૨૨. વિપ્પટિ

પરોતિ વત્તતે, સો ચાઞ્ઞાધિક્યઇટ્ઠાદ્યનેકત્થોપિ ઇધ ઇટ્ઠ વાચી દટ્ઠબ્બો, કમ્મબ્યતિહારેઘણિતિ કમ્મબ્યતિહારો કિરિયાપરિવત્તનં ભાવવિસેસો તસ્મિં ‘ભાવકારકેસ્વઘણ્ઘકા’’તિ (૫-૪૪) સામઞ્ઞેન વિહિતત્તા વિપ્પટિસેધનન્તિ અત્થે ઘણિ વિપ્પટી સેધો, તેનાહ-‘સામઞ્ઞે’ચ્ચાદિ, વિપ્પટિસેધસદ્દસ્સ અત્થમાહ-‘અઞ્ઞમઞ્ઞપટિસેધો’તિ, સંસિદ્ધિયં વત્તમાનોપિ સિધિ ઉપસગ્ગસમ્બન્ધે નાત્થન્તરેપિ હોતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધોત્યત્થો, વિપ્પટિસેધસદ્દસ્સ લોકે વિરોધવાચિત્તેન પસિદ્ધત્તમાહ ‘તથા હિ’ચ્ચાદિના, કથમ્પન પમાણભૂતસ્સાચરિયસ્સ વચનેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધો સમ્ભવતીચ્ચાસઙ્કિય ઉભિન્નં સાવકાસત્તે સતિ સમ્ભવતિ નાઞ્ઞથાતિ ‘દ્વિન્ન’મિચ્ચાદિ વુત્તિગન્થો પવત્તોતિ વત્તું ‘સોચા’તિઆદિમાહ અઞ્ઞમઞ્ઞાનજ્ઝાસિતેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞેનાનક્કન્તે અપરિગ્ગહિતેતિ વુત્તં હોતિ, અનુભયતાગિનીતિ યો વિસયેકદેસો ઉભયન્ન ભજતે તસ્મિં અનુભયભાગિનિ વિસયેકદેસે, સામઞ્ઞવિસયો દ્વિન્નં વિધીનં સાધારણો વિસયો, તત્થ પવત્તિપ્પસઙ્ગે સતિ સોચ વિપ્પટિસેધો જાયતીતિ સમ્બન્ધો, ઇમિના વિપ્પટિસેધસ્સ વિસયો પવત્તિપ્પસઙ્ગો વિસયવિસયીનમભેદેન સુત્તે ‘વિપ્પટિસેધો’તિવુત્તોતિ ‘દ્વિન્ન’મિચ્ચાદિના વુત્તિગન્થો રચિતોતિ દીપેતિ, પરો હોતી તિવિધિદસ્સિતોતિ ઇમિના યદિ નિયમો-બ્ભૂપગતો સિયા, તદા ‘પરોવહોતી’તિ વદેય્યાતિ દસ્સેતિ, પાણિનિયા હિ જાતિયં પદત્થે સકિમેવ લક્ખણં પવત્તતીતિ ચરિતત્થત્તા વિસયન્તરે દ્વિન્નમ્પિ લક્ખણાનમપ્પવત્તિયં પરં પચ્છિમં કારિયન્તિ વિધ્યત્થમિદં વચનં, બ્યત્તિયન્તુ પદત્થે લત્વાદીનમિવ પરિયાયપ્પસઙ્ગે નિયમત્થન્તિ પટિપન્ના, ઇધ પન જાતિયં બ્યત્તિયઞ્ચ દ્વિન્નમ્પિ સુત્તાનમપ્પવત્તિયમેવ વિધ્યત્થમેવિદં વચનં, ન નિયમત્થમ્પીતિ પટિપાદેતુમાહ-‘તથાહિ’ચ્ચાદિ, કામચારતો પરિસમાપીયતેતિ સમ્બન્ધો, કામતો પરિસમાપનઞ્ચેતિસ્સા સબ્બસ્મિં અત્તનો ગોચરે અવિચ્છેદબ્યાપનેન પવત્તિસબ્ભાવતો. કથમ્પનેકસ્સાપિ પવત્તિ ન ભવેય્યાત્યાસઙ્કિય કારણમાહ‘ઉભયમ્પિ’ચ્ચાદિ, હિસદ્દો યસ્માત્થે, યસ્મા ઉભયમ્પિદમાચરિયવચનં, તતોયેવ પમાણં, અભિમતકારિયવિધાને લિઙ્ગભાવેન સદ્દિકાનુમતત્તા(તેસં) વિધીનં વિધાયકઞ્ચ તસ્માતિ અત્થો. પમાણત્તા દ્વિન્નમ્પિ અપ્પત્તિયં કારણમાહ-‘અનુભયભાગિમ્હિ’ચ્ચાદિ, યતો લદ્ધાવકાસા તતો સમાનબલાતિ, ઇતિસદ્દો હેતુમ્હિ, વિરુદ્ધાચાતિ એત્થ ઇતિસદ્દં દત્વા ‘અનુભયભાગિમ્હિ…પે… વિરુદ્ધાચાતિ દ્વિન્નં વચનાનં પમાણત્તા ઉભિન્નમ્પિ અપ્પવત્તીતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. સમાનબલાનં દ્વિન્નં લોકેપિ વિરોધિત્તં એકક્ખણેયેવ ઉભિન્નમ્પિ કારિયે અપ્પવત્તિ ચ દિસ્સતીતિ દિટ્ઠન્તમાહ ‘લોકેચે’ત્યાદિ, એત્થ ચ પેસ્સસ્સ (અ)વિરોધત્થિનો કારિયે અપ્પવત્તિરિવ [અપ્પવત્તિયેવ (પોત્થકે)] સમાનબલાન મુભિન્નં વચનાનં કારિયે અપ્પવત્તીતિ સુખેનો પમાસંસન્દનં વિઞ્ઞાતબ્બં.

