૬. અરઞ્ઞાદિવગ્ગવણ્ણના

૬૦૫. નવ પબ્બતસ્સ નામાનિ. પબ્બ પૂરણે, તો. ગિર નિગ્ગિરણે, ઓસધાદયો નિગ્ગિરતીતિ ગિરિ, ઇ. સિલાનં રાસિ સેલો, સિલા પચુરા સન્ત્યસ્મિં વા સેલો, સેલ ગતિયં વા, અ. અદ્દ ગતિમ્હિ યાચને ચ, ભૂવાદિ, ઇ, અદ્દ હિંસાયં વા, ચુરાદિ. ન ગચ્છતીતિ નગો. ન ચલતીતિ અચલો. સિલાનમુચ્ચયો ઉબ્બેધો, થૂપો વા સિલુચ્ચયો. સિખરયોગા સિખરી, ઈ, તિલકીભૂતો. ભું ભૂમિં ધરતીતિ ભૂધરો, ભુયા ધરીયતીતિ વા ભૂધરો, બાહુલ્યેન અ, ભૂધરો. અહારિયો, ગોત્તોપિ, દેસન્તરં નેતુમસક્યત્તા અહારિયો, ગવં ભૂમિં ધારણેન તાયતે ગોત્તો.

પઞ્ચકં સિલાયં. અમ ગતિયં, ભો. વન, સન સમ્ભત્તિયં, પસનતિ બ્યાપેતીતિ પાસાણો, નિપાતના, પસ બન્ધને વા, યુ. અસુ ખેપને, મો, અસ્મા, રાજાદિ, અસુ બ્યાપને વા. પલ રક્ખણે, ઉપલો, ઉપ દેહે વા, અલપચ્ચયો નિપાતો. સિલ ઉચ્ચે, અ. સિલા, નારી.

૬૦૬. ગિજ્ઝકૂટાદયો તિકૂટન્તા ‘‘વઙ્કાદી’’તિ એત્થ આદિના મલયદદ્દુરાદયો ચ નગા નગવિસેસા. ગિજ્ઝા સકુણવિસેસા અસ્સ કૂટે વસન્તિ, ગિજ્ઝસદિસકૂટયુત્તતાય વા ગિજ્ઝકૂટો. વિસેસેન ભાતીતિ વેભારો, અરો. પુલ મહત્તે, વિસેસેન પુલતીતિ વેપુલ્લો. ઇસયો ગિલતીતિ ઇસિગિલિ, ઇ. આદિચ્ચગમનવિરોધેન વિરુદ્ધં ઝાયતીતિ વિઞ્ઝો. પણ્ડુવણ્ણતાય પણ્ડવો, પણ્ડ ગતિયં વા, અવો. કુટિલતાય વઙ્કો. દ્વયં ઉદયગિરિમ્હિ. અપરસેલાપેક્ખાય પુબ્બસેલો. ઉદયન્ત્યસ્મા સૂરિયાદયોતિ ઉદયો, સૂરિયાદીનમુદયયોગતો વા ઉદયો.

તિકં અત્થગિરિમ્હિ. મન્દયતિ સૂરિયો યસ્મિં મન્દરો. મન્દપ્પભો વા અરતિ યસ્મિં સૂરિયોતિ મન્દરો, અત્થં અનુપલદ્ધિં ગહનક્ખત્તાનં કરોતીત્યત્થો, નામધાતુકારિતન્તા અ. દ્વયં હિમવતિ પબ્બતે. હિમપ્પચુરતાય હિમવા, હિમં વા વમતીતિ હિમવા, ક્વિ, રાજાદિપક્ખેપત્તા સિસ્સા. હિમયુત્તો અચલો હિમાચલો.

૬૦૭. અત્તનિ સઞ્જાતગન્ધદબ્બાનં ગન્ધેહિ લોકે મદયતિ, મોદયતીતિ વા ગન્ધમાદનો, યુ. કેલાસો વુત્તો. વિચિત્તકૂટયુત્તતાય ચિત્તકૂટો. સુખં દસ્સનં યસ્સ, યસ્મિં વા સુદસ્સનો, કાળવણ્ણકૂટતાય કાળકૂટો. તીણિ કૂટાન્યસ્સ તિકૂટો, છળેતેપિ પબ્બતવિસેસા. અસ્સ યથાવુત્તસ્સ પબ્બતસ્સ પત્થો સમો ભૂમિભાગો સાનુ નામ, અસ્સ વા પબ્બતસ્સ સમાય ભૂમિયં પત્થો સાનુ ચ ભવન્તીતિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. પતિટ્ઠતે અસ્મિન્તિ પત્થો, ઠસ્સ થો. સન સમ્ભત્તિયં, ણુ, સમ્ભજીયતે સેવીયતેતિ સાનુ, દ્વેપ્યનિત્થિયં.

૬૦૮. તિકં સિઙ્ગસ્સ નામં. કુટ દાહે, કમ્મનિ ણો, વાકારેન કૂટમ્પિ. સિખં રુહતીતિ સિખરં. નેરુત્તો. સિખં ગચ્છતીતિ સિઙ્ગં, ઇઙ્ગ ગમનત્થો, ખલોપો. દ્વયં પબ્બતાદીનં પપતનટ્ઠાનસ્સ નામં. પપતન્ત્યસ્મા, ણો. પત અધોગમને, પપાતો. તટ સમુસ્સયે, તટો.

દ્વયં પબ્બતનિતમ્બે. નિતમ્બો જઘનેપિ, કટ વસ્સાવરણેસુ, ણ્વુ. પબ્બતે પાસાણાદીસુ અમ્બુનો જલસ્સ પસવો પસવનં નિજ્ઝરો નામ, નિસ્સરણં નિજ્ઝરો, સસ્સ ઝો, અસરૂપદ્વિત્તં. ઝરોપિ.

૬૦૯. દ્વયં કિત્તિમે અકિત્તિમે, સજલે નિજ્જલે વા કન્દરે. દર વિદારણે, અ, ઈ, દરી. કં જલવાચકમબ્યયં, કેન દરીયતે કન્દરો, આ, કન્દરા. તિકં દેવખાતબિલે. નિલીયન્ત્યસ્મિં લેણં, લી સિલેસને, યુ. ગતિં હ્વયતિ કુટિલયતીતિ ગબ્ભરં, નિપાતના. ગબ્ભ ધારણે વા, અરો. ગુહૂ સંવરણે, અ, ગુહા.

