૧. અ આદયો

સબ્બવચનાનં સાત્થકનિરત્થકત્તબ્યભિચારિત્તા ‘ઇદ’ન્તિઆદિના સદિટ્ઠન્તેન સંસયમુપદસ્સિય સાત્થકત્તમસ્સ દસ્સેતુઞ્ચ ‘ન તાવ…પે… સાત્થકત્તા’તિ વુત્તં, ઉમ્મત્તકાદિવાક્યમિતિ ‘દસ દાળિમા, છ અપૂપા, કુણ્ડમજાજિનં, પલાલપિણ્ડો’ઇચ્ચાદિકં, અવયવત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞનાતિ સમ્બન્ધા સમુદાયત્થાભાવતો અનત્થકત્તં, આદિવાક્યન્તિ ‘‘મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિઆદિવાક્યં, સાત્થકત્તં પનસ્સ પદત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞાભિસમ્બન્ધસ્સ પતીતિતો.

અથ અઆદ્યાદિસદ્દાનં સાધુત્તાન્વાખ્યાનાય ઇદં વચનમિચ્ચાદિવિકપ્પન્તરસમ્ભવે કથં નિયમો વુત્તિયં વુત્તેનત્થેન સાત્થકત્તમિચ્ચાસઙ્કિય તેસમિહાનુપયોગિત્તં કમેન પટિપાદયિતુમાહ ‘વક્ખમાનત્થમેવિદ’મિચ્ચાદિ,’ આકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા’ઇચ્ચાદિના વુત્તિયં વક્ખમાનો અત્થો યસ્સ તં તથા વુત્તં, સાધૂનં સાધુસદ્દાનં અનુસાસનં આખ્યાનં અત્થો પયોજનં યસ્સ તન્તિ વિગ્ગહો.

