૨૪. વણ્ણ

‘અતેના’તિ (૨-૧૦૮) એત્થ અતોતિ રસ્સબ્યત્તિનિદ્દેસો વા સિયા રસ્સજાતિનિદ્દેસો વા સકલનિસ્સયબ્યાપી અત્થજાતિ નિદ્દેસોવા, તત્થ રસ્સબ્યત્તિનિદ્દેસે સતિ બુદ્ધસિદ્ધાદીસુ યત્થકત્થચિ અકારો ગય્હતેતિ નેટ્ઠપ્પસિદ્ધિ… કેસઞ્ચિ અસિજ્ઝનતો, રસ્સ જાતિનિદ્દેસે પન બુદ્ધસિદ્ધાદિસબ્બાકારન્તાનં લક્ખણિકગવાદ્યકા રન્તાનઞ્ચાકારો ગય્હતીતિ સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ, નાઞ્ઞો દીઘો બ્યત્તન્તરત્તાતિ નાનિટ્ઠપ્પત્તિ આકારતો નાસ્સેનાભાવા, તસ્મા અતોતિ રસ્સજાતિનિદ્દેસે નિસ્સિતે સબ્બમિદમિટ્ઠં નિપ્ફજ્જતીતિ નાત્થજાતિ નિસ્સીયતે, ન રસ્સબ્યત્તિચ, ‘‘યુવણ્ણાનમે ઓલુત્તા’’તિ (૧-૨૯) આદીસુ પન રસ્સબ્યત્તિયા રસ્સજાતિયા વા નિદ્દેસે ‘તસ્સેદં નોપેતિ’ચ્ચાદીસુ એઓઆદિકમિટ્ઠં કત્થચિ ભવેય્ય, ન સબ્બત્થ, સબ્બત્થ વા ભવેય્ય ‘વાતેરિતં સમોના’તિઆદીસુ બ્યત્તન્ત રત્તા, તસ્મા સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિયા ઇત્તજાત્યાદિ નિસ્સીયતે, અથવા વણ્ણુચ્ચારણમ્પતિ કેસઞ્ચિ વણ્ણુપ્પત્તિટ્ઠાનાનં ઉચ્ચનીચતદુભય સંહારવસેન વણ્ણવિસેસુપ્પત્તિ દસ્સનતો તેસં વસેન રસ્સ બ્યત્તિનિદ્દેસે રસ્સજાતિનિદ્દેસે વા વુત્તનયેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠપ્પત્તિયં સબ્બથા સબ્બથા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિયા ઇત્તજાત્યાદિ નિસ્સીયતે, તત્થ વણ્ણ પરેન સવણ્ણગ્ગહણં નિયમિતું વચનમિદમારદ્ધન્તિ ‘સબ્બત્થેવા’તિઆદિના વચનારમ્ભફલમાહ, સબ્બત્થેવાતિ સબ્બસ્મિંયેવ સુત્તપ્પદેસે. નનુ સયઞ્ચાતિ વુત્તેપિ પરિયત્તં, ન હ્યઞ્ઞં રૂપા સયમત્થિ, અઞ્ઞં વા (સય)તો રૂપન્તિ સિદ્ધેપ્યેવં સતિ અત્થેત્થ પરો કોચિ વિસેસોતિ ઞાપેતું સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વુત્તિકારો આહાતિ સમ્બન્ધો, રૂપસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા ‘સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વુત્તિયં નિદ્દિસીયમાનત્તા ચ રૂપન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ ‘સઞ્ચ ગય્હતી’તિ વુત્તં, સંરૂપગ્ગહણાયાપિસદ્દં કરોતો-ધિપ્પાયો-યન્તિ વત્તુમાહ-‘અઞ્ઞથે’ચ્ચાદિ, અઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞેનપ્પકારેન સંરૂપગ્ગહણાય અપિસદ્દાભાવેતિ અધિપ્પાયો, અઞ્ઞપદત્થેતિ અઞ્ઞપદત્થ સમાસવિસયે, ગુણીભૂતસ્સાતિ અપ્પધાનભૂતસ્સાકારે કારાદિનો, સમાસેન વુત્તત્તા પધાનતૂ તત્તેપિ ગુણો ભવતિ અઞ્ઞપદત્થો-કારેકારાદિ વિધાય કત્તા, વિધીયમાનો સવણ્ણોવ પધાનં… ઇદમત્થિતાય તપ્પવત્તિયાતિ. નનુ વુત્તિયમપિસદ્દસ્સાત્થં વદતા સયઞ્ચેતિ વત્તબ્બં, ‘‘તથા સયમત્તની’’તિ નિઘણ્ડુતો સયઞ્ચ-ત્તાકારેકારાદિઞ્ચ ગય્હતીત્યમત્થો સમ્ભાવીયતીતિ ચોદનમ્પનસિ નિધાય ‘સઞ્ચ રૂપ’ન્તિ વદન્તો સાધિપ્પાયારુળ્હં