકવચનન્તસ્સ દ્વિબ્બચનં, તથાહિ સબ્બેયેવેતેત્થ વિચ્છાયં દ્વિત્તેહ્યભિધયન્તેતિ બહત્તા બહુવચનં પપ્પોતિ, એકવચનન્તુ ન સિજ્ઝતિ ‘રુક્ખં રુક્ખં સિઞ્ચતી’તિ એકત્થાભિધાનભિન્નસબ્બરુક્ખપ્પતીતીતિ કથમેકવચનન્તસ્સ દ્વિબ્બવચનન્તી આસઙ્કિયાહ-‘તત્થે’ચ્ચાદિ, અત્થસામત્થિયાતિ ‘બહુવચનન્તપ્પયોગેહિ’ચ્ચાદિના વક્ખમાનનયેન બહુવચનન્તપ્પયોગેનેવ વિચ્છાત્થજોતનતો ન તત્થ દ્વીબ્બચનં સિયા, ભવિતબ્બઞ્ચ દ્વિબ્બચને (ન, એ) કવચનત્તમન્તરેન ન ચાત્થિ દ્વિબ્બચનાવકા સોતિ પતીતિ બલાવગતો યો-ત્થો, તસ્સ અત્થસ્સ અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણં સામત્થિયં અત્થસામત્થિયં, અત્થસામત્થિયા એકવચનન્તસ્સ દ્વીબ્બચનન્તિ સમ્બન્ધા, કિરિયાદિયોગન્તિ કિરિયાગુણાદિ સમ્બન્ધો, મન્ત્વાતિ બ્યાપિતુમિચ્છાયન્તીમસ્સ પુબ્બકિરિયાવચનં, અભિસંહરિત્વાતિ એકતોકત્વા. સદ્દસ્સ તાદિસત્થપચ્ચાયકત્તે સામત્થિયં સદ્દસત્તિ [સદ્દસ્સ]. યુગપદાધિકરણતાયં સહવચનિચ્છાયં બહુવચનપ્પવત્તિયેવ, ન તત્થ દ્વિબ્બચનન્તિ દસ્સેતુમાહ-‘અતોયેવે’ચ્ચાદિ, અતો યેવાતિ બહુવચનન્તસ્સ સદ્દસત્તિયા વિચ્છાજોતનતો દ્વિબ્બચનાભાવાયેવ, એવમઞ્ઞતે- ‘ઇધ પન યોગપજ્જં દુવિધં સદ્દયોગપજ્જં અત્થયોગપજ્જઞ્ચ, તત્થ કિઞ્ચિ સાત્થકાનં સદ્દયોગપજ્જમત્થયોગ પજ્જં ન સમ્ભવતીતિ, યુગપદિ અધિકરણં ધવાદિ અત્થો યસ્સ સોધવખદિરપલાસસદ્દો યુગપદાધિકરણો, તસ્સ ભાવો તથા, તસ્સઞ્ચ સતિ, સદ્દયોગપજ્જમન્તરેન ભિન્નત્થાનમેકસદ્દવચનીયાન મેકતો પપત્તિ અત્થયોગપજ્જં, તં સહવચનિચ્છાયન્તિ ઇમિના દસ્સિતન્તિ તસ્સં સહવચનિચ્છાયઞ્ચ સતિ, સોભના ધવખદિરપલાસા સોભના રુક્ખાતિ સોભનગુણયોગેપિ બહુવચનેનેવ વિચ્છાજોતનતો દ્વિબ્બચનાભાવોતિ, સોભનં ધવખદિરન્તિ પન સતીપિ સદ્દયોગપજ્જે સમાહારત્તા નત્થત્થયોગપજ્જ [નાત્વયાગપજ્જ (પોત્થકે)] ન્તિ એકવચનન્તત્તા દ્વિત્તપ્પસઙ્ગેપિ સોભનં ધવખદિરન્તિ સદ્દાનં સકિં બ્યાપનિચ્છાયાભાવા ન દ્વિબ્બચનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં.