સાધુસદ્દાનુસાસનસઙ્કાપેત્થ ‘‘કત્થેત્થ કુત્રાત્રક્વેહિધા’’તિ (૪-૧૦૦) આદિના કત્થાદિસદ્દાનં સાધુત્તાનુસાસનસ્સ દસ્સનતો, લક્ખણન્તરેન સાધુભાવસ્સ અન્વાખ્યાતત્તાતિ આપુબ્બાદાઇચ્ચસ્મા ‘‘દાધાત્વી’’તિ (૫-૪૫) ઇપ્પચ્ચયે આકારલોપે ચ આદીતિ અઆદિયેસન્તિ અઞ્ઞપદત્થસમાસે યોમ્હિ ‘‘યોસુ ઝિસ્સ પુમે’’તિ (૨-૯૩) ‘ટે અઆદયો’તિ, તયો ચ ચત્તાલીસા ચાતિ ચત્થ સમાસે ‘‘તદમિનાદીનિ’’તિ ચત લોપેચ રસ્સે ચ તિતાલીસાતિ, ‘વણ્ણ-વણ્ણને’ઇચ્ચસ્મા ‘‘ભાવકારકેસ્વ ઘણ ઘકા’’તિ (૫-૪૪) અપ્પચ્ચયેયોમ્હિ ટાદેસે વણ્ણાઇતિ ચ સિજ્ઝનતો, પયોગનિયમત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ પરેસુ એવ અઆદિસદ્દો પયુજ્જીયતીતિ એવં પયોગનિયમત્થં, અયમ્પિ વિકપ્પન્તર સમ્ભાવના ‘‘અભૂતતબ્ભાવે કરાસભૂયોગે વિકારા ચી’’તિ (૪-૧૧૯) પયોગનિયમસ્સા ઝાયમાનસ્સ દિટ્ઠત્તા, ઠાન્યાદેસત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ ઠાને તિતાલીસવણ્ણસદ્દા આદેસા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, તદનુરૂપાયાતિ ઠાન્યાદેસાનુરૂપાય છટ્ઠી વિભત્તિયા, અતોયેવાતિ અગમાગમિઅનુરૂપાય છટ્ઠિયા અભાવતો યેવ, અગમાગમિ ભાવત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ તિતાલીસ વણ્ણસદ્દા આગમા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, એતેસુપિ સઙ્કા, ‘‘યવાસરે’’ (૧-૩૦) ‘‘સુઞ સસ્સ’’ઇતિ (૨-૫૩) આદેસાગમાનં દસ્સનેન, આગમ લિઙ્ગાભાવતોતિ ઉકાર કકાર મકારાનં અભાવતો, વિસેસનવિસેસ્સ ભાવત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં અઆદિસદ્દો વિસેસનં, તે વા તસ્સે-તિ, એત્થાપિ સઙ્કા ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમઞ્ઞત્થ વિસેસનવિસેસ્સ ભાવદસ્સના, સદ્દલક્ખણા નુપયોગતોતિ સદ્દલક્ખણેન સદ્દસઙ્ખરણસ્સ પકતત્તા વુત્તં, તત્થ કારણમાહ- ‘રૂપવિસેસૂપ લક્ખણાભાવા’તિ, રૂપવિસેસસ્સ ઉપલક્ખણ નિમિત્તં તસ્સઅભાવાતિ અત્થો, ન હિ વિસેસન વિસેસ્સભાવે પટિપાદિતે અઆદ્યાદિસદ્દાનં રૂપવિસેસસ્સ સઙ્ખરણં કતં સિયાતિ, યદિ એસોવ સદ્દસઙ્ખરણન્તિ ગય્હેય્ય, તથા સતિ ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમ્પિ વત્તબ્બતા આપજ્જેય્યાતિ નાસ્સ તદત્થ તાપિ સમ્ભાવીયતે, લોકે સીહગુણસ્સ માનવકે દસ્સનતો ઉપચારેન ‘સીહો-યં માનવકો’તિ તગ્ગુણજ્ઝારોપોપિ દિસ્સતિ, તદત્થમ્પેતં ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘તગ્ગુણજ્ઝારોપનત્થમ્પેતં ન હોતી’તિ વુત્તં, તસ્સ અઆદિસદ્દસ્સ, તેસં તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં વા ગુણો અઆદિત્તાદિ, તસ્સ અજ્ઝારોપનં-તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ વા અઆદિસદ્દેયેવ વા આરોપનં, તદત્થમ્પેતં સુત્તં ન હોતીતિ અત્થો, તત્થ કારણમાહ- ‘અતોયેવા’તિઆદિ, અતોયેવ રૂપવિસેસૂપલક્ખણા ભાવતોયો, પકતં સદ્દસઙ્ખરણં, યથાવુત્ત વિકપ્પન્તરાભાવે ઉભયત્થમિદં સિયા, તત્થ પરિભાસત્થં ન હોતિ… તલ્લક્ખણત્તાભાવા ઉપરિવક્ખમાનત્તા ચાતિ પારિસેસમાલમ્બિયાહ ‘સઞ્ઞાસઞ્ઞિ’ચ્ચાદિ.

મરિયાદાયમ્પકારેચ, સમીપે વયવે તથા;

ચતુબ્બિધપ્પકારોયં, આદિસદ્દસ્સ દિસ્સતેતિ.