દ્વયં સિલામયપોક્ખરણિયં. સોડિ ગબ્ભે, ઈ. સોણ વણ્ણગતિસઙ્ઘાતેસુ વા, ડો, ઈ. દ્વયં પબ્બતાદીનં ગબ્ભરદેસે લતાપલ્લવતિણાદીહિ પિહિતોદરે ગબ્ભરે. કુઞ્જ અબ્યત્તસદ્દે, કરણે, ણો, નિકુઞ્જં નિપુબ્બો. દ્વયંપ્યનિત્થિયં. નિકુઞ્જવચનં પકુઞ્જાદિનિવત્તનત્થં.

૬૧૦. સેલસ્સ પબ્બતસ્સ ઉદ્ધંભૂમિ અધિચ્ચકા નામ. સેલસ્સાધોભાગાસન્નભૂમિ ઉપચ્ચકા નામ. અત્ર તેહિ ઉપાદિસદ્દેહિ ચ્ચકો યદાદિના [પાણિનિ ૫.૨.૩૪].

મૂલપબ્બતસ્સન્તે પરિવારેત્વા ઠિતા ખુદ્દપબ્બતા પાદા નામ. તત્ર પાદાદિદ્વયં. પજ્જતે ગમ્યતેતિ, ણો. સેલસ્સ ઉપન્તો સમીપે પબ્બતો ઉપન્તસેલો.

ગેરિકમનોસિલાહરિતાલકટ્ઠિન્યાદિકોસબ્બો એવ સિલાવિકારો ‘‘ધાતૂ’’ત્યુત્તો, ધર ધારણે, તુ, ધાતુ.

સેલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬૧૧. તિકં સીહે. કેસરો જટા, તંયોગા, ઈ, કેસરી. મિગે હિંસતીતિ સીહો, નિપાતના વણ્ણવિપરિયયો, મિગે હન્તું સંવિજ્જમાના ઈહા અસ્સાતિ વા સીહો, સહતીતિ વા સીહો. પઞ્ચસ્સો, હરિપિ. મુખમિવ ચરણાપ્યસ્સ કરિકુમ્ભદારણસમત્થાતિ તેહિ સહ પઞ્ચસ્સાનિ યસ્સ. હરતિ મિગેતિ હરિ, ઇ. મહાકુક્કુરપ્પમાણો કુક્કુરાકતિ કણ્હલેખાચિત્તસરીરો ગોમનુસ્સાદિહિંસક્ખમો રસ્સમુખો તરચ્છો નામ, સો ‘‘સુનખબ્યગ્ઘો’’તિ વુચ્ચતિ. તર તરણે, છો, મિગે અદતીતિ મિગાદનો, નન્દાદીહિ યુ.

દ્વયં બ્યગ્ઘે. વિનિહન્ત્વા આઘાયતીતિ બ્યગ્ઘો, ઘા ગન્ધોપાદાને, બ્યગ્ઘો દીપિનિપિ. પું પુમાનો દાલેતીતિ પુણ્ડરીકો, દલ વિદારણે, ણ્વુ. દસ્સ ડો, લસ્સ રો, અસ્સી, પુણ્ડરીકો.

‘‘પુણ્ડરીકં સિતમ્બોજે,

સિતચ્છત્રે ચ ભેસજ્જે;

કોસકારન્તરે બ્યગ્ઘે,

સો દિસાવારણગ્ગિસૂ’’તિ. –

નાનત્થસઙ્ગહે. વગ્ઘોપિ. દીપિનિવિસયે સદ્દૂલો ઈરિતો, સરતીતિ સદ્દૂલો, ઊલો, દો ચન્તો, સદ્દેન ઉલતિ ગચ્છતીતિ વા સદ્દૂલો. દીપં તચ્ચમ્મં, તંયોગા દીપી, તસ્મિં દીપિનિ.

૬૧૨. પઞ્ચકં અચ્છે. અસુ ખેપને, છો. ઇચ થુતિયં, અ, ઇક્કો. ભલ્લુકોપિ, ભલ, ભલ્લ પરિભાસનહિંસાદાનેસુ, ણ્વુ, અસ્સુ, ઈસ ગતિહિંસાદાનેસુ, સો, રસ્સાદિ. અપચ્ચયે ઇસો.

દ્વયં રોહિતે. લોહિતવણ્ણતાય રોહિસો, લોહિતો ચ, પુબ્બત્ર તસ્સ સો. તિકં ગોકણ્ણે. ગવસ્સ કણ્ણો વિય યસ્સ કણ્ણોતિ ગોકણ્ણો. ગણયુત્તતાય ગણી ચ સો કણ્ટકસદિસસિઙ્ગતાય કણ્ટકો ચેતિ ગણિકણ્ટકો, સમુદિતનામમ્પિ વદન્તિ. ગણિ ચ કણ્ટકો ચ ગણિકણ્ટકાતિ દ્વે નામાનિપિ દટ્ઠબ્બાનિ, તેનેવ હિ ‘‘ગણિકણ્ટકા’’તિ બહુવચનનિદ્દેસો કતો.

૬૧૩-૬૧૪. ચતુક્કં ખગ્ગે. સિઙ્ગઞ્ચ ખગ્ગાખ્યં, તંયોગા ખગ્ગો. ‘‘ખગ્ગો ગણ્ડકસિઙ્ગાસિ-વુદ્ધભેદેસુ ગણ્ડકે’’તિ [બ્યાખ્યાસુધા ૨.૫.૪] હિ નાનત્થસઙ્ગહે. ખગ્ગસદિસં વિસાણમસ્સ સણ્ઠાનતોતિ ખગ્ગવિસાણો, ણો. એત્થ ખગ્ગસદ્દો અસિપરિયાયો. પલાસમદતીતિ પલાસાદો. ગણ્ડ વદનેકદેસે, ણ્વુ, ગણ્ડકો.

બ્યગ્ઘાદિકો સબ્બોપિ મિગભેદો ‘‘વાળમિગો, સાપદો’’તિ ચોચ્ચતે. બ્યગ્ઘસ્સાતિસયેન મનુસ્સાદીનં હિંસનતો દુટ્ઠતા પાકટાતિ તપ્પમુખતા વુત્તા. વલ સંવરણે, વલન્ત્યત્તાનમસ્માતિ વાળો, ણો, વાળો ચ સો મિગો ચેતિ વાળમિગો, દુટ્ઠમિગોત્યત્થો. ‘‘બ્યગ્ઘો તં ખાદતૂ’’ત્યાદિના સપન્તિ યેનાતિ સાપદો, સપ અક્કોસે, દો, દીઘાદિ.

