સઞ્ઞાધિકાર

૧. અ આદયો

સબ્બવચનાનં સાત્થકનિરત્થકત્તબ્યભિચારિત્તા ‘ઇદ’ન્તિઆદિના સદિટ્ઠન્તેન સંસયમુપદસ્સિય સાત્થકત્તમસ્સ દસ્સેતુઞ્ચ ‘ન તાવ…પે… સાત્થકત્તા’તિ વુત્તં, ઉમ્મત્તકાદિવાક્યમિતિ ‘દસ દાળિમા, છ અપૂપા, કુણ્ડમજાજિનં, પલાલપિણ્ડો’ઇચ્ચાદિકં, અવયવત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞનાતિ સમ્બન્ધા સમુદાયત્થાભાવતો અનત્થકત્તં, આદિવાક્યન્તિ ‘‘મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિઆદિવાક્યં, સાત્થકત્તં પનસ્સ પદત્થાન મઞ્ઞમઞ્ઞાભિસમ્બન્ધસ્સ પતીતિતો.

અથ અઆદ્યાદિસદ્દાનં સાધુત્તાન્વાખ્યાનાય ઇદં વચનમિચ્ચાદિવિકપ્પન્તરસમ્ભવે કથં નિયમો વુત્તિયં વુત્તેનત્થેન સાત્થકત્તમિચ્ચાસઙ્કિય તેસમિહાનુપયોગિત્તં કમેન પટિપાદયિતુમાહ ‘વક્ખમાનત્થમેવિદ’મિચ્ચાદિ,’ આકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા’ઇચ્ચાદિના વુત્તિયં વક્ખમાનો અત્થો યસ્સ તં તથા વુત્તં, સાધૂનં સાધુસદ્દાનં અનુસાસનં આખ્યાનં અત્થો પયોજનં યસ્સ તન્તિ વિગ્ગહો.

સાધુસદ્દાનુસાસનસઙ્કાપેત્થ ‘‘કત્થેત્થ કુત્રાત્રક્વેહિધા’’તિ (૪-૧૦૦) આદિના કત્થાદિસદ્દાનં સાધુત્તાનુસાસનસ્સ દસ્સનતો, લક્ખણન્તરેન સાધુભાવસ્સ અન્વાખ્યાતત્તાતિ આપુબ્બાદાઇચ્ચસ્મા ‘‘દાધાત્વી’’તિ (૫-૪૫) ઇપ્પચ્ચયે આકારલોપે ચ આદીતિ અઆદિયેસન્તિ અઞ્ઞપદત્થસમાસે યોમ્હિ ‘‘યોસુ ઝિસ્સ પુમે’’તિ (૨-૯૩) ‘ટે અઆદયો’તિ, તયો ચ ચત્તાલીસા ચાતિ ચત્થ સમાસે ‘‘તદમિનાદીનિ’’તિ ચત લોપેચ રસ્સે ચ તિતાલીસાતિ, ‘વણ્ણ-વણ્ણને’ઇચ્ચસ્મા ‘‘ભાવકારકેસ્વ ઘણ ઘકા’’તિ (૫-૪૪) અપ્પચ્ચયેયોમ્હિ ટાદેસે વણ્ણાઇતિ ચ સિજ્ઝનતો, પયોગનિયમત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ પરેસુ એવ અઆદિસદ્દો પયુજ્જીયતીતિ એવં પયોગનિયમત્થં, અયમ્પિ વિકપ્પન્તર સમ્ભાવના ‘‘અભૂતતબ્ભાવે કરાસભૂયોગે વિકારા ચી’’તિ (૪-૧૧૯) પયોગનિયમસ્સા ઝાયમાનસ્સ દિટ્ઠત્તા, ઠાન્યાદેસત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ ઠાને તિતાલીસવણ્ણસદ્દા આદેસા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, તદનુરૂપાયાતિ ઠાન્યાદેસાનુરૂપાય છટ્ઠી વિભત્તિયા, અતોયેવાતિ અગમાગમિઅનુરૂપાય છટ્ઠિયા અભાવતો યેવ, અગમાગમિ ભાવત્થન્તિ અઆદિસદ્દસ્સ તિતાલીસ વણ્ણસદ્દા આગમા હોન્તિ તેસં વા સો ઇતિ, એતેસુપિ સઙ્કા, ‘‘યવાસરે’’ (૧-૩૦) ‘‘સુઞ સસ્સ’’ઇતિ (૨-૫૩) આદેસાગમાનં દસ્સનેન, આગમ લિઙ્ગાભાવતોતિ ઉકાર કકાર મકારાનં અભાવતો, વિસેસનવિસેસ્સ ભાવત્થન્તિ તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં અઆદિસદ્દો વિસેસનં, તે વા તસ્સે-તિ, એત્થાપિ સઙ્કા ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમઞ્ઞત્થ વિસેસનવિસેસ્સ ભાવદસ્સના, સદ્દલક્ખણા નુપયોગતોતિ સદ્દલક્ખણેન સદ્દસઙ્ખરણસ્સ પકતત્તા વુત્તં, તત્થ કારણમાહ- ‘રૂપવિસેસૂપ લક્ખણાભાવા’તિ, રૂપવિસેસસ્સ ઉપલક્ખણ નિમિત્તં તસ્સઅભાવાતિ અત્થો, ન હિ વિસેસન વિસેસ્સભાવે પટિપાદિતે અઆદ્યાદિસદ્દાનં રૂપવિસેસસ્સ સઙ્ખરણં કતં સિયાતિ, યદિ એસોવ સદ્દસઙ્ખરણન્તિ ગય્હેય્ય, તથા સતિ ‘નીલુપ્પલ’મિચ્ચાદીનમ્પિ વત્તબ્બતા આપજ્જેય્યાતિ નાસ્સ તદત્થ તાપિ સમ્ભાવીયતે, લોકે સીહગુણસ્સ માનવકે દસ્સનતો ઉપચારેન ‘સીહો-યં માનવકો’તિ તગ્ગુણજ્ઝારોપોપિ દિસ્સતિ, તદત્થમ્પેતં ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘તગ્ગુણજ્ઝારોપનત્થમ્પેતં ન હોતી’તિ વુત્તં, તસ્સ અઆદિસદ્દસ્સ, તેસં તિતાલીસવણ્ણસદ્દાનં વા ગુણો અઆદિત્તાદિ, તસ્સ અજ્ઝારોપનં-તિતાલીસવણ્ણસદ્દેસુ વા અઆદિસદ્દેયેવ વા આરોપનં, તદત્થમ્પેતં સુત્તં ન હોતીતિ અત્થો, તત્થ કારણમાહ- ‘અતોયેવા’તિઆદિ, અતોયેવ રૂપવિસેસૂપલક્ખણા ભાવતોયો, પકતં સદ્દસઙ્ખરણં, યથાવુત્ત વિકપ્પન્તરાભાવે ઉભયત્થમિદં સિયા, તત્થ પરિભાસત્થં ન હોતિ… તલ્લક્ખણત્તાભાવા ઉપરિવક્ખમાનત્તા ચાતિ પારિસેસમાલમ્બિયાહ ‘સઞ્ઞાસઞ્ઞિ’ચ્ચાદિ.