મરિયાદત્થો એત્થ આદિસદ્દોતિ આહ-‘આદિમરિયાદા ભૂતો’તિ, ઉપલક્ખણત્તાતિ ઉપલક્ખિયમાનાનમાકારાદીનં ગહણે કારણભાવેન અપ્પધાનત્તા, તેનાહ-‘ઉપલક્ખણસ્સુપસજ્જનીયભૂતસ્સા’તિ, કારિયેનાતિ વણ્ણસઞ્ઞાભવનાદિના, ન ગુન્નમ્પિ આનયનં ભવતિ..ગુન્નમુપસજ્જનીય ભૂતત્તા અઞ્ઞપદત્થસ્સેવ પધાનત્તા, સઞ્ઞાયા ભાવેતિ અકારસ્સ વણ્ણસઞ્ઞાય અભાવે, રૂપન્તિતિ તાલીસારૂપં, તિતાલીસા+વણ્ણાતિપદચ્છેદો, તિતાલીસ+વણ્ણાતિવા, સુત્તાવયવસ્સાપિ સુત્તસમ્બન્ધિત્તા ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) પન વુત્તં, રસ્સત્તન્તુ ‘‘દીઘરસ્સા’’તિ યોગવિભાગેન, ઇતરથા બ્યઞ્જનપરસ્સેવ રસ્સત્તે દસ્સિતે તિતાલીસઇતિ અબ્યઞ્જને પદં ન સમ્પજ્જેય્યાતિ વિઞ્ઞાયતિ, ઇતરીતરયોગચત્થે બહુવચનેન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘એકવચનમ્પના’તિઆદિ, વિપ્પટિપત્તિ અઞ્ઞથાભાવો, રસ્સ એ ઓકારેહિ તેચત્તાલીસક્ખરાનન્તિ સમ્બન્ધો, એ ઓકારે હીતિ સહત્થે તતિયા, સક્કતાનુસારેનાતિ સક્કતે ‘‘સન્ધિ યક્ખરાનં રસ્સા ન સન્તી’’તિ વુત્તસ્સ અનુસારેન, કોચીતિ સા સનપ્પસાદકચોળિયબુદ્ધપ્પિયાચરિયં દસ્સેતિ, ન હિચ્ચાદિં વદતો-યમધિપ્પાયો ‘રસ્સાઇવાતિ ઇવસદ્દો સાધમ્મોપમાજોતકો વા સિયા વેધમ્મોપમાજોતકો વા, યદિ તાવ વેધમ્મોપમાજોતકો, રસ્સધમ્મસ્સ એ ઓકારેસ્વ સમ્ભવા તેસં દીઘકાલપ્પવત્તિતો તે દીઘાયેવ સિયું, યદિ પન સાધમ્મોપમાજોતકો, તેસુ રસ્સધમ્મસ્સસમ્ભવા રસ્સકાલપ્પવત્તિતો રસ્સાએવ તે સિયુન્તિ ‘એત્થાતિઆદીસુ એ ઓકારાનં ઉચ્ચારણકાલકતં રસ્સત્તમેવ હોતી’તિ, રસ્સકાલવન્તોયેવાતિ એવસદ્દો સોગતે વણ્ણવિનિમ્મુત્તસ્સ કાલસ્સેવાભાવા વણ્ણાનઞ્ચ પચ્ચક્ખ સિદ્ધત્તા પમાણસિદ્ધં પારમત્થિક મે ઓકારાનં રસ્સકાલવન્તતં દીપેતિ, અત્થાતિ વદતો પનાયમધિપ્પાયો ‘એત્થાતિઆદીસુ યદિ એકારાદયો દીઘાએવ સંયોગપુબ્બત્તા રસ્સાવ સિયુંતથા સતિ અત્થાતિ એત્થાપિ દીઘોવ આકારો સંયોગપુબ્બત્તારસ્સો ઇવ ઉચ્ચતીતિ આપજ્જેય્ય, તસ્મા ઉચ્ચારણકાલકતોવ રસ્સદીઘભાવો ગહેતબ્બો’તિ, કચ્ચાયનવુત્તિવણ્ણના ઞાસો, તઞ્ઞાપનેતિ બહિદ્ધા અઞ્ઞેસમક્ખરાનં ઞાપને, પયોજનાભાવાતિ તેન સાધેતબ્બસ્સ કસ્સચિ ઇટ્ઠસ્સ અભાવમાહ, કિમેત્થ સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિ, ઉદાહુ અવયવેતિ આહ- ‘પચ્ચેક’ન્તિ, અઞ્ઞથા ‘રુક્ખા વન’ન્તિઆદીસુ વિય સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિયં ‘‘ઇયુવણ્ણા ઝલા નમસ્સન્તે’’ (૧-૯) ઇચ્ચાદિકં ન સિજ્ઝતીતિ, પચ્ચેકં વણ્ણા નામહોન્તીતિ અકારો વણ્ણો નામ હોતિ આકારો વણ્ણો નામ હોતીતિઆદિના, અવયવેચ્ચાદિના વુત્તિયં અવુત્તેપિ ‘પચ્ચેક’ન્તિ વચને સદિટ્ઠન્તં કારણમાહ, દિટ્ઠન્તોપનીતો ત્યત્થો સુખેન પટિપત્તું સક્કાતિ, એત્થ હિ પચ્ચેકન્તિ અવુત્તેપિ દેવદત્તો ભોજીયતૂતિઆદિના પચ્ચેકં ભુઞ્જિકિરિયા પરિસમાપીયતે, તેનાહ-‘ન ચોચ્ચતે’ ઇચ્ચાદિ, અથવા સમુદાયેપિ વાક્યપરિસમા પત્તિયં સતિ સમુદાયે પવત્તા સદ્દા અવયવેસુપિ વત્તન્તીતિ ‘સમુદ્દેકદેસદસ્સનેપિ સમુદ્દો દિટ્ઠો, ખન્ધેકદેસ ભૂતાયપિ પઞ્ઞાય પઞ્ઞાક્ખન્ધોતિઆદીસુ વિય ન દોસો, તેનેવ વુત્તિયં ‘પચ્ચેક’ન્તિ ન વુત્તં, વણ્ણસદ્દસ્સ ગુણાદ્યનેકત્થત્તેપિ પકરણતો અકારાદયોવેત્થ વુચ્ચન્તીતિ આહ-‘વણ્ણીયતિ’ચ્ચાદિ, પકરણતોપિ અત્થો વિભજ્જતે, વુત્તં હિ–