જાતિપક્ખેયેવ ભસ્સકારેન દ્વિન્નં યુગપદિપ્પત્તિયં ‘લત્વાદીનમિવ’ પરિયાયપ્પસઙ્ગો વણ્ણિતો, તસ્સાયુત્તત્તમુપદસ્સેન્તો આહ ‘નચાપિ’ચ્ચાદિ, ભિન્નવિસયત્તાતિ દ્વિન્નં વિધીનં ભિન્નવિસયત્તા. અભિન્નવિસયત્તે હિ પરિયાયકપ્પના યુત્તિમતી, અતોચ લત્વાદીનમભિન્નવિસયત્તમ્પટિપાદયિતુમાહ- ‘લત્વાદયો હિ’ચ્ચાદિ, અનવયવેનેતિ ધાતુ મત્તતો વિધાનેનાવયવબ્યતિરેકસબ્ભાવતો સબ્બધાતુપરિગ્ગહેન, યત્થ યસ્મિં ધાત્વત્થેકદેસે પવત્તા સમાના પવત્તા સન્તો લદ્ધાવકાસા સિયું તસ્સેકદેસસ્સ પરિહારેનાપિ પરિચ્ચાગેનાપિ ન વિધીયન્તેતિ સમ્બન્ધો, લત્વાદીન મેકક્ખણે અસમ્ભવા એકસ્મિં કતે સતીતરવચનાન માનત્થક્યપ્પસઙ્ગાચ પરિયાયેન ભવન્તીતિ યન્તં યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇહાતિ ઇમસ્મિં યુગપદિપ્પત્તિયં, ઇહ તથાભાવસ્સ કારણમાહ-‘સાવકા…પે… વચન’ન્તિ, તત્થાતિ યુગપદિપ્પત્તિયં. જાતિયમ્પદત્થે ‘‘પુનપ્પસઙ્ગવિજાનના સિદ્ધં, વિપ્પટિસેધે યં બાધિતં તમ્બાધિતમેવા’’તીમાસમુભિન્નં પરિભાસનમ્પવત્તિં પટિપાદેન્તો આહ- ‘પરસ્મિં ચે’ત્યાદિ, પરસ્મિન્તિ ઇટ્ઠે, પરિભાસનમ્પન અયમત્થો ‘પુનપ્પસઙ્ગવિજાનનાતિ દ્વિન્નં સુત્તાનમેકત્થપ્પ સઙ્ગસઙ્ખાતે વિપ્પટિસેધે સતિપરમિટ્ઠં પઠમં હોતિ, હોન્તેન તેન યદીતરસ્સ નિમિત્તોપઘાતો ન કતો તદા તસ્સાપિ પુનપ્પસઙ્ગો તસ્સ વિજાનના સિદ્ધન્તિ, વિપ્પટિસેધે યથાવુત્તે સતિ પઠમં હોન્તેન યં સુત્તં બાધિતં તસ્સ પુનપ્પવત્તિયા યદિ નિમિત્તં નત્થિ તં બાધિતમેવે’તિ. બ્યત્તિયમ્પિ વિધ્યત્થમેવિદં વચનં, ન નિયમત્થન્તિ દસ્સેતુમાહ-‘બ્યત્તિય’મિચ્ચાદિ, એવં મઞ્ઞતે ‘બ્યત્તિયં પટિલક્ખિયંલક્ખણપ્પવત્તિયં દ્વિન્નં સાધારણં ઠાનમ્પતિ યાનિ વચનાનિ ભિન્નાનિ તેસમ્પિ નિરવકાસત્તેન તુલ્યબલત્તા દ્વિન્નમ્પટિપત્તિયેવસિયા, નતુ પરિયાયપ્પસઙ્ગો’તિ. બ્યત્તિયમ્પિ યથાવુત્તાનં પરિભાસાનં પવત્તિ વુત્તવિધિનેવાતિ દસ્સેન્તો ‘પરિભાસાનમ્પિ’ચ્ચાદિમાહ.