મરિયાદાયમ્પકારેચ, સમીપે વયવે તથા;

ચતુબ્બિધપ્પકારોયં, આદિસદ્દસ્સ દિસ્સતેતિ.

મરિયાદત્થો એત્થ આદિસદ્દોતિ આહ-‘આદિમરિયાદા ભૂતો’તિ, ઉપલક્ખણત્તાતિ ઉપલક્ખિયમાનાનમાકારાદીનં ગહણે કારણભાવેન અપ્પધાનત્તા, તેનાહ-‘ઉપલક્ખણસ્સુપસજ્જનીયભૂતસ્સા’તિ, કારિયેનાતિ વણ્ણસઞ્ઞાભવનાદિના, ન ગુન્નમ્પિ આનયનં ભવતિ..ગુન્નમુપસજ્જનીય ભૂતત્તા અઞ્ઞપદત્થસ્સેવ પધાનત્તા, સઞ્ઞાયા ભાવેતિ અકારસ્સ વણ્ણસઞ્ઞાય અભાવે, રૂપન્તિતિ તાલીસારૂપં, તિતાલીસા+વણ્ણાતિપદચ્છેદો, તિતાલીસ+વણ્ણાતિવા, સુત્તાવયવસ્સાપિ સુત્તસમ્બન્ધિત્તા ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’તિ (૧-૩૩) પન વુત્તં, રસ્સત્તન્તુ ‘‘દીઘરસ્સા’’તિ યોગવિભાગેન, ઇતરથા બ્યઞ્જનપરસ્સેવ રસ્સત્તે દસ્સિતે તિતાલીસઇતિ અબ્યઞ્જને પદં ન સમ્પજ્જેય્યાતિ વિઞ્ઞાયતિ, ઇતરીતરયોગચત્થે બહુવચનેન ભવિતબ્બન્તિ આહ-‘એકવચનમ્પના’તિઆદિ, વિપ્પટિપત્તિ અઞ્ઞથાભાવો, રસ્સ એ ઓકારેહિ તેચત્તાલીસક્ખરાનન્તિ સમ્બન્ધો, એ ઓકારે હીતિ સહત્થે તતિયા, સક્કતાનુસારેનાતિ સક્કતે ‘‘સન્ધિ યક્ખરાનં રસ્સા ન સન્તી’’તિ વુત્તસ્સ અનુસારેન, કોચીતિ સા સનપ્પસાદકચોળિયબુદ્ધપ્પિયાચરિયં દસ્સેતિ, ન હિચ્ચાદિં વદતો-યમધિપ્પાયો ‘રસ્સાઇવાતિ ઇવસદ્દો સાધમ્મોપમાજોતકો વા સિયા વેધમ્મોપમાજોતકો વા, યદિ તાવ વેધમ્મોપમાજોતકો, રસ્સધમ્મસ્સ એ ઓકારેસ્વ સમ્ભવા તેસં દીઘકાલપ્પવત્તિતો તે દીઘાયેવ સિયું, યદિ પન સાધમ્મોપમાજોતકો, તેસુ રસ્સધમ્મસ્સસમ્ભવા રસ્સકાલપ્પવત્તિતો રસ્સાએવ તે સિયુન્તિ ‘એત્થાતિઆદીસુ એ ઓકારાનં ઉચ્ચારણકાલકતં રસ્સત્તમેવ હોતી’તિ, રસ્સકાલવન્તોયેવાતિ એવસદ્દો સોગતે વણ્ણવિનિમ્મુત્તસ્સ કાલસ્સેવાભાવા વણ્ણાનઞ્ચ પચ્ચક્ખ સિદ્ધત્તા પમાણસિદ્ધં પારમત્થિક મે ઓકારાનં રસ્સકાલવન્તતં દીપેતિ, અત્થાતિ વદતો પનાયમધિપ્પાયો ‘એત્થાતિઆદીસુ યદિ એકારાદયો દીઘાએવ સંયોગપુબ્બત્તા રસ્સાવ સિયુંતથા સતિ અત્થાતિ એત્થાપિ દીઘોવ આકારો સંયોગપુબ્બત્તારસ્સો ઇવ ઉચ્ચતીતિ આપજ્જેય્ય, તસ્મા ઉચ્ચારણકાલકતોવ રસ્સદીઘભાવો ગહેતબ્બો’તિ, કચ્ચાયનવુત્તિવણ્ણના ઞાસો, તઞ્ઞાપનેતિ બહિદ્ધા અઞ્ઞેસમક્ખરાનં ઞાપને, પયોજનાભાવાતિ તેન સાધેતબ્બસ્સ કસ્સચિ ઇટ્ઠસ્સ અભાવમાહ, કિમેત્થ સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિ, ઉદાહુ અવયવેતિ આહ- ‘પચ્ચેક’ન્તિ, અઞ્ઞથા ‘રુક્ખા વન’ન્તિઆદીસુ વિય સમુદાયે વાક્યપરિસમત્તિયં ‘‘ઇયુવણ્ણા ઝલા નમસ્સન્તે’’ (૧-૯) ઇચ્ચાદિકં ન સિજ્ઝતીતિ, પચ્ચેકં વણ્ણા નામહોન્તીતિ અકારો વણ્ણો નામ હોતિ આકારો વણ્ણો નામ હોતીતિઆદિના, અવયવેચ્ચાદિના વુત્તિયં અવુત્તેપિ ‘પચ્ચેક’ન્તિ વચને સદિટ્ઠન્તં કારણમાહ, દિટ્ઠન્તોપનીતો ત્યત્થો સુખેન પટિપત્તું સક્કાતિ, એત્થ હિ પચ્ચેકન્તિ અવુત્તેપિ દેવદત્તો ભોજીયતૂતિઆદિના પચ્ચેકં ભુઞ્જિકિરિયા પરિસમાપીયતે, તેનાહ-‘ન ચોચ્ચતે’ ઇચ્ચાદિ, અથવા સમુદાયેપિ વાક્યપરિસમા પત્તિયં સતિ સમુદાયે પવત્તા સદ્દા અવયવેસુપિ વત્તન્તીતિ ‘સમુદ્દેકદેસદસ્સનેપિ સમુદ્દો દિટ્ઠો, ખન્ધેકદેસ ભૂતાયપિ પઞ્ઞાય પઞ્ઞાક્ખન્ધોતિઆદીસુ વિય ન દોસો, તેનેવ વુત્તિયં ‘પચ્ચેક’ન્તિ ન વુત્તં, વણ્ણસદ્દસ્સ ગુણાદ્યનેકત્થત્તેપિ પકરણતો અકારાદયોવેત્થ વુચ્ચન્તીતિ આહ-‘વણ્ણીયતિ’ચ્ચાદિ, પકરણતોપિ અત્થો વિભજ્જતે, વુત્તં હિ–