અત્થા પકરણા લિઙ્ગા, ઓચિત્યા દેસકાલતો;

સદ્દત્થા વિભજીયન્તે, ન સદ્દાયેવ કેવલાતિ.

નનુ ઝલાદિસઞ્ઞા વિય લહુસઞ્ઞં અકત્વા કસ્મા ગુરુસઞ્ઞા કતાતિ ચોદનં મનસિ નિધાય રુળ્હિ અન્વત્થવસેન દ્વિપ્પકારાસુ સઞ્ઞાસુ ઝાલાતિ રુળ્હિ સઞ્ઞાત્થાભાવેન વોહારસુખમત્તપયોજના, અન્વત્થસઞ્ઞા પન તપ્પયોજનાપિ હોતિ તદઞ્ઞપ્પયોજના પીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એવ’મિચ્ચાદિ, વણ્ણીયતી અત્થો એતેહીતિ વુત્તમત્થં અનુગતા અનુગતત્થા વણ્ણસઞ્ઞા તં, સદ્દાધિગમનીયસ્સાતિ સદ્દેન વિઞ્ઞાતબ્બસ્સ, વણ્ણં મૂલમસ્સાતિ વણ્ણમૂલકો-અત્થો, તસ્સ ભાવો વણ્ણમૂલકતા, અત્થસ્સ વણ્ણમૂલકતં સાધેતિ ‘સાપિ’ચ્ચાદિના, વણ્ણં રૂપં સભાવો એતેસન્તિ વણ્ણરૂપાનિ-પદાનિ, સમુદાયો પાદાનં રૂપમસ્સાતિ સમુદાયરૂપં વાક્યં, વિભત્યન્તમત્થજોતકં પદં, પદસમુદાયો વાક્યં, સબ્બઞ્ચેતમુપચારેન વણ્ણસદ્દવચનીયત્તં ગચ્છતિ વણ્ણમયત્તાતિ સબ્બોપિ સમ્મુતિપરમત્થભેદભિન્નો અત્થો વાક્યાધિગમનીયો વણ્ણેનેવ વિઞ્ઞાયતિ નામ તસ્મા યથા વુત્તમત્થ વિસેસદસ્સનંલહુસઞ્ઞાય ન સક્કાતિ તદત્થમકારાદીનં ગુરુભૂતા વણ્ણસઞ્ઞા કતાતિ અધિપ્પાયો, સમ્મુતિ સઙ્કેતવસેન પવત્તો વોહારો, પરમત્થો સનિબ્બાનો પઞ્ચક્ખન્ધો. ઉભોહિ પનેતેહિ ભિન્નો તતિયો કોટ્ઠાસો નામ નત્થિ, તથાચ વુત્તં–

દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો,

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નુપલબ્ભતીતિ.