પ્લવઙ્ગન્તં મક્કટે. પ્લવો ગતિભેદો, તેન ગચ્છતીતિ પ્લવઙ્ગમો, પ્લવઙ્ગો ચ. મર પાણચાગે, અટો, કો ચન્તો, મક્કટો. નરો ઇવ વાનરો, વાસદ્દો ઇવત્થે, નામાનં યુત્તત્થત્તા સમાસો. સાખાયં પસુતો મિગો સાખામિગો. ગત્યત્થતાય ક્રિયાય પયોગા. કપિ ચલને, ઇ, કપિ. વલી સિથિલં ચમ્મં મુખે અસ્સ વલીમુખો. કિસો, વનોકોપિ, કુચ્છિતેનાકારેન સેતીતિ કિસો, ઉસ્સિ. વનમોકમાસયો અસ્સ વનોકો. સો મક્કટો ચે કણ્હતુણ્ડો કાળમુખો સિયા, તદા ‘‘ગોનઙ્ગલો’’તિ મતો, ગુન્નં નઙ્ગલસદિસતાય ગોનઙ્ગલો.

૬૧૫. પજ્જદ્ધં સિઙ્ગાલસ્સ નામં. સર ગતિહિંસાચિન્તાસુ, અલો. સરતિસ્સ સિઙ્ગો. જમુ અદને, ણ્વુ, બો ચન્તો, અસ્સુ. કુસ અક્કોસે, તુ, થુ વા. ભેરવયુત્તતાય ભેરવો, ‘‘ભે’’ઇતિ રવતીતિ વા ભેરવો. સમુ ઉપસમે, ઇવો, સિવા, નારી, સિ સેવાયં વા, વો. મિગધુત્તો, વઞ્ચકોપિ, મિગેસુ વનપસૂસુ ધુત્તો. બ્રાહ્મણં વઞ્ચેતીતિ વઞ્ચકો.

તિકં બિળારે. બિલ ભેદને, અરો, ળત્તં. બબ્બ ગતિયં, ઉ. મજ સુદ્ધિયં, આરો, નિગ્ગહીતાગમો. ઓતુ, આખુભુજોપિ. દ્વયં કોકે, અયં કુક્કુરપ્પમાણો કપિલો હરિણો. કુક, વક આદાને. ઈહામિગોપિ, મિગે ઈહતિ કઙ્ખતીતિ, કમ્મનિ ણો.

૬૧૬. દ્વયં મહિંસે. મહિયં સેતીતિ મહિંસો, રસ્સો, નિગ્ગહીતાગમો ચ. લલ ઇચ્છાયં, ઉદકં લલતીતિ લુલાયો, નિપાતના, અયો, અસ્સુ ચ. ગો વિય વજતિ જાયતીતિ ગવજો. ગો વિય અયતીતિ ગવયો, સમા દ્વે તુલ્યત્થા.

દ્વયં સલ્લે. સલ્લ આસુગતિયં, અ, સલ્લો, સકત્થે કો, સલ્લકો અત્તનો સરીરજાતેન સલ્લેન સુનખં સલતિ હિંસતીતિ વા સલ્લો, સલ્લકો ચ, અયં સૂકરસણ્ઠાનો, સલાકાપાયો ચ. અસ્સ સલ્લસ્સ લોમમ્હિ સલલં, સલઞ્ચ ભવે. પલ, સલ, પથ ગતિયં, અલો, નદાદિત્તે સલલી, થિત્તાભાવે સલલં, અમ્હિ સલં.

૬૧૭. પઞ્ચકં મિગે, હરન્ત્યનેન હરિણો, હર હરણે યુ. ણત્તમિત્તઞ્ચ. મર પાણચાગે, અ, રસ્સ ગો, ઇત્તઞ્ચ. સેન સુનખેન રઙ્ગતિ ગચ્છતિ પલાયતીતિ સારઙ્ગો. દીઘાદિ, મગો, મિગો ચ એતે દ્વે મિગમત્તેપિ. અજિનસ્સોપયુજ્જમાનસ્સ યોનિ, તેન ભૂતસ્સાજિનસ્સુપ્પત્તિકારણત્તા વા અજિનયોનિ. અયમ્પિ મિગમત્તેપિ. કુરઙ્ગો, વાતાયુપિ. કુયં પથવિયં રઙ્ગતીતિ કુરઙ્ગો. વાતમયતીતિ વાતાયુ, ઉ.

દ્વયં સૂકરે. સુન્દરં ફલં કરોતીતિ સૂકરો. વુત્તઞ્ચ દબ્બગુણે –

‘‘સ્નેહનં બ્રૂહનં વસ્સં, તથા વાતસમાપહં;

વારાહં પિસિતં બાલ્યં, રોચનં સેદનં ગરૂ’’તિ [દબ્બગુણસઙ્ગહ ૨.૧૧-૨].

સુખં કરોતીતિ વા સૂકરો. સુન્દરો કરો યસ્સ વા સૂકરો. વરે આહન્તીતિ વરાહો, વરે સતિ આહન્તબ્બોતિ વા વરાહો, કોલો, થદ્ધલોમો, ભૂદારોપિ. દ્વયં સસે. પેલ ગતિયં, ણ્વુ. સસ પ્લુતગતિયં, અ.

૬૧૮. દ્વયં એણીમિગે. એણિયા મિગિયા, એણસ્સ વા અપચ્ચં એણેય્યો, અયં ચમ્માદીસુપિ ‘‘એણસ્સ, એણિયા વા ચમ્માદિકો એણેય્યો’’તિ વચનત્થં કત્વા. એણિયા ઇત્થિયા પુત્તો મિગો એણીમિગો, ઇ ગતિયં, યુ, નદાદિ, અનદાદિત્તે એણો, એવમેતેપ્યુપ્પાદિતા. દ્વયં પમ્પટકે. પટ ગમને, ણ્વુ, ઉપસગ્ગન્તે બિન્દાગમો ચ. પબ્બ ગતિયં, ણ્વુ, બિન્દાગમો, બલોપો ચ.

દ્વયં વાતમિગે. ગમનેન વાતસમો મિગો વાતમિગો. ચલતિસ્મા યુ, નદાદિ. તિકં મૂસિકે. મુસ થેય્યે, ણ્વુ, ઇત્તઞ્ચ. આપુબ્બો ખનુ અવદારણે, ઉ, નલોપો. ઉન્દ પસવનક્લેદનેસુ, ઊરો.