અત્થા પકરણા લિઙ્ગા, ઓચિત્યા દેસકાલતો;

સદ્દત્થા વિભજીયન્તે, ન સદ્દાયેવ કેવલાતિ.

નનુ ઝલાદિસઞ્ઞા વિય લહુસઞ્ઞં અકત્વા કસ્મા ગુરુસઞ્ઞા કતાતિ ચોદનં મનસિ નિધાય રુળ્હિ અન્વત્થવસેન દ્વિપ્પકારાસુ સઞ્ઞાસુ ઝાલાતિ રુળ્હિ સઞ્ઞાત્થાભાવેન વોહારસુખમત્તપયોજના, અન્વત્થસઞ્ઞા પન તપ્પયોજનાપિ હોતિ તદઞ્ઞપ્પયોજના પીતિ દસ્સેતુમાહ- ‘એવ’મિચ્ચાદિ, વણ્ણીયતી અત્થો એતેહીતિ વુત્તમત્થં અનુગતા અનુગતત્થા વણ્ણસઞ્ઞા તં, સદ્દાધિગમનીયસ્સાતિ સદ્દેન વિઞ્ઞાતબ્બસ્સ, વણ્ણં મૂલમસ્સાતિ વણ્ણમૂલકો-અત્થો, તસ્સ ભાવો વણ્ણમૂલકતા, અત્થસ્સ વણ્ણમૂલકતં સાધેતિ ‘સાપિ’ચ્ચાદિના, વણ્ણં રૂપં સભાવો એતેસન્તિ વણ્ણરૂપાનિ-પદાનિ, સમુદાયો પાદાનં રૂપમસ્સાતિ સમુદાયરૂપં વાક્યં, વિભત્યન્તમત્થજોતકં પદં, પદસમુદાયો વાક્યં, સબ્બઞ્ચેતમુપચારેન વણ્ણસદ્દવચનીયત્તં ગચ્છતિ વણ્ણમયત્તાતિ સબ્બોપિ સમ્મુતિપરમત્થભેદભિન્નો અત્થો વાક્યાધિગમનીયો વણ્ણેનેવ વિઞ્ઞાયતિ નામ તસ્મા યથા વુત્તમત્થ વિસેસદસ્સનંલહુસઞ્ઞાય ન સક્કાતિ તદત્થમકારાદીનં ગુરુભૂતા વણ્ણસઞ્ઞા કતાતિ અધિપ્પાયો, સમ્મુતિ સઙ્કેતવસેન પવત્તો વોહારો, પરમત્થો સનિબ્બાનો પઞ્ચક્ખન્ધો. ઉભોહિ પનેતેહિ ભિન્નો તતિયો કોટ્ઠાસો નામ નત્થિ, તથાચ વુત્તં–

દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો,

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નુપલબ્ભતીતિ.