નનુ ચ–

અપ્પક્ખરમસન્દિદ્ધં, સસારં ગૂળ્હનિણ્ણયં;

પસન્નત્થઞ્ચ સુત્તન્તિ, આહુ તલ્લક્ખણઞ્ઞુનોતિ.

‘‘આદયો તિતાલીસ વણ્ણા’’ ‘‘તિતાલીસાદયો વણ્ણા’’તિ વા વત્તબ્બન્તિ ન તથા સતિ સન્દિદ્ધં સુત્તં સિયાતિ, નનુ સત્થાદો મઙ્ગલવચનેન ભવિતબ્બં, અકારો પટિસેધત્થોપિ હોતીતિ (ન) સત્થાદો સિદ્ધસદ્દસ્સોપહિતત્તા, અથ હોત્વ પુબ્બા ઝાલાદિ સઞ્ઞા, સદ્દસાધનમત્તપ્પયોજનત્તા પન સબ્બવિધાનસ્સ પુબ્બાચરિય સઞ્ઞાવાલમેત્થાતિ કિં પુનાપિ વણ્ણાદિસઞ્ઞાવિધાનેન ગન્થગારવ કરણેનાતિ સચ્ચમેતં, પુબ્બાચરિયેસુ પન ગારવં તદનુગમનઞ્ચ દીપેતું કાચિ સઞ્ઞાયોપ્યન્વાખ્યાયન્તે, યજ્જેવં સંયોગસબ્બનામલોપાદયોપિ સઞ્ઞા પુબ્બાચરિયેહિ વુત્તા વત્તબ્બાતિ નનુ ભો વુત્તમેવામ્હેહિ’કાચિ સઞ્ઞાયો આખ્યાયન્તે’તિ, કિન્તદાખ્યાનદ્વારેન ભવતા તાપિ વિઞ્ઞાતું ન સક્કાતિ, કેસઞ્ચિ સાત્થકત્તોપિ પતિવણ્ણમત્થાનુપલદ્ધિતો વણ્ણાનમદિટ્ઠાનમકારાદીનમનુકતિયો ઇહોપદિટ્ઠાઇત્યનુકારિયેનાત્થેનાત્થવન્તતાય હોતેવાકારાદિતો વિભત્તિ, લોપેન નિદ્દિટ્ઠત્તા પનસ્સા અસ્સવનં સન્નિકંસવચનિચ્છાભાવા સંહિતાયાનિદ્દેસો, અનુક્કમોતિ આદોનિસ્સયા સરાવુત્તા, તતો નિસ્સિતા બ્યઞ્જના, સરેસુપિ એકટ્ઠાનિયા અકારાદયો બહુત્તા પઠમં વુત્તા ઠાનાનુક્કમેન, તતો દ્વિજા ઠાનાનુક્કમેન, તેસુપિ રસ્સાવ લહુત્તા પઠમં વુત્તા, તતો દીઘા, બ્યઞ્જનેસુપિ વગ્ગા બહુત્તા ઠાનપ્પટિપાટિયા પઠમં વુત્તા, તતો યકારાદયો, વગ્ગેસુ ચ અઘોસા પઠમં વુત્તા, તતો ઘોસા, તેસુ ચ સિથિલા પઠમં વુત્તા, તતો ધનિતા, તત્થાપિ અપ્પકત્તા દ્વિજા પઞ્ચમા વુત્તા, તતો યરલવા ઘોસભૂતા ઠાનાનુક્કમેન, તતો ધનિતા સકારહ કારા, તેસુપિહકારો કેસઞ્ચિ ઓરસોપિ હોતીતિ દ્વિજત્તા પચ્છા વુત્તો, કેહિચિ ‘‘લળાનમવિસેસો’’તિ દ્વિન્નમવિસેસે વુચ્ચમાનેપિ લિપિભેદેન ઠાનભેદેન ચ ભિન્નત્તા ળકારો વિસું અક્ખરભાવેન ગહિતો, સોપિ ઘોસભાવેન ઠાનાનુક્કમેનચ હકારતો પરં વુત્તો નિગ્ગહીતં