૬૧૯. ચમરાદયો, સરભાદયો ચ મિગન્તરા મિગવિસેસા. ચમરો ઉત્તરાપથે ખ્યાતો, યસ્સ પુચ્છં ચામરં, ચમુ અદને, અરો, ચમરો, થિયં ચમરી. પસદો ચિત્તલોમી, પસ બન્ધને, અદો. કુયં રઙ્ગતીતિ કુરુઙ્ગો, અસ્સુ, ઉત્તાભાવે કુરઙ્ગો. સબ્બેસમ્પિ મિગાનં માતુટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ મિગમાતુકા, ઉપમાને કો. રુ સદ્દે, રુ. રુણં કરોતીતિ રઙ્કુ, ઉ, ણસ્સ લોપો રકારસ્સ, ઉસ્સ ચ. અત્તાનં નીચં કરોતીતિ નીકો. સરતિસ્મા અભો, સરભો. અટ્ઠાપદો ઉદ્ધંનયનો સીહસ્સાપિ હન્તા, તસ્સ ચ પાદચતુક્કં ઉદ્ધં ભવતીતિ.

૬૨૦. પિયકાદયો તયો, આદિના કન્દલીચીનસમૂરુઆદયો ચ ચમ્મયોનયો, તેન ભૂતસ્સ ચમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિકારણત્તા, એતે ચ ચિત્રતનુરુહાદયો કમ્બોજાદિમ્હિ, ઉત્તરાપથે ચ જાયન્તિ, તત્રેવ સનામખ્યાતા. યથા મિગસદ્દો વન્યપસુસામઞ્ઞે, વિસેસે ચ કુરઙ્ગાખ્યે વત્તતિ, યથા ચ લોહસદ્દો સુવણ્ણાદિકે તેજસસામઞ્ઞે, વિસેસે ચ, તથા ચમ્મયોનિઅજિનયોનિસદ્દાપિ મિગસામઞ્ઞે, મિગવિસેસે ચેતિ તથા વુત્તા.

પી તપ્પનકન્તીસુ, ણ્વુ, ઇયાદેસો. ઊરુમ્હિ અતિસયચમ્મયુત્તતાય ચમૂરુ, એકસ્સ મસ્સ લોપો. કદિ અવ્હાને, અલો, ઈ, કદલી ચ સો મિગો ચેતિ કદલીમિગો.

સીહાદયો યથાવુત્તા, અવુત્તા ચ સબ્બે ચતુપ્પદા સત્તા ‘‘મિગા, પસવો’’તિ ચોચ્ચન્તે. પસવન્તીતિ પસવો, સુ અભિસવે, પસ બન્ધને વા, ઉ.

૬૨૧. ચતુક્કં લૂતાયં. લૂ છેદને, તો, લૂતા, સકત્થે ઇકો, લૂતિકા, દ્વે નારિયં. ઉણ્ણાપાયો તન્તુ ઉણ્ણા, સા નાભિયં અસ્સ ઉણ્ણનાભિ, રસ્સો. મક્કટો વિય સાખાયં અત્તનો તન્તુમ્હિ ગચ્છતીતિ મક્કટકો.

દ્વયં ગોમયજવિચ્છિકે. વિચ્છ ગમને, ણ્વુ, વિચ્છિકો, સતપદિયમ્પિ, આળં વિચ્છિકનઙ્ગુલં, તંયોગા આળિ. દ્વયં ઘરગોધાયં. સરતિસ્મા ઊ, અવો ચન્તો. ઘરં નિસ્સિતા ગોધા ઘરગોળિકા, ધસ્સ ળો, સકત્થે કો.

૬૨૨. દ્વયં ગોધાયં. ગુધ રોસે, અ, ગોધા, નારી. કુણ્ડ દાહે, અ, કુણ્ડો. દ્વયં રત્તપાયં. કણ્ણસ્સ જલૂકા રત્તપા કણ્ણજલૂકા. સતં પદા યસ્સા સતપદી, પદસદ્દો પાદત્થો.

દ્વયં કલન્દકે. કન્દ અવ્હાને, રોદને ચ, કન્દતીતિ કલન્દકો, લમજ્ઝો, ણ્વુ. કાળવણ્ણતાય કાળકા, નારિયં. દ્વયં નકુલે, નત્થિ કુલં એતસ્સ સપ્પેસુ નકુલો, અરિસપ્પોપિ. નક્ક નાસને વા, ઉલો, કલોપો, સપ્પે નાસેતીતિ નકુલો. મઙ્ગ ગત્યત્થો દણ્ડકો ધાતુ, ઉસો.

૬૨૩. દ્વયં કકણ્ટકે. કુચ્છિતો કણ્ટકો અસ્સ, ઉસ્સત્તં. સરતિ ધાવતીતિ સરટો, અટો.

ચતુક્કં કીટે. કીટ બન્ધને, અ, કીટ ગમને વા, દીઘાદિ. પુલ મહત્થે, અવો, ળત્તં. કુચ્છિતં અમતિ ગચ્છતીતિ કિમિ, ઇ, અસ્સિત્તં. પકારેન અનતીતિ પાણકો, ણ્વુ, ણત્તં.

દ્વયં કણ્ટલોમકીટે. ઉચ્ચં ઠાનં આલિઙ્ગતીતિ ઉચ્ચાલિઙ્ગો. બહુલોમયુત્તો પાણકો લોમસપાણકો.

૬૨૪-૬૨૫. સાદ્ધપજ્જેન સકુણસ્સ નામાનિ. વિહે આકાસે ગચ્છતીતિ વિહઙ્ગો, વિહઙ્ગમો ચ, આકાસપરિયાયો ચેત્થ વિહસદ્દો, વેહાસસ્સ વા વિહાદેસો. પક્ખયુત્તતાય પક્ખી. ખેન, ખસ્મિં વા ગચ્છતીતિ ખગો. અણ્ડતો જાતો. સક્કોતિ ઉદ્ધં ગન્તુન્તિ સકુણો, સકુન્તો, સકુણી ચ, સક સત્તિયં, ઉણો, ઉન્તો, ઉણી ચ. પતન્તો ડેન્તો, પત્તેન વા ગચ્છતીતિ પતઙ્ગો, અપરત્ર તલોપો. માતુકુચ્છિતો, અણ્ડતો ચાતિ દ્વિક્ખત્તું જાયતીતિ દ્વિજો. ઉડ્ડનાદીસુ વક્કં કુટિલં અઙ્ગં ગીવાદિકં એતસ્સ, વક્કેન ગમનેન અઙ્ગતીતિ વા વક્કઙ્ગો. પત્તેન યાતિ, તં વા યાનં એતસ્સ. પતતિ પતન્તો વિય આકાસતો હોતીતિ પતન્તો. નીળે કુલાવકે જાયતીતિ નીળજો.