નનુ ચ–

અપ્પક્ખરમસન્દિદ્ધં, સસારં ગૂળ્હનિણ્ણયં;

પસન્નત્થઞ્ચ સુત્તન્તિ, આહુ તલ્લક્ખણઞ્ઞુનોતિ.

‘‘આદયો તિતાલીસ વણ્ણા’’ ‘‘તિતાલીસાદયો વણ્ણા’’તિ વા વત્તબ્બન્તિ ન તથા સતિ સન્દિદ્ધં સુત્તં સિયાતિ, નનુ સત્થાદો મઙ્ગલવચનેન ભવિતબ્બં, અકારો પટિસેધત્થોપિ હોતીતિ (ન) સત્થાદો સિદ્ધસદ્દસ્સોપહિતત્તા, અથ હોત્વ પુબ્બા ઝાલાદિ સઞ્ઞા, સદ્દસાધનમત્તપ્પયોજનત્તા પન સબ્બવિધાનસ્સ પુબ્બાચરિય સઞ્ઞાવાલમેત્થાતિ કિં પુનાપિ વણ્ણાદિસઞ્ઞાવિધાનેન ગન્થગારવ કરણેનાતિ સચ્ચમેતં, પુબ્બાચરિયેસુ પન ગારવં તદનુગમનઞ્ચ દીપેતું કાચિ સઞ્ઞાયોપ્યન્વાખ્યાયન્તે, યજ્જેવં સંયોગસબ્બનામલોપાદયોપિ સઞ્ઞા પુબ્બાચરિયેહિ વુત્તા વત્તબ્બાતિ નનુ ભો વુત્તમેવામ્હેહિ’કાચિ સઞ્ઞાયો આખ્યાયન્તે’તિ, કિન્તદાખ્યાનદ્વારેન ભવતા તાપિ વિઞ્ઞાતું ન સક્કાતિ, કેસઞ્ચિ સાત્થકત્તોપિ પતિવણ્ણમત્થાનુપલદ્ધિતો વણ્ણાનમદિટ્ઠાનમકારાદીનમનુકતિયો ઇહોપદિટ્ઠાઇત્યનુકારિયેનાત્થેનાત્થવન્તતાય હોતેવાકારાદિતો વિભત્તિ, લોપેન નિદ્દિટ્ઠત્તા પનસ્સા અસ્સવનં સન્નિકંસવચનિચ્છાભાવા સંહિતાયાનિદ્દેસો, અનુક્કમોતિ આદોનિસ્સયા સરાવુત્તા, તતો નિસ્સિતા બ્યઞ્જના, સરેસુપિ એકટ્ઠાનિયા અકારાદયો બહુત્તા પઠમં વુત્તા ઠાનાનુક્કમેન, તતો દ્વિજા ઠાનાનુક્કમેન, તેસુપિ રસ્સાવ લહુત્તા પઠમં વુત્તા, તતો દીઘા, બ્યઞ્જનેસુપિ વગ્ગા બહુત્તા ઠાનપ્પટિપાટિયા પઠમં વુત્તા, તતો યકારાદયો, વગ્ગેસુ ચ અઘોસા પઠમં વુત્તા, તતો ઘોસા, તેસુ ચ સિથિલા પઠમં વુત્તા, તતો ધનિતા, તત્થાપિ અપ્પકત્તા દ્વિજા પઞ્ચમા વુત્તા, તતો યરલવા ઘોસભૂતા ઠાનાનુક્કમેન, તતો ધનિતા સકારહ કારા, તેસુપિહકારો કેસઞ્ચિ ઓરસોપિ હોતીતિ દ્વિજત્તા પચ્છા વુત્તો, કેહિચિ ‘‘લળાનમવિસેસો’’તિ દ્વિન્નમવિસેસે વુચ્ચમાનેપિ લિપિભેદેન ઠાનભેદેન ચ ભિન્નત્તા ળકારો વિસું અક્ખરભાવેન ગહિતો, સોપિ ઘોસભાવેન ઠાનાનુક્કમેનચ હકારતો પરં વુત્તો નિગ્ગહીતં પન સરત્તાદિસબ્બવિનિમ્મુત્તત્તા સબ્બપચ્છા વુત્તન્તિ અકારાદીનમયમનુક્કમો, ઇમસ્સેવાનુક્કમસ્સ મનસિ વિપસ્સ વત્તમાનત્તા તિતાલીસાતિ ગણનાપરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા ચ ‘નિગ્ગહીતન્તા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, પકતં સાધુસદ્દાન્વાખ્યાનં, ન વણ્ણીયતે, તિ સદ્દસઙ્ખરણ સઙ્ખાત મુખ્યપ્પયોજનાભાવા, કિઞ્ચાપિ ન વણ્ણીયતે, અમ્હેહિ પન કથમકારાદીનમયમનુક્કમો ઉપ્પન્નોતિ સિસ્સાનં કઙ્ખા વિચ્છેદપ્પયોજનમ્પતિ અનુક્કમસદ્દસ્સ અત્થકથનબ્યાજેન વણ્ણિતો યેવાતિ, કરીયન્તે ઉચ્ચારીયન્તે એતેનાતિ કરણં, તત્થ જિવ્હામજ્ઝં તાલુજાનં, જિવ્હોપગ્ગં મુદ્ધજાનં, જિવ્હગ્ગં, દન્તજાનં સેસાનં સકટ્ઠાનં કરણં, પયત્તિ પયતનં, તમ્પન વણ્ણુચ્ચારણતો અબ્ભન્તરો બાહિયો ચ ઉસ્સાહો, તત્થ અબ્ભન્તરપયતનં-સંવુતત્તમકારસ્સ, વિવટત્તં સરાનં સકારહકારાનઞ્ચ ફુટ્ઠત્તં વગ્ગાનં, ઈસંફુટ્ઠત્તં યરલવાનં, બાહિયપયતનન્તુ સંવુતકણ્ઠતાદિ, ઠાનતો પચ્ચાસત્તિયા વિધીયમાનકારિયસમ્ભવેન પયોજનસમ્ભવા આહ-‘ઠાનમ્પના’તિઆદિ, તિટ્ઠન્તિ એત્થ ઉપ્પત્તિવસેન વણ્ણાતિ ઠાનં, ‘‘એ ઓનમ વણ્ણે’’તિ (૧-૩૭) સુત્તે વણ્ણેતિ કથનમેવ વણ્ણસઞ્ઞાકરણે પયોજનં, યથાવુત્તમત્થમઞ્ઞત્ર બ્યાપદિસતિ’ એવ’મિચ્ચાદિના, તસ્મા ‘‘દસાદો સરા’’ઇચ્ચાદો ‘તેના’તિઆદીસુ ‘તેન સરઇચ્ચનેન ક્વત્થો કસ્મિં સુત્તે પયોજનં તં દસ્સેતિ ‘‘સરોલોપો સરે’’ચ્ચાદી’તિ એવમાદિના અત્થો દટ્ઠબ્બો, ઞાપેતિ વણ્ણલોપન્તિ ઞાપકં, કસ્મા પન’સો ચેમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો’તિ વુચ્ચતિ નનુ ‘તદમિનાદીનિ’’તિ (૧-૪૭) સુત્તં દિસ્સતીતિ, (સચ્ચં) તથાપિ પકારન્તરોયમ્પિ વણ્ણલોપે દસ્સિતોતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, એવસદ્દો પન ‘યદિ ઞાપકેન વણ્ણલોપો સિયા સો ઇમિનાવ ઞાપકેન સિદ્ધો, નાઞ્ઞેના’તિ અવધારેતિ.