પન સરત્તાદિસબ્બવિનિમ્મુત્તત્તા સબ્બપચ્છા વુત્તન્તિ અકારાદીનમયમનુક્કમો, ઇમસ્સેવાનુક્કમસ્સ મનસિ વિપસ્સ વત્તમાનત્તા તિતાલીસાતિ ગણનાપરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા ચ ‘નિગ્ગહીતન્તા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, પકતં સાધુસદ્દાન્વાખ્યાનં, ન વણ્ણીયતે, તિ સદ્દસઙ્ખરણ સઙ્ખાત મુખ્યપ્પયોજનાભાવા, કિઞ્ચાપિ ન વણ્ણીયતે, અમ્હેહિ પન કથમકારાદીનમયમનુક્કમો ઉપ્પન્નોતિ સિસ્સાનં કઙ્ખા વિચ્છેદપ્પયોજનમ્પતિ અનુક્કમસદ્દસ્સ અત્થકથનબ્યાજેન વણ્ણિતો યેવાતિ, કરીયન્તે ઉચ્ચારીયન્તે એતેનાતિ કરણં, તત્થ જિવ્હામજ્ઝં તાલુજાનં, જિવ્હોપગ્ગં મુદ્ધજાનં, જિવ્હગ્ગં, દન્તજાનં સેસાનં સકટ્ઠાનં કરણં, પયત્તિ પયતનં, તમ્પન વણ્ણુચ્ચારણતો અબ્ભન્તરો બાહિયો ચ ઉસ્સાહો, તત્થ અબ્ભન્તરપયતનં-સંવુતત્તમકારસ્સ, વિવટત્તં સરાનં સકારહકારાનઞ્ચ ફુટ્ઠત્તં વગ્ગાનં, ઈસંફુટ્ઠત્તં યરલવાનં, બાહિયપયતનન્તુ સંવુતકણ્ઠતાદિ, ઠાનતો પચ્ચાસત્તિયા વિધીયમાનકારિયસમ્ભવેન પયોજનસમ્ભવા આહ-‘ઠાનમ્પના’તિઆદિ, તિટ્ઠન્તિ એત્થ ઉપ્પત્તિવસેન વણ્ણાતિ ઠાનં, ‘‘એ ઓનમ વણ્ણે’’તિ (૧-૩૭) સુત્તે વણ્ણેતિ કથનમેવ વણ્ણસઞ્ઞાકરણે પયોજનં, યથાવુત્તમત્થમઞ્ઞત્ર બ્યાપદિસતિ’ એવ’મિચ્ચાદિના, તસ્મા ‘‘દસાદો સરા’’ઇચ્ચાદો ‘તેના’તિઆદીસુ ‘તેન સરઇચ્ચનેન ક્વત્થો કસ્મિં સુત્તે પયોજનં તં દસ્સેતિ ‘‘સરોલોપો સરે’’ચ્ચાદી’તિ એવમાદિના અત્થો દટ્ઠબ્બો, ઞાપેતિ વણ્ણલોપન્તિ ઞાપકં, કસ્મા પન’સો ચેમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો’તિ વુચ્ચતિ નનુ ‘તદમિનાદીનિ’’તિ (૧-૪૭) સુત્તં દિસ્સતીતિ, (સચ્ચં) તથાપિ પકારન્તરોયમ્પિ વણ્ણલોપે દસ્સિતોતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, એવસદ્દો પન ‘યદિ ઞાપકેન વણ્ણલોપો સિયા સો ઇમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો, નાઞ્ઞેના’તિ અવધારેતિ.