વાત્તિકકારેન ‘‘આનુપુબ્બિયે દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧-વા) વુત્તં, તદાહ-‘આનુપુબ્બિયેપિ’ચ્ચાદિના, અત્થેવાનુપુબ્બિયેપિ વિચ્છા તતોવ દ્વિત્તન્તિ પટિપાદય ‘માનુપુબ્બિય’મિચ્ચાદિના ‘અત્થિયેવેચ્ચાદિનો વુત્તિવાક્યસ્સ વિવરણમાહ. ગામજાતિયા તુલ્યજાતિયાનં દિસા દેસાદિભેદેન ભિન્નાનમિવ ગામાનં, ન એત્થ વિચ્છા, મૂલમગ્ગં વા હિ મુખ્ય મેકમેવ… હેટ્ઠુદ્ધભાગન્તરાભાવેનેકત્તા, યેનુપરિયધો ભાગાપેક્ખાય કતમૂલગ્ગબ્યપદેસેન ભિન્નજાતિયા મૂલગ્ગભાગા, તે ભિન્નજાતિયા, ન ચ ભિન્નજાતિયાનં વિચ્છા હોતિ, ન હિ ગોગોતિ વુત્તે (વાહીક)ગતા વિચ્છાવગમ્યતેતિ આચરિયજિનિન્દબુદ્ધિના આનુપુબ્બિયે વિચ્છાયાભાવં પટિપાદિતં, તં વિઘટયિતું ‘યદિ હિ’ચ્ચાદિના યં વુત્તિયં વુત્તં, તં વિપઞ્ચિતુમાહ- ‘યથે’ચ્ચાદિ, નસન્નિવિટ્ઠોતિ ન પતિટ્ઠિતો, નત્થીતિ વુત્તં હોતિ, યસ્સૂપરિભાગો અત્થિ તમ્પિ મૂલન્તિ મૂલ બ્યપદેસસ્સાપેક્ખા કતત્તમાહ, ઉભયન્તિ મૂલમગ્ગઞ્ચ, તથા અઞ્ઞેપિ મૂલગ્ગભાગાતિ ઇમિના મૂલગ્ગભેદાનં હેટ્ઠા વિય ગહણે સતિ બહુત્તમાહ, પુબ્બકથિતેનાતિ ‘રુક્ખાદીનં બાહુલ્લેના’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘મૂલાદીનં બાહુલ્લેન થૂલાદિ ગુણયોગમ્મન્ત્વા સત્તમીવિભત્તિયુત્તેન મૂલાદિસદ્દસહિતેન સબ્બ સદ્દેન મૂલાદિકમત્થમભિસંહરિત્વા સબ્બસ્મિં મૂલે થૂલા સબ્બસ્મિં અગ્ગે સુખુમાતિ એવં (વત્તુનો) બ્યાપિતુમિચ્છાયમેકવચનન્તસ્સ વિચ્છાયન્ત્વેવ દ્વિબ્બચન’’ન્તિ.

જેટ્ઠાનં વિચ્છાસમ્ભવે સબ્બકનિટ્ઠસ્સ જેટ્ઠત્તાભાવાનુપ્પવેસો ન સિયાતિ આનુપુબ્બિયમત્તવચનિચ્છાયં તેનેવ દ્વિત્તમભિહિતં ‘જેટ્ઠં જેટ્ઠમનુપ્પવેસયા’તિ તેનેવાચરિયેન, તદધુના વિઘટીયતિ ‘જેટ્ઠ’ મિચ્ચાદિના, કનિટ્ઠોપિ પવેસીયતીતિ કનિટ્ઠસ્સપિ વિચ્છાસમ્ભવમાહ, તત્થ કારણમાહ-‘યથેવ હિ’ચ્ચાદિ, પરસ્સાતિ મજ્ઝિમસ્સાતિ એત્થ વિસેસનં, કનિટ્ઠસ્સાપિ જેટ્ઠબ્યપદેસોતિ સમ્બન્ધો, યથાવુત્તમેવ સમત્થેતિ ‘વત્તિચ્છાનિબન્ધને હિ’ચ્ચાદિના, વત્તિચ્છાદિબન્ધનેતિ વત્તુનો ઇચ્છા નિબન્ધનં કારણમસ્સાતિ સમાસો, વત્થુસભાવે વત્થુ તત્થે, અભિનિવેસો પવત્તિ, નાભિસમ્ભુણાતિ ન પપ્પોતિ.

‘‘સકત્થે વધારિયમાને નેકસ્મિં દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧૨-વા) વાત્તિકકારેન વુત્તં, તદાહ ‘સકત્થે’ઇચ્ચાદિ, અત્થપ્પકારણાદ્યનપેક્ખસ્સ પદસ્સ અત્થે સકત્થે અવધારિયમાને એત્તકમેવેતિ ગમ્મમાને અનેકસ્મિં દિય્યમાને દ્વિબ્બચનમિટ્ઠં મતં પાણિનિયાનન્તિ અત્થો, અયમ્પનેસમધિપ્પાયો ‘માસકં માસકં ઇમમ્હા કહાપણા ભવન્તાનં દ્વિન્નં દેહી ત્યત્ર દ્વે એવ માસા દાતુમિચ્છિતા, કહાપણં નામ–

ચત્તારો વિહયો ગુઞ્જા, દ્વેગુઞ્જા માસકો ભવે;

દ્વે અક્ખાવ માસકાપઞ્ચ,ક્ખાનં ધરણમટ્ઠકંતિ.