૨. દસા

નનુ અઆદયોતિ પઠમન્તેનુવત્તન્તે કથમેત્થ’તત્થા’તિ સત્તમીનિદ્દિટ્ઠતાતિ આહ-‘તઞ્ચા’તિઆદિ, અત્થવસાવિભત્તિવિપરિણામેનાતિ અઆદયોતિ પઠમન્તસ્સ‘આદો દસા’ત્યનેન સમ્બન્ધા સમ્બજ્ઝમાને ચાધારત્થેન ભવિતબ્બન્તિ આધારત્થવસેન સત્તમી વિભત્તિયા પરિવત્તનેનાતિ અત્થો, અત્થવસા સત્તમિયા વિપરિણામસમ્ભવાયેવસુત્તે અવિજ્જમાનેપિ‘તત્થા’તિ વુત્તિયં વુત્તં, આદોદસન્નમનઞ્ઞત્થપવત્તિસમ્ભવતો તેસં અઆદયો વિસયભાવેનપિ સક્કા પરિકપ્પેતુન્તિ વુત્તં-‘તેસુ વિસયભૂતેસૂ’તિ, નિદ્ધારણત્થોપિ યુજ્જતેવ… વણ્ણસમુદાયતો તદેકદેસભૂતાન માદો વણ્ણાનં દસસઙ્ખ્યાગુણેન નિદ્ધારિયમાનત્તા, આદિમ્હિ દસ વણ્ણાતિ વુત્તે અવુત્તાનમ્પિ અવસ્સં વત્તબ્બાનં ઊનપૂરણત્થમજ્ઝાહારો હોતીતિ વુત્તં- અવટ્ઠિતા નિદ્દિટ્ઠા વા’તિ, એકાદીન મટ્ઠારસન્તાનં સઙ્ખ્યાનં સઙ્ખ્યેય્યે વત્તનતો આહ-‘દસસઙ્ખ્યાય પરિચ્છિન્નત્તા’તિ, ગય્હુપગાનં રસ્સએ ઓવણ્ણાનમ્પિ કચ્ચાયને વિય અપરિચ્ચાગા અનૂના, અગય્હુપગાનં તદઞ્ઞેસં કેસઞ્ચિ સરાનં પરિચ્ચગા અનધિકા, દસસદ્દસ્સ સઙ્ખ્યેય્ય વુત્તિત્તા દસન્નમ્પિ અધિકતવણ્ણાનઞ્ઞત્તા વુત્તં-‘દસન્નમ્પી’તિઆદિ, સયં પુબ્બા’રાજ=ચિત્તિયં’તીસ્મા ક્વિમ્હિ અન્તલોપે સમાસે ચ તદમિનાદિત્તા નિરુત્તિનયેન વા સરસદ્દો નિપ્ફજ્જતીતિ, ‘સર-ગતિહિં સાચિન્તાસુ’ ઇચ્ચસ્મા અપ્પચ્ચયેન વા નિપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતુમાહ=‘સયં રાજન્તી’તિઆદિ.