જાતિયમ્પદત્થે ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ, તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે’’ચ્ચાદીનં લક્ખણાનમેકમેકત્થેપિ વત્તમાનેતિ અન્તિ, વત્તમાને સિ થ ઇચ્ચાદીનં વાક્યેકદેસાનં ગચ્છતિચ્ચાદો ગચ્છ સિચ્ચાદો ચ લક્ખિયે સકિમ્પવત્તિયા સબ્બસ્મિં સકે વિસયે પઠમ મજ્ઝિમપુરિસેકવચનજાતિ પરિસમત્તાતિ ચરિતત્થત્તા તુમ્હે ગચ્છથાતિ એત્થ દ્વીહિ દ્વિન્નં પુરિસાન મેકક્ખણે પવત્તિયં ન કસ્સચિ, બ્યત્તિયમ્પિ પટિલક્ખિયં લક્ખણાનિ ભિજ્જન્તીતિ સાધારણં ઠાનં પતિભિન્નેહિ લક્ખણેહિ દ્વિન્નમ્પેકત્થે-કક્ખણે પવત્તિયં ન કસ્સચિ, તથા વુત્તનયેનેવ તિણ્ણં પુરિસાનમેકક્ખણે પવત્તિયન્તિ સબ્બથા અપ્પવત્તિયં સમ્પત્તાયં વચનમિદં, પરો હોતીતિ મજ્ઝિમુત્તમં ભવતીતિ અધિપ્પાયેન ‘યથે’ચ્ચાદિના વુત્તં વુત્તિગન્થમ્પઞ્હમુખેના હરિત્વા દસ્સેતું ‘ક્વપના’તિઆદિમાહ, નેદમુદાહરણમમ્હં મનં ભોસેતિ-યતો વિપ્પટિસેધવિસયમેવેદં ન હોતિ, કુતો યતો ‘‘વત્તમાનેતિ અન્તિ’’ચ્ચાદિપ્પભુતીનં વત્તમાનેતિ અન્તિચ્ચાદીહિ વાક્યેકદેસેહિ નિદ્દિટ્ઠાનમેવ પુબ્બપરચ્છક્કાનં પુરિસવચનવિસેસવિધાયકેન ‘‘પુબ્બપરચ્છક્કાન મેકાનેકેસુ તુમ્હામ્હ સેસેસુ દ્વેદ્વે મજ્ઝિમુત્તમપઠમા’’ (૬-૧૪) તીમિના વાક્યાવયવેન તુમ્હામ્હસેસેસુ પયુજ્જમાનેસુ અપ્પયુજ્જમાનેસુ વા યથાક્કમં પુબ્બચ્છક્કાનં પરચ્છક્કાનઞ્ચ મજ્ઝિમુત્તમપઠમાનં પચ્ચેકં દ્વેદ્વે વચનાનિ યથાક્કમં ભવન્તીતિ ‘ગચ્છથ ગચ્છામા’તિ એત્થ એકક્ખણે પવત્તિયેવ નત્થિ, દ્વિન્નમ્પન સાવકાસાન મેકક્ખણે પવત્તિયેવ હિ વિપ્પટિસેધોતિ, તથાપિ વુત્તનયેન વિપ્પટિસેધપ્પકપ્પનાપિ સક્કા કાતુન્તીદમુદાહટં સિયાતિ દટ્ઠબ્બં, ઇમિસ્સા પન પરિભાસાય નિરાકુલપ્પવત્તિ ‘‘આદિસ્સા’’ તીમિસ્સા વુત્તનયેન વેદિતબ્બા, કતાકતપ્પસઙ્ગી યો વિધિ, સો નિચ્ચો, યોત્વકતેયેવાયમનિચ્ચોતિ વુત્તનિચ્ચાનિચ્ચેસુ અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગેસુ ચાતુલ્યબલત્તા નાસ્સ યોગસ્સ બ્યાપારો, તથાહિ નિચ્ચાનિચ્ચેસુ નિચ્ચમેવ બલવન્તિ નિચ્ચાનિચ્ચાનમતુલ્યબલતા, અન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગપ્પકાર(મ્પન) ઉપરિ ‘‘લોપો’’તિ (૧-૩૯) સુત્તે પકાસિસ્સામ.