વટ્ટકાદયો, પોક્ખરસાતકાદયો ચ તબ્ભેદા તેસં સકુણાનં વિસેસા. વટ્ટ વટ્ટને, ણ્વુ, વટ્ટકા નારી. મયૂરપ્પમાણો તદાકતિચિત્તપક્ખો જીવઞ્જીવો દક્ખિણપથાદીસુ જાયતે, ‘‘જીવજીવા’’તિ સદ્દં કરોતીતિ જીવઞ્જીવો. ‘‘જીવજીવો’’તિ નિરાનુનાસિકાપિ. ચન્દિકાયુત્તરત્તિપ્પિયો પક્ખી ચકોરો, ચક પરિતક્કને, ઉરો, ઉસ્સો, ચઙ્કોરોપિ. તરતિસ્મા ઇરો, દ્વિત્તમિત્તઞ્ચ, તિત્તિરો.

૬૨૬. સલ ગતિયં, ણિકો, ળત્તં, સાળિકા, નારી. કલં રવતીતિ કરવીકો, ઈકો, લલોપો. કરવીકો, યસ્સ સરો ભગવતો સરેન ઉપમીયતે, સો વુચ્ચતિ ‘‘કરવીકો’’તિ. જવેન રવિના સદિસો હંસો રવિહંસો. કુસ સદ્દે, થકો, દ્વિત્તં, કુસસ્સ સસ્સ તો,કુકુત્થકો. કરણ્ડ ભાજનત્થે, અવો, કરણ્ડવો, જલચરો પક્ખી. બિલુ પતિત્થમ્ભે, અ, અવાદેસો, બિલવો, ‘‘ગણ્ડપ્લવો’’તિ ખ્યાતો રત્તપક્ખો મહાપક્ખી પોક્ખરસાતકો, પોક્ખરસ્સ સઞ્ઞા યસ્સ પોક્ખરસાતકો, ઞ્ઞસ્સ તો, દીઘો ચ, સમુદિતનામમેવ વા તસ્સ, તદા સાદ અસ્સાદને, ણ્વુ, દસ્સ તો, પોક્ખરસાતકો.

૬૨૭. સત્તકં પક્ખે. પતન્તિ અનેનાતિ પતત્તં, યદાદિના તો, દ્વિત્તં. ઉખ ગતિયં, યુ, ઉસ્સે, અસ્સુ, પેખુણં, ણત્તં. પત ગમને, તો, પાતતો તાયતીતિ વા પત્તં. પત ગમને, ખો, તસ્સ કો, પક્ખો. પતિતું ઇચ્છતિ યેન પિઞ્છં, નેરુત્તો, પત ગમને વા, છો, તલોપો, બિન્દાગમો, અસ્સિ. છાદ્યતે અનેન છદો. ગિર નિગ્ગિરણે, ઉ, ઇસ્સત્તં, ગમુ ગમને વા, ઉ, મસ્સ રો.

પક્ખીનં બીજે ‘‘અઉ’’ઇતિ ખ્યાતે અણ્ડં, કચ્છપાદીનં બીજેપિ, ‘‘અણ્ડં ખગાદિકોસે ચા’’તિ નાનત્થસઙ્ગહે. અડિ અણ્ડત્થે, ણો, પેસિ, કોસોપિ, પિસ અવયવે, ઇ, પેસિ, ‘‘પેસિયં પત્તભેદે ચ, કોસો પુમેવ ઇચ્છિતો’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૫.૩૭] રુદ્દો. દ્વયં પક્ખિગેહે. નીલ વણ્ણે, અ, ળત્તં, ની નયે વા, ઇલો. કુચ્છિતં અણ્ડવિનાસનાદિકં લુનાતીતિ કુલાવકં, ણ્વુ.

૬૨૮. દ્વયં ગરુળાનં માતરિ. વિનો પક્ખિનો નમન્તિ યં વિનતા. થીપુમદ્વયં ઇત્થિપુરિસાનં દ્વયં મિથુનં નામ, સઙ્ખ્યાનસ્સ સઙ્ખ્યેય્યનિસ્સિતતાય ઇત્થિપુરિસાયેવ મિથુનં, મિથ સઙ્ગમે, ઉનો.

છક્કં યુગળમત્તે. યુજ યોગે, અ, યુગં, અલપચ્ચયે યુગળં, ળત્તં, યુગલમ્પિ. ઉભ પૂરણે, ણો, દ્વન્દાદેસો ચ, દ્વન્દં, યમુ ઉપરમે, ણ્વુ, અલો ચ, યમકં, યમલઞ્ચ, અપચ્ચયે યમં.

૬૨૯-૬૩૧. મણ્ડલન્તં સમૂહે. સમ્મા, વિસેસેન ચ ઊહતે પુઞ્જીભૂતત્તાતિ સમૂહો, ણો, સમં સહ અવયવેન ઊહતિ તિટ્ઠતીતિ વા સમૂહો. ગણ સઙ્ખ્યાને, ગણીયતિ અવયવેન સહાતિ ગણો. સહ અવયવેન ગચ્છતીતિ સઙ્ઘાતો, હન ગમને, ણો, સહ અવયવેન ઉદયતીતિ સમુદાયો, દાગમો, મજ્ઝે દીઘો. સઞ્ચિનોતિ અવયવન્તિ સઞ્ચયો, ચિ ચયે. સહ અવયવેન દુહયતીતિ સન્દોહો, દુહ પપૂરણે. નિસ્સેસતો વહતિ અવયવન્તિ નિવહો. અવયવં કત્વા બ્યપિયતિ ગચ્છતીતિ ઓઘો [ઉચ્યતે ઓઘો ઉચ સમવાયે ઘઉ નિપાતના ચસ્સ ઘો (ચિન્તામણિટીકા ૧૫.૩૯)]. વિસન્તિ અવયવા યસ્મિન્તિ વિસરો, અરો. અવયવં સમીપે કરોતીતિ નિકરો. એકેકાપેક્ખાય અપ્પત્થેન કસઙ્ખાતા અવયવા આયન્તિ યસ્મિં કાયો, અથ વા કુચ્છિતાનં કેસાદીનં આયોતિ કાયો, સો વિય અવયવાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં કાયોતિ ઇધ સમૂહો વુત્તો. અન્તત્થેન ખંસઙ્ખાતં અવયવં ધારેતીતિ ખન્ધો, ખાદતિ અવયવેતિ વા ખન્ધો, અમજ્ઝદીઘે સમુદયો. ઘટ ઘટને. ઘટનં રાસિભવનં, ઘટેન્તિ અસ્સં અવયવાતિ ઘટા. સહ અવયવેન એતીતિ સમિતિ,તિ. સહ અવયવેન ગચ્છતીતિ સંહતિ, હન ગતિયં,તિ, નલોપો. રસ અસ્સાદને, ઇણ. પુઞ્જ કુચ્છાયં. સહ અવયવેન બ્યાપેત્વા અયતીતિ સમવાયો. પૂગો તમ્બૂલેપિ. જનેતિ અવયવેતિ જાતં, તો. કં અત્તાનં દેતીતિ કદો, ચક્ખાદિકો સરીરાવયવો. કદો વિય કદો, અવયવો, તં વકતિ આદદાતીતિ કદમ્બકં. વિસેસેન ઊહન્ત્યસ્મિં અવયવા બ્યૂહો. વિતનોતિ અવયવેતિ વિતાનં, ણો. ગુપ રક્ખણે, બો, પસ્સ મો, ગુમ્બો, ગુમ્બમ્પિ. કલં અવયવભાવં પાતિ રક્ખતીતિ કલાપો, ‘‘કલા સોળસમો ભાગો’’તિ હિ વુત્તત્તા કલાસદ્દો ભાગત્થોપ્યત્થીતિ ઞાયતિ. જલ દિત્તિયં. જલતિ અવયવેનાતિ જાલં. અવયવેન મણ્ડતીતિ મણ્ડલં, મણ્ડ વિભૂસાયં, અલો.