૩. દ્વેદ્વે

તેતિ’આદો’તિ સત્તમ્યન્તત્તા અપરે દ્વે પરામસતિ, હેટ્ઠા વિયાતિ હેટ્ઠા વુત્તં અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામં ઉપમેતિ, અતોવ વિઞ્ઞાયમાનત્થવસેન તેસુ’તિ વુત્તં, તેસુતિ પન નિદ્ધારણત્તવિવચ્છાયં તમ્પિ સમ્ભવતીતિ તેસં વણ્ણાનં મજ્ઝે દ્વેદ્વેતિ દ્વિસઙ્ખ્યાય નિદ્ધારણત્થોપિ વેદિતબ્બો, વિચ્છાયં વુત્તિ યસ્સ સો વિચ્છાવુત્તિ-દ્વિસદ્દો, વિચ્છાવુત્તિતા ચાસ્સ સવણ્ણત્તગુણેન દ્વિન્નં (‘બ્યાપિતુ) મિટ્ઠત્તા, કમેનાવટ્ઠિતેતિ ઇમિના અકારાદિવણ્ણપ્પબન્ધસ્સ અનાદિકાલસિદ્ધં કમસિદ્ધત્તમાહ. નનુ સમાના વણ્ણા સવણ્ણાત્યન્વત્થે સવણ્ણસદ્દે સતિ કતં રસ્સદીઘાનં સવણ્ણસઞ્ઞા સિયા… અસમાનત્તા એતેસન્તિ, નેતદત્થિવણ્ણપ્પબન્ધસ્સ કમસિદ્ધત્તા વચનબલેનેવાસમાનાનમ્પિ હોતેવાતિ, નેવમ્પિ વત્તું યુત્તં‘‘દ્વેદ્વે સવણ્ણા’’તિ સુત્તસ્સ તાદિસસામત્થિયસબ્ભાવે [સબ્ભાવેન (પોત્થકે)] વિસેસકારણાભાવાતિ આહ‘સમાનત્તમ્પના’તિઆદિ. તિટ્ઠન્તિ એત્થ વણ્ણા ચિત્તજત્તેપિ અભિબ્યત્તિ વસેનાતિ ઠાનં કણ્ઠાદિ, તેન કતન્તિ સમાસો, કણ્ઠતાતુ ઇતિ ચત્તે પાણ્યઙ્ગત્તા નપુંસકત્તં. પઞ્ચમેહિ વગ્ગપઞ્ચમેહિ. અન્તટ્ઠાકીતિ વગ્ગાનમન્તે તિટ્ઠન્તીતિ અન્તટ્ઠા, તાહિ, યુત્તસ્સાતિ બ્રહ્મચરિયા, ગુય્હ’ન્તિઆદીસુ યુત્તસ્સ. કેચીતિ અનિયમેન વુત્તં, તે પન–

‘‘હકારો પઞ્ચમેહેવ, અન્તટ્ઠાહિ ચ સંયુતો;

ઓરસો ઇતિ વિઞ્ઞેય્યો, કણ્ઠજો તદસંયુતો’’તિ વદન્તિ.

૪. પુબ્બો

વત્તતેતિ અત્થવસા વિભત્તિવિપરિણામેન વત્તતે, નનુ ચેત્યાદિચોદના, નેસદોસોચ્ચાદિ પરિહારો, દોસાભાવે કારણ માહ-‘યોયો…પે… પતીયતે’તિ, વુત્તં સમત્તેતિ-‘નહિ’ચ્ચાદિના, નનુ ચ પુબ્બસદ્દો યમેકત્તા એકં પુબ્બમાચિક્ખતિ ન સકલન્તિ કથં ‘‘પુબ્બો’તિ વુત્તે યોયોતિ ઞાયતિ ‘યોયો પુબ્બો’તિ ચ વુત્તે ‘તેસુ દ્વીસુ’તિ એત્થ’દ્વીસુ દ્વીસુ’તિ ઇદં કથં સુખેનેવ પતીયતે તદિદમસિદ્ધેનાસિદ્ધસાધનન્તિ આસઙ્કિય તદભાવમુબ્ભાવીય પુબ્બ સદ્દસ્સ વિચ્છાગમકત્તમવગમયિતુમાહ-‘નચેદ’મિચ્ચાદિ. તંયોગાતિ ઉપચારવસેનાહ, તબ્બન્તતાયવાતિ અત્થિયત્થે અપ્પચ્ચયવસેન, એવમુપરિપિ.

૫. પરો

સેસમિચ્ચાદિના‘તેસુ દ્વીસૂતિ સવણ્ણસઞ્ઞકેસુ દ્વીસુ’ ઇચ્ચાદિ કમતિદિસ્સતિ. લહુસઞ્ઞા રસ્સસ્સ, સંયોગપુબ્બસ્સ રસ્સસ્સ દીઘસ્સ ચ ગુરુસઞ્ઞા ન વત્તબ્બા… ઉચ્ચારણવસેનેવાન્વત્થસઞ્ઞાતિ વિઞ્ઞાયતિ, પુબ્બાચરિયવસેન વા ઇહાવુત્તાવસેસસઞ્ઞાવિય.