વુત્તવિધિનાનેકમાસકસમુદાયો, તત્થ ન સબ્બે કહાપણ સમ્બન્ધિનો માસા દાનકિરિયાય બ્યાપિતા, દ્વેયેવાતિ નેત્થત્થ વિચ્છાતિ યથાવુત્તવત્તબ્બેન દ્વિબ્બચન’’ન્તિ, તં દસ્સેત્વાતિ તં દ્વિબ્બચનોદાહરણં દસ્સેત્વા, પટિપાદયિતું વિચ્છાયમેવ દ્વિત્તં દસ્સેતું… માસકં માસકમિચ્ચાદોત્વયમધિપ્પાયો-‘‘દેહીતિ દાનકિરિયાય માસ્સ બ્યાપિતુમિટ્ઠાતિ વિચ્છાયમેવેત્થ દ્વિબ્બચનં, તથાહ્યતો દ્વિરુત્તા વિચ્છાવ ગમ્યતે’’તિ, સદ્દન્તરતોચ્ચાદિકં કિમાસઙ્કિય વુત્તન્તિ આહ‘દેહી’તિઆદિ, અવધારણે પતીયમાનેતિ કહાપણસમ્બન્ધિનિ બહુમ્હિ માસકસમુદાયે માસકદ્વયનિચ્છયે વિઞ્ઞાયમાને સતિ, અવિસેસેન સામઞ્ઞેન માસાનં દેહીતિ દાનકિરિયાય બ્યાપના ભાવાતિ સમ્બન્ધો, સદ્દન્તરતોચ્ચાદિનો સાધિપ્પાયમત્થમભિધાતુમારભતે ‘પદેને’ચ્ચાદિ, એત્થ પદેનાતિ માસકમિચ્ચનેન પદેન, ઇમમ્હા કહાપણાતિ ઇદમેત્થ સદ્દન્તરં, કતાભિસઙ્ખરણસ્સાતિ માસકં માસકમિચ્ચેવં નિપ્ફાદિતસ્સ, સદ્દન્તરતોતિ ઇમિના પદન્તરયોગો ગહિતોતિ આહ-‘પદન્તરેન યોગતો’તિ અયમેત્થાધિપ્પાયો ‘‘દ્વિત્તકરણકાલે સદ્દન્તરવચનીયસ્સત્થસ્સાનપેક્ખિતત્તા માસકંમાસકન્તિ અવિસેસેન માસકવિચ્છાયં દ્વિત્તં, તદનુ પન ઇમમ્હા કહાપણાતિસદ્દન્તરસમ્બન્ધે સતિ યદિ કહાપણસમ્બન્ધ્ય ન વસેસમાસકવિચ્છા પરિગ્ગય્હતિ તદા ઇમસ્સ કહાપણસ્સાતિ છટ્ઠિયા ભવિતબ્બં, ઇમમ્હા કહાપણાતિ પન અવધિપઞ્ચમીનિદ્દેસતો કહાપણતો દ્વયમેવ ગહેત્વા ભવન્તાનં દ્વિન્નં દેહીતિ ઇમમ્હા કહાપણાતિ સદ્દન્તરતોવધારણં ગમ્યતે’’તિ.

‘‘પુબ્બપઠમાનમત્થાતિસયવચનિચ્છાયં દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧૨-વા) વુત્તં, તદાહ-‘પુબ્બપઠમાનં મિચ્ચાદિ, પુબ્બપઠમાનં પુબ્બપઠમ સદ્દાનં અત્થાતિસયો યો અત્થસ્સ પકંસો, તસ્સ વચનિચ્છાયં, સબ્બપઠમભાવસઙ્ખાત અત્થાતિસયમત્તાવ વચનિચ્છાતિ ન એત્થ વિચ્છાતિ તેસમધિપ્પાયો, વિકસનકિરિયાય પાકકિરિયાયાતિ વુત્તેપિ વિકાસકરણકિરિયાય પાકકરણકિરિયાયાતિ અત્થસમ્ભવતો ‘પુબ્બં પુબ્બં પુપ્ફ’ન્તિ ત્યાદો, પુબ્બં પુબ્બં વિકસનં કરોન્તિ, પઠમં પઠમં વચનં કરોન્તીતિ કિરિયાવિસેસનવસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો, પુબ્બાતિ મતા પઠમાભિમતાતિ ઇમિના પુબ્બપઠમભાવેનાભિમતાનં બહુત્ત બ્યાપનેન વિચ્છાસબ્ભાવે કારણમાહ.