૬૩૨. સાદ્ધપજ્જેન ગણભેદા વુચ્ચન્તે. તત્ર જાત્યાદીહિ સમાનાનં પાણીનં, અપાણીનઞ્ચ ગણો વગ્ગો નામ, યથા ‘‘બન્ધુવગ્ગો, કવગ્ગો’’ચ્ચાદયો, વજ્જ વજ્જને, વજ્જેતિ અસમાનજાત્યાદયોતિ વગ્ગો, ણો, જ્જસ્સ ગ્ગો. જન્તૂનં સમાનજાતિયાનં, વિજાતિયાનઞ્ચ ગણો ‘‘સઙ્ઘો, સત્થો’’તિ ચોચ્ચતે, યથા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો, વાણિજસત્થો’’ચ્ચાદયો. સંહઞ્ઞન્તે નિબ્બિસેસેન ઞાયન્તે અવયવા તસ્મિન્તિ સઙ્ઘો, રો. સરન્તિ વત્તન્તિ અવયવા યસ્મિન્તિ સત્થો, થો, રસ્સ તો.

સજાતિકાનં સમાનજાતિકાનં જન્તૂનમેવ ગણો કુલં નામ, યથા ‘‘ખત્તિયકુલં, ગોકુલ’’મિચ્ચાદયો. કુલ સઙ્ખ્યાને, બન્ધુમ્હિ ચ, અ, કુલં. સધમ્મીનં સમાનધમ્માનમેવ જન્તૂનં ગણો નિકાયો નામ, યથા ‘‘ભિક્ખુનિકાયો’’તિ. ચિ ચયે, ણો, નિબ્બિસેસેન ચિનોતિ અવયવેતિ નિકાયો.

સજાતિયતિરચ્છાનાનંયેવ ગણો ‘‘યૂથો’’ત્યુચ્ચતે, સો ચાનિત્થી, યથા ‘‘હત્થિયૂથો, મિગયૂથ’’મિચ્ચાદયો, યુ મિસ્સને, થો, દીઘાદિ, યૂથો, ‘‘ગણો પસૂનં સમજો, સમાજોઞ્ઞેસ’મુચ્ચતે’’તિ [અમર ૧૫.૪૨ ગાથાયં પસ્સિતબ્બં] ઇધાનાગતવચનમ્પિ ઞાતબ્બં.

૬૩૩. ચતુક્કં ગરુળે. કનકરુચિરત્તા સોભનો પણ્ણો પક્ખો યસ્સ સુપણ્ણો. વિનભાય નામ માતુયા અપચ્ચં વેનતેય્યો, ણેય્યો. ગરં વિસધરં હન્તીતિ ગરુળો, ણો, રન્તસ્સુ, હસ્સ ચ ળત્તં, વણ્ણવિકારો, ગરુડો. પક્ખિસીહો, ઉળૂતીસો, વજિરતુણ્ડો, સુધાહરો, સુવણ્ણપક્ખો, ભુજગાસનોપિ [તિકણ્ડસેસ ૧.૧.૪૨].

પિકન્તં કોકિલે. પરેન વિજાતિયેન કાકેન પોસિતોતિ પરપુટ્ઠો, પુસ પોસને, તો. પરેન ભતો પુટ્ઠો પરભતો, ભર ધારણપોસનેસુ, તો. કુણ સદ્દોપકરણેસુ, અલો. કુક, વક આદાને, ઇલો, કોકિલો. અપિહિતો કાયતીતિ પિકો, અપિ અન્તરધાને, વણ્ણનાસો, અપિસ્સાકારલોપો.

૬૩૪. અટ્ઠકં મોરે. મુર સંવરણે, ણો. મય ગતિયં, ઊરો, મહિયં રવતીતિ વા મયૂરો, ધાતુસ્સ અત્થાતિસયેન યોગોતિ નેરુત્તો. વરહં સિખણ્ડો, તંયોગા વરહી. નીલા ગીવા કણ્ઠો યસ્સ, ભુજઙ્ગભુજોપિ.

દ્વયં મયૂરમત્થકસિખાયં. સિખા અગ્ગિજાલાયઞ્ચ, પુબ્બે વુત્તા.

૬૩૫-૬૩૬. ચતુક્કં મયૂરકલાપે. સિખણ્ડિનો અયં સિખણ્ડો, વરહ પાધાન્યે, પરિભાસનહિંસાદાનેસુ ચ, કરણે અ. કો મયૂરો લસતિ યેન કલાપો, ણો, સસ્સ પો. પી તપ્પનકન્તીસુ, છો, નિગ્ગહીતાગમો, રસ્સો ચ. દ્વયં મોરસ્સ પિઞ્છટ્ઠે અક્ખિસણ્ઠાને. ચદિ હિલાદને, દિત્તિયઞ્ચ, ણ્વુ. મેચકો કણ્હવણ્ણેપિ વુત્તો.

અળ્યન્તં ભમરે, છ પદાનિ અસ્સ. મધું વતયતિ ભુઞ્જતે મધુબ્બતો, વત ભોજને. ભમ અનવટ્ઠાને, પુપ્ફમત્થકે ભમતીતિ ભમરો, અરો. અર ગમને, ઇ, ળત્તં.