૬. કાદયો

કેવલ બ્યઞ્જનાનમત્થપ્પકાસત્તાભાવા સરાનમત્થપ્પકાસને અચ્ચન્તોપકારા બ્યઞ્જનાતિ ‘એતેહી’તિ કરણત્તેન વુત્તં, તેનાહ ‘સરાન’મિચ્ચાદિ. વિપુબ્બા ‘અઞ્જ-બ્યત્તિયં’તીમસ્મા કરણે અનપ્પચ્ચયે રૂપં, નપુંસકત્તમ્પિસ્સાવગમયિતું ‘ઉપકારકાની’તિ વુત્તં, બ્યઞ્જનત્તં દિટ્ઠન્તેન ફુટયતિ ‘યથા’ઇચ્ચાદિના, યથા ઓદનસ્સુપકારકાનિ સૂપાદીનિ બ્યઞ્જનાનિ, તથા સરાનમુપકારકાનીતિ અધિપ્પાયો, બ્યઞ્જનમ્પન અદ્ધમત્તિકં, વુત્તં હિ–

એકમત્તો ભવે રસ્સો, દીઘો મત્તદ્વયાયુતો;

પ્લુતો તિમત્તો વિઞ્ઞેય્યો, બ્યઞ્જનં ત્વદ્ધમત્તિકંતિ.

અન્વત્થાતિ અન્વત્થતો, ‘અન્વત્થા બ્યઞ્જના’તિ સમ્બન્ધો.

૭. પઞ્ચ

સજાત્યપેક્ખાય સમુદાયવાચિત્તેપિ કાદયોતી અનુવત્તનતો વગ્ગસદ્દેન કખગઘઞાદયોવ ગય્હન્તિ, પઞ્ચ પરિમાણમસ્સ પઞ્ચકોવગ્ગો, ‘‘તમસ્સ પરિમાણં ણિકો ચા’’તિ (૪-૪૧) કો, સુત્તે આદિભૂતો પઞ્ચસદ્દો પઞ્ચસઙ્ખ્યાપરિચ્છેદં કુરુમાનો માવસાનાનં વગ્ગાનં બહુત્તં ગમેતીતિ ‘પઞ્ચકા’તિ વુત્તં, વગ્ગાતિ બહુવચનતો પચ્ચેકન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, વજ્જેન્તિ યકારાદયોભિ વગ્ગા, પઠમક્ખરવસેન પન કવગ્ગાદિવોહારો.

૮. બિન્દુ

અનેકત્થત્તા ધાતૂન મુચ્ચારણત્થોપેત્થ ગણ્હાતીતિ નિપુબ્બા તતો કમ્મન્તિ ત્તપ્પચ્ચયે ઞ્ઞિમ્હિ પાદિસમાસે દીઘેચ રૂપં દસ્સેન્તો ‘રસ્સા’તિઆદીમાહ, પીળનત્થતો નિગ્ગહનં નિગ્ગહો, ‘ઇ-અજ્ઝેન ગતીસુ’ઇચ્ચસ્મા કત્તરિ [કમ્મનિ-ઇતિ વત્તબ્બં, ઇતં ઉચ્ચારિતન્તિ અત્થો] ત્તપ્પચ્ચયે ઇતં, નિગ્ગહેન ઇતન્તિ અમાદિસ માસે રૂપં દસ્સેન્તો ‘કરણં નિગ્ગહેન વા’તિઆદિમાહ, પચ્છિમપક્ખં સાધેતુમાહ-‘વુત્તં હી’તિ.

૯. ઇયુ

ચત્થસમાસોતિ ઇતરીતરયોગદ્વન્દસમાસો. અત્તેતિ મુનિ સદ્દાદિવચનીયે અત્થે, નમતીતીમસ્સેતં કમ્મં,

યં સબ્બવચનં સબ્બ, લિઙ્ગં સબ્બવિભત્તિકં;

તં સબ્બત્થે નમનતો, વિદું નામન્તિ તબ્બિદૂ.