‘‘ડતર ડતમાનં સમસમ્પધારણાયમિત્થીનિગદે ભાવે દ્વે ભવન્તીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (૮-૧-૧૨-વા) વુત્તં, એત્થ ઇત્થિલિઙ્ગસદ્દો ઇત્થિલિઙ્ગયોગા ઇત્થીતિ વુત્તો, નિગદ્યતેનેનેતિ નિગદો, ઇત્થી નિગદો યસ્સ સો ઇત્થિનિગદોભાવો, તસ્મિં ઇત્થીનિગદે ભાવે, તદાહ-રતરરત મન્તાન’મિચ્ચાદિ, ઇત્થિલિઙ્ગેતિ ઇત્થિલિઙ્ગં યસ્સ સો ઇત્થિલિઙ્ગોભાવો, તસ્મિં ઇત્થિલિઙ્ગે ભાવે વત્તમાનાનં રતરરતમન્તાનં દ્વિબ્બચનમભિમતન્તિ સમ્બન્ધો, કસ્મિં વિસયેતિ આહ-‘સમસમ્પધારણ વિસયે’તિ, સમેન અડ્ઢતાદિના ગુણેન ઇમે ઉભો અડ્ઢા ઇત્વેવં રૂપા સમ્પધારણા નિરૂપના અવબોધો સમસમ્પધારણા, સાએવ વિસયો, તસ્મિં સતિ, અડ્ઢતાય બહુવિધત્તાભાવા કિરિયાદિયો ગાભાવા ચ નત્થેત્થ વિચ્છાતિ તેસમધિપ્પાયો, પુચ્છિયમાનાતિ ઇમિના ઇમે ઉભો’ ઇચ્ચાદીનં પુચ્છાવાક્યતં દસ્સેતિ.

પરબ્યવહારેનાહ-‘આખ્યાતાદીનં વિસયત્ત’ન્તિ, ઇમિના આખ્યાતાદીનમેવ કિરિયાજોતકપદભાવેન પોનોપુઞ્ઞસઙ્ખાતકિરિયા ધમ્મસ્સ ધનસમેવ વિસયત્તં દીપેતિ, અતિસયવિસિટ્ઠન્તિ ઇમિના પપચતિસદ્દેપકારો પકંસત્થ જોતકો ઉપસગ્ગોતિ દસ્સેતિ, હિવિધિમ્હીતિ’લૂ-ચ્છેદને’ઇચ્ચસ્મા વિધિમ્હિ હિપ્પચ્ચયો ‘‘પઞ્હપત્તનાવિધીસુ’’તિ (૬-૯) ઇમિના સુત્તેનાતિ અત્થો, ઓસ્સાતિ ‘‘યુવણ્ણાનમેઓપચ્ચયે’’તિ (૫-૮૨) ઓકારસ્સ, ‘પુબ્બેક-કત્તુકાન’’ (૫-૬૨) મિચ્ચેવાતિ એવકારેન પરેસમિવાયમપ્યાભિક્ખઞ્ઞે પચ્ચયો ચે વિધીયતે, તદા પપચતિઇચ્ચત્ર વિય આભિક્ખઞ્ઞે વિધીયમાનેન પચ્ચયેનેવ આભિક્ખઞ્ઞત્થસ્સ પકાસિતત્તા ન દ્વિબ્બચનેન ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ, યદા તુ ભુસં પુનપ્પુનં પચતીતિ વચનિચ્છા તદાપિ પપચતીતિ ભવત્યેવ.

ઇહ ઇમસ્મિં ઉદાહરણે, આભિક્ખઞ્ઞે ઇચ્ચેવાતિ ઇમિના અનુકરણમત્તમેવેતં નત્થેત્થાભિક્ખઞ્ઞન્તિ પાણિનિયા સુત્તન્તરેન દ્વિત્તમ્પટિપાદેન્તિ, નત્થેત્થ તાદિસેન વચનેન પયોજનં, આભિક્ખઞ્ઞેયેવ દ્વિબ્બચનન્તિ દસ્સેતિ, એવમઞ્ઞતે ‘‘પટઇચ્ચેતમનુકરણં ભવન કિરિયમ્પતિ વત્તતીતિ [ભવનકિરિયામતી વુત્તીતિ (પોત્થકે)] કિરિયાધમ્મં પોનોપુઞ્ઞમેત્થ અત્થેવા’’તિ, તેનેવ વક્ખતિ-‘પટપટા ભવતીતિ આભિક્ખઞ્ઞે દ્વિબ્બચન’ન્તિ, અનિતિસ્મિન્તિ ઇતિસદ્દે અવિજ્જમાને, રાપ્પચ્ચયોતિ પઠમં દ્વિત્તે કતે પચ્છા રાપ્પચ્ચયો, રાપ્પચ્ચયમકત્વાપિ પકારન્તરેન સાધેતુમાહ- ‘અથવા’ ઇચ્ચાદિ, દીઘો નિચ્ચન્તિ પઠમં દ્વિત્તે પટપટકરોતીતિ ઠિતે નિચ્ચં દીઘો, પટપટા કરોતીતિ એત્થ નિપ્ફત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટપટાયતીતિ એત્થ દસ્સેતું પટપટાયતીતિઆદિ આરદ્ધં.