ચતુક્કં ગેહવનકપોતેસુ. પારેન સબલેન આપતતીતિ પારાપતો, પારવતોપિ. કપ અચ્છાદને, કમ્પ ચલને વા. ઓતો, પરપક્ખે મલોપો. કુક આદાને, અટો, ઉસ્સત્તમસ્સુત્તઞ્ચ. પકારેન રવતીતિ પારેવટો, રુ સદ્દે, અટો, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘો, અસ્સે, પારેવટો, પરેવટોપિ.

‘‘પારાવતો ચ છેજ્જો ચ,

કપોતો રત્તલોચનો;

પારાપતો કલરવો,

પત્તી સેનો સસાદનો’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૫.૧૪]. –

રભસો.

૬૩૭. દ્વયં ગિજ્ઝે. ગિધ અભિકઙ્ખાયં, યો, ઝસ્સ ઝો, અસરૂપદ્વિત્તં, ઝપચ્ચયેન વા સિદ્ધં, તથા ધસ્સ જો. ગિધતિસ્મા અ, નિગ્ગહીતાગમો, ઇસ્સત્તં, ગન્ધો. તિકં સેનસામઞ્ઞે. કુક્કુટાદીનં કુલં લુનાતિ છિન્દતીતિ કુલલો, કુલ સન્તાને વા, અલો. સે ગમને, નો. સત્તાનં હિંસનતો બ્યગ્ઘો વિય બ્યગ્ઘિ, સત્તે નાસેતીતિ નાસો. બ્યગ્ઘિ એવ નાસોતિ સમુદિતનામં.

સકુણગ્ઘાદયો તયો તબ્ભેદા તસ્સ સેનસ્સ વિસેસા. સકુણં હન્તીતિ સકુણગ્ઘિ, સિન?. અટ ગમને, ણો. આટો. દબ્બિસદિસં તુણ્ડં યસ્સ દ્વિજસ્સ સો દબ્બિમુખદ્વિજો. ‘‘દબ્બિમુખદ્વિજો આટો નામા’’તિપ્યેકો અત્થો, તદા દ્વેયેવ સેનભેદા.

૬૩૮. ચતુક્કં ઉલૂકે. ‘‘ઉહુ’’ન્તિ સદ્દં કરોતીતિ ઉહુઙ્કારો. ‘‘ઉદ્ધં કણ્ણા યસ્સ ઉદ્ધંકણ્ણો’’તિ સમ્પત્તે નિરુત્તિનયેન ઉલૂકો [ઉલભિનેત્તેથિ દહત્યુલૂકો, ઉદ્ધોલોકના ઇતિ નિરુત્તમ (અમરકોસુગ્ઘાટનટીકા ૧૫.૧૫)], ઉચતિ સમવેતિ કોટરન્તિ વા નિપાતના. કુસ અક્કોસે, યસ્સ અમનાપતાય સદ્દેન લોકા કોસન્તિ, સો કોસિયો, કોસિતબ્બોતિ કત્વા, કોટરે વસતીતિ વા કોસિયો, નેરુત્તો, વાયસાનં કાકાનં અરિ સત્તુ, સક્કહ્વયો, દિવાન્ધો વક્કનાસિકો, હરિનેત્તો, દિવાભીતો, કાકભીરૂ, રત્તિચારીપિ.

વાયસન્તં કાકે. ‘‘કા’’ઇતિ સદ્દં કાયતીતિ કાકો. રિટ્ઠં મરણલક્ખણં, તદસ્સ નત્થિ અરિટ્ઠો. ધઙ્ક ઘોરવાસિતે, અ. બલિના પુટ્ઠો ભતો. વય ગમને, વયો એવ વાયસો, સકત્થે સો, સકિંપજો, અત્તઘોસો, પરભરો, બલિભુજો, ગુળ્હમેથુનોપિ. સકિં એકવારંપજા પસૂતિ યસ્સ. ‘‘કાક’’ઇચ્ચત્તાનં ઘોસયતિ. વિજાતિયં કોકિલં ભરતિ.

૬૩૯. કાકો વિય ઉલતિ ગચ્છતીતિ કાકોળો, ળત્તં. દોણકાકો, દદ્ધકાકોપિ. દ્વયં ‘‘બી-લ્ौં’’ઇતિ ખ્યાતે સકુણે. લૂ છેદને, ણો, વસ્સ પો, લાપો, લાવોપિ. લેડ્ડુ વિય અકતીતિ લટુકિકા [લેડ્ડુકિકા (ક.)], ણ્વુ.

તિકં હત્થિલિઙ્ગસકુણે. વારણસદિસત્તા વારણો. હત્થિનો લિઙ્ગં ઞાપકં સોણ્ડં યસ્મિં વિજ્જતીતિ હત્થિલિઙ્ગો. હત્થિસોણ્ડં યસ્મિં વિજ્જતિ, સો હત્થિસોણ્ડો ચ વિહઙ્ગમો ચેતિ હત્થિસોણ્ડવિહઙ્ગમો.

૬૪૦. દ્વયં ઉક્કુસે. ઉચ્ચં કોસતીતિ ઉક્કુસો, કુસ સદ્દે, અ. કુર સદ્દે, અરો, થિયં કુરરી. કોલટ્ઠિપક્ખિમ્હિ ‘‘ઉભુત’’ઇતિ ખ્યાતે પક્ખિમ્હિ કુક્કુહો. કોલટ્ઠિઅજ્ઝોહારકો પક્ખી કોલટ્ઠિપક્ખી. ‘‘કુક્કુ’’ઇતિ સદ્દાયતીતિ કુક્કુહો, હો, કુક અવ્હાને વા, ઉહો.

તિકં સુવે. સુ સવને. મનુસ્સસદ્દમ્પિ સુણાતીતિ સુવો, અ, ઉવાદેસો. ‘‘કી’’ઇતિ સદ્દં કરોતીતિ કીરો. કરોતિ મનુસ્સસદ્દન્તિ વા કીરો. અ, અસ્સી. સુક ગતિયં, સુન્દરં, સુટ્ઠુ વા મનુસ્સસદ્દં કાયતીતિ સુકો. દ્વયં કુક્કુટમત્તે. તમ્બા ચૂળા યસ્સ. કુક્કુટતીતિ કુક્કુટો, કુક, વક આદાને વા, અટો.

૬૪૧. દ્વયં નિજ્જિવ્હે. નત્થિ જિવ્હા યસ્સ નિજ્જિવ્હો. દ્વયં કોઞ્ચાસકુણે. ઇત્થિલિઙ્ગેન મિથુનાનં નામાનિ. કોઞ્ચ કોટિલ્યપ્પીભાવેસુ, અ, કોઞ્ચા. કન્ત છેદને, યુ, નદાદિ, અસ્સુ. કુણ્ડનીપિ, કુણ્ડ દાહે.

દ્વયં ચક્કવાકે. ચક્કેન ચક્કસદ્દેન ઉચ્ચતે ચક્કવાકો, ણો. વચ વિયત્તિયં વાચાયં, ચક્કમિચ્ચાવ્હા યસ્સ, રથઙ્ગાવ્હયનામકોપિ, રથઙ્ગં ચક્કં, તસ્સ અવ્હયો રથઙ્ગાવ્હયો, સો નામં અસ્સ રથઙ્ગાવ્હયનામકો, તેન રથઙ્ગનામો રથચરણસમાનો અવ્હયો ચોચ્ચતે.

લક્ખિતલક્ખણા ચાત્ર, લક્ખણોપચરિતવુત્તિયા, ગોણમુખ્યાય વા વુત્તિયા લક્ખિતેન અત્થેન યત્ર અત્થન્તરં લક્ખ્યતે, સા લક્ખિતલક્ખણા. યથા ‘‘રથાવયવાયુધો’’ ઇચ્ચત્ર રથાવયવસદ્દેન ચક્કં લક્ખ્યતે, ન તદાકતિ તન્નામો ચાયુધવિસેસો. ‘‘પન્તિરથો’’ઇચ્ચત્ર પન્તિસદ્દેન દસક્ખરં છન્દો લક્ખ્યતે, ન દસસદ્દો, તેહિ તુ આયુધરથસદ્દસન્નિવેસો ‘‘ચક્કાવયવાયુધો, દસરથો’’ ઇતિ દેવવિસેસો, રાજવિસેસો ચ લક્ખ્યતે, તથાત્રાપિ ‘‘રથઙ્ગ’’ન્ત્યનેન રથેકદેસો લક્ખીયતે, ‘‘અવ્હાયતે’’ઇચ્ચનેન ચ પરિભાસનં, ન તેનાપિ વાકસદ્દો. તેહિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસન્નિવેસો ચક્કવાકોતિ પક્ખિવિસેસો લક્ખીયતેતિ ગુણતો સુક્કાદીહિ એવંગતા ગોણી વુત્તિ.

દ્વયં ચાતકે. અયં મેઘજલપાયી, સર હિંસાયં, સરણં સારો, તં ગચ્છતીતિ સારઙ્ગો. ‘‘ચાતકે હરિણે પુમે, સારઙ્ગો સબલે તિસૂ’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૨૩.૨૩] રભસો. ચત યાચને, ણ્વુ, થોકકોપિ, થોકં કં જલં ઈહનીયટ્ઠેન અસ્સત્થિ થોકકો.

૬૪૨. દ્વયં પક્ખિબિળાલે. તુલ ઉમ્માને, ઇયો. પક્ખયુત્તો બિળાલો, ‘‘સૂ’’.

દ્વયં રુક્ખકીટખાદકે. સતં પત્તાનિ અસ્સ. સરતિ કીટેતિ સારસો, સો, ‘‘ખાવ સા’’.

દ્વયં કાકેહિ સદ્ધિં નીળં કત્વા વસનકે સુક્કસકુણે. વક આદાને, અ. સેતવણ્ણતાય સુક્કો ચ સો કાકેહિ સદ્ધિં નિવાસનતો, કાકસણ્ઠાનત્તા વા કાકો ચેતિ સુક્કકાકો.

દ્વયં વિસકણ્ઠિકાયં. બલ પાણને, ણ્વુ, દીઘો, આકો વા. વિસસદિસો કાળવણ્ણો કણ્ઠો યસ્સા સા વિસકણ્ઠિકા, એતિસ્સા પુમો નામ ન વિજ્જતિ. વુત્તઞ્ચ અપદાને –

‘‘યથા બલાકયોનિમ્હિ, ન વિજ્જતિ પુમો સદા;

મેઘેસુ ગજ્જમાનેસુ, ગબ્ભં ગણ્હન્તિ તા તદા’’તિ [અપ. થેર. ૧.૧.૫૧૧].

૬૪૩. દ્વયં કઙ્કે. લોહસદિસો પિટ્ઠિ યસ્સ લોહપિટ્ઠો. કઙ્ક લોલ્યે, અ, કઙ્કો.

દ્વયં પત્તકણ્ઠે. ખઞ્જો વિય ચરતીતિ ખઞ્જરીટો, ઈટો. પસ્સન્તાનં ખં સુખં જનેતીતિ ખઞ્જનો. ખઞ્જ ગતિવેકલ્યે વા, યુ.

દ્વયં ગામચાટકે, ચાટકમત્તે વા. કલહં રવતીતિ કલવિઙ્કો, યદાદિ. કં સુખં લુનાતીતિ વા કલવિઙ્કો, ઇકો, નિગ્ગહીતાગમો ચ. ચટ ભેદે, ણ્વુ, ચાટકો.

દ્વયં વેળુરિયચ્છવિલોમે ચિત્રપક્ખે ‘‘સુવણ્ણચૂળે’’તિ ખ્યાતે. દિભ સન્થમ્ભે, દ્વિત્તં, બિન્દાગમો ચ. ‘‘કિ’’ઇતિ સદ્દં કરોતીતિ કિકી, ણી, ચાસો, દિવિપિ [ચાસો કિકીદિવિ (અમર ૧૫.૧૬)].

૬૪૪. દ્વયં મેઘસામે ‘‘ટી-ટ્ौ’’ઇતિ ખ્યાતે. કદમ્બયોગા કાદમ્બો. કાળવણ્ણો હંસો કાળહંસો, કાલહંસોપિ.

દ્વયં ‘‘ઙહે-ડો’’ઇતિ ખ્યાતે સકુણે. સકુન્તો વુત્તો, ‘‘સકુન્તો પક્ખિભેદસ્મિં, ભાસપક્ખીખગેસુ ચે’’તિ નાનત્થસઙ્ગહે. સુન્દરાકારેન પક્ખેન યુત્તો સકુણો ભાસપક્ખી, ‘‘ભાસન્તો સુન્દરાકારે, ભાસન્તો ભાસપક્ખિની’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે.

દ્વયં ‘‘ન્વા-મી-સ્વે’’ઇતિ ખ્યાતે નીલપક્ખિનિ. ધૂમ્યં ધૂમં અટતિ સહતીતિ ધૂમ્યાટો, ણો