ઇધ નામસઞ્ઞાયાભાવેપિ અન્વત્થબલાયેવ નામસઞ્ઞા સિદ્ધાતિ (આહ) ‘અન્વત્થબ્યપદેસેના’તિ, સ્યાદ્યન્તપકતિરૂપન્તિ પચ્ચયા પઠમં કરીયતીતિ પકતિ, સા એવ રૂપન્તિ પકતિરૂપં, સ્યાદ્યન્તસ્સ પકતિ રૂપં મુનિસદ્દાદિ સ્યાદ્યન્તપકતિરૂપં, અત્થવન્તમધાતુકમપ્પચ્ચયમ્પાટિપદિકં, પદં પદં પતિ પટિપદે, પટિપદં નિયુત્તં પાટિપદિકં. વિસેસનેનાતિ સુત્તે ‘નમસ્સન્તે’તિ વુત્તેન ઇવણ્ણુવણ્ણાનં વિસેસનેન. આખ્યાતસ્સાતિ પચતિઆદિનો. આદિમજ્ઝવત્તિનોતિ ઇન્દ ઉદકસદ્દાદીનં આદો, પખુમાદીનં મજ્ઝેચ વત્તિનો. પદેસેસૂતિ ‘‘ઝલા સસ્સ નો’’તિ (૨-૮૩) આદિકેસુ સુત્તપ્પદેસેસુ, અનિટ્ઠપસઙ્ગ (સઙ્કં) નિવત્તેતીતિ સમ્બન્ધો, અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોનામ [નામાતિ (પોત્થકે)] પચતિ-ઇન્દ (ઉદક પખુમ) સદ્દાદીન મન્ત આદિમજ્ઝભૂતઇવણ્ણાદીનં ઝલસઞ્ઞા વિધાય તતો પરાસં સાદિ વિભત્તીનં ‘‘ઝલા સસ્સ નો’’તિ (૨-૮૧) આદીહિ ‘નો’ આદેસાદિમ્હિ કતે ‘પચતિનો, ઇન્દનો, ઉદકનો, પખુમનો’તિઆદિ રૂપપ્પસઙ્ગો, નનુચાદિઆદિ ચોદના. વત્તબ્બન્તિ સુત્તે વત્તબ્બં. બ્યાસનિદ્દેસેનાતિ અસમાસનિદ્દેસેન. તદયુત્તન્તિઆદિ પરિહારો, તન્તિ તં ચોદ્યં, સતિહીતિઆદિના અયુત્તત્તં સમત્થેતિ, દ્વીસુત્તરેસુ યોગેસૂતિ ઉપરિમેસુ ‘‘પિત્થિયં’’ ‘‘ઘા’’તિ દ્વીસુ સુત્તેસુ. ઇત્થિયન્તિ ઇદન્તિ ‘‘પિત્થિય’’ન્તિ સુત્તે ઇત્થિયન્તિ ઇદં પદં. વણ્ણવિસેસનં સિયાતિ ‘‘પિત્થિય’’ન્તિ સુત્તે ‘ઇયુવણ્ણા’તિ અનુવત્તનતો ‘ઇત્થિયં ઇવણ્ણુવણ્ણા’તિ એવં ઇવણ્ણુ વણ્ણા ‘‘ઘો’’તિ સુત્તે ‘ઇત્થિયં આ’તિએવં અવણ્ણસ્સ ચ વિસેસનં ભવેય્ય. વણ્ણવિસેસને વિરોધમાહ ‘એવઞ્ચે’ચ્ચાદિ, નામસ્સન્તેતિ અસમાસનિદ્દેસે ત્વવિરોધમાહ- ‘બ્યાસે’ચ્ચાદિ. સક્કાનામવિસેસનં કાતુન્તિ દ્વીસુ સુત્તેસુ ઇત્થિયન્તિઆદિના વક્ખમાનક્કમેન. નામસ્સ અન્તો નામન્તોતિ સમાસસ્સ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તા સમાસે ગુણીભૂતસ્સ નામસ્સ ઇત્થિયન્તિ ઇદં વિસેસનં કાતું ન સક્કાતિ અધિપ્પાયો, વચનમન્તરેનાતિ પાણિનિયાનમિવ ‘‘યથાસઙ્ખ્યમનુદેસો સમાનં’’તિ (૧-૩-૧૦) સુત્તં વિના, સમાસઙ્ખ્ય એતેસન્તિ સમસઙ્ખ્યકા, ઇતિસદ્દો આદ્યત્થો, તેન–

‘‘આલાપહાસલીલાહિ, મુનિન્દ વિજયા તવ;

કોકિલા કુમુદાની વો, પસેવન્તે વનં જલં’’ (૨૬૦).

ઇચ્ચાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૦. પિત્થિ

ઇત્થિયં નામસ્સાતિ ચ, અન્તે ઇવણ્ણુવણ્ણાતિ ચ વુત્તે તેસમા ધારાધેય્યસમ્બન્ધો આધેય્યસ્સાધારે પવત્તિં વિના ન સમ્ભવતીતિ અજ્ઝાહારવસેન ‘વત્તમાના’તિ વુત્તિયં વુત્તં. ઇવણ્ણુ વણ્ણાતિ અપેક્ખિય‘વિસેસીયન્તી’તિ બહુવચનમેતં સમ્બન્ધસ્સ પુરિસાધીનતાય નામન્તીમિના સમ્બન્ધે સતિ‘વિસેસીયતી’તેકત્તેન પરિણમતિ.

૧૧. ઘા

ઇત્થિયં નામસ્સન્તેતિ ચ વત્તતે. હેટ્ઠા સબ્બત્થ સઞ્ઞિનો નિદ્દિસિય સઞ્ઞાય નિદ્દિટ્ઠત્તા તત્થ વિય વિસું સઞ્ઞિનો પઠમમનિદ્દેસે અસન્તો વિયાતિ દોસલેસમાલમ્બિય ચોદયતિ નન્હચે’ત્યાદિના. તત્થ સેતોતિ વિજ્જમાનસ્સ સઞ્ઞિનો. કારિયેનાતિ સઞ્ઞાકારિયેન. પરિહરતિ ‘નાયં દોસો’તિઆદિના. પચ્છાવુત્તમત્તેનાતિ ‘‘ઘા’’તિ સુત્તે કારિયિનો આકારસ્સ પચ્છા વુત્તમત્તેન. નચાતિ એત્થ ચસદ્દો વત્તબ્બન્તરસમુચ્ચયે, અપરમ્પિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બમનિયમરૂપમત્થીતિ અત્થો. અનિયમરૂપમાચરિયપ્પવત્તિતો સાધેતુમાહ ‘ઉભયથાપિ’ચ્ચાદિ.

૧૨. ગોસ્યા

આસદ્દો આભિમુખ્યે, અનભિમુખમભિમુખં કત્વા લપનં કથનમાલ પનં, તસ્મિં આલપને, આલપનત્થે વિહિતો સીતિ અત્થો.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકાટીકાયં સારત્થવિલાસિનિયં

સઞ્ઞાધિકારો સમત્તો.