કિઞ્ચિ અત્થવિસેસં પકાસેતું તથેવાહાતિ દસ્સેતું વુત્તં-‘સયઞ્ચે’ત્યાદિ, ‘‘ધનઞ્ઞાતીસુ સંસદ્દો, તથાત્તત્તનિયેસુપી’’તિ નિઘણ્ડુવચનતો ‘સ’ન્તિ અત્તાપિ ગય્હતિ, કો સો સદ્દરૂપં સાધારણં, ‘સ’ન્તિ અત્તનિયમ્પિ, કિન્તં સદ્દાન મસાધારણં સદ્દરૂપં, તથા સતિ અત્તનિયં રૂપં નામાત્તસઙ્ખાતસદ્દસમ્બન્ધીતિ આહ-‘સંરૂપં સદ્દાનમસાધારણં રૂપ’ન્તિ, એતઞ્ચ ઇદન્તીમિના સમ્બન્ધિતબ્બં, અસાધારણન્તિ અસાધારણં સદ્દરૂપં, સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનસ્સ સાત્થકતાય અસાધારણન્તિ રૂપં વિસેસતા સાધારણસ્સાપિ સમ્ભવો વુત્તોયેવ નામાતિ આહ-‘દુવિધં હિ’ચ્ચાદિ, કિન્તં સાધારણમસાધારણઞ્ચરૂપન્તિ સામઞ્ઞેન રૂપં નિદ્દિસિતુમાહ-‘તત્થા’તિઆદિ, તત્થાતિ નિદ્ધારણે સત્તમી, સદ્દાનન્તિ સાત્થકનિરત્થકાનં યેસંકેસઞ્ચિ સદ્દાનં, તંતં સદ્દત્તાદીહિ તેસંતેસં બુદ્ધ અઇઆદીનં સદ્દાનં સદ્દત્તાદિ, ઉભયત્થ આદિસદ્દેન અત્થો સઙ્ગહિતો, તેન સાધારણં સદ્દરૂપમત્થરૂપં તથા-સાધારણન્તિ ચતુબ્બિધં સંરૂપન્તિ દસ્સેતિ, ચતૂસુપિ ચેતેસ્વસાધારણસ્સ સદ્દરૂપસ્સેવોપાનં દસ્સેતુમાહ-‘તત્થા’તિઆદિ, સાધારણરૂપબ્યુદાસેનાતિ સાધારણરૂપસ્સ પરિચ્ચાગેન, ઉપાદિયન્તો રૂપમેવ સદ્દસ્સસં, નાત્થોતિ ચ દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો, ચ સદ્દો પનેત્થ ‘ઇદં દસ્સેતી’તિ હેટ્ઠા વુત્તં સમુચ્ચિનોતિ, અસાધારણસ્સેવોપાદિયને કારણમાહ-‘તન્ત’મિચ્ચાદિ, ઇતરન્તિ યે સંકેસઞ્ચિ સદ્દાનં સદ્દત્તાદિ, પરસ્સાપીતિ અઞ્ઞસ્સ યસ્સકસ્સચિ સદ્દસ્સાપિ, ઇતિ ઇદં, પતિતં પસિદ્ધં, એત્થ પન ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્મા ઇદં યથાવુત્તં પસિદ્ધં તસ્મા પુબ્બાચરિયપરમ્પરાયાગતો પદેસતો ઉપાદિયન્તોતિ પકતં, સંસદ્દવિસેસનસામત્થિયેન અસાધારણરૂપોપાદિયનેપિ અસાધારણં સદ્દરૂપમેવોપાદીયતિ નાસાધારણમત્થરૂપં… ઇમિના વક્ખમાનકારણતા [તાય (પોત્થકે)] વસેનાતિ આહ-‘સદ્દસ્સે’ચ્ચાદિ, આસન્નં…સદ્દતો સદ્દભાવસા નઞ્ઞત્તા, વિપરિયયતોતિ વિપરિયાસેન અનાસન્ન ભાવેનાતિ અત્થો, ચક્ખુવિસયોપિ હિ અત્થો કથં સોતવિસયસદ્દસ્સ ન આસન્નો સંરૂપમ્ભવિતુમરહતીતિ, કારણન્તરમાહ-‘અહેય્યત્તાચા’તિઆદિ, અહેય્યત્તાતિ અપરિચ્ચજનીયત્તા, ઇદમ્પિ નિચ્ચસમ્બન્ધિત્તે કારણવચનં, તં સદ્દરૂપં, નિચ્ચસમ્બન્ધીતિ નિરન્તરસંયોગી, વિપરિયયતોતિ હેય્યત્તા, તથાહિચ્ચાદિના અત્થસ્સ હેય્યત્તં બોધેતિ, અપરં કારણમાહ-‘અસાધારણઞ્ચ રૂપં’ત્યાદિના, સાધારણો પરિયાય સદ્દાનં, પચ્ચેતબ્બત્તાતિ વિઞ્ઞાતબ્બત્તા, ઇદાનિ કારણત્તયં સમોધાનેત્વા ઇમેહિ કારણેહિ રૂપમેવ સદ્દસ્સ સંનામ, નાત્થોતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘તદેવ’ન્તિઆદિ આરદ્ધં, તદેવન્તિ યસ્મા એવં, તં તસ્માતિ અત્થો, સરૂપપ્પધાનેતિ ‘‘ગોસ્સા વઙ’’ (૧-૩૨) ત્યાદો ગોસ્સાત્યાદિકે સરૂપપ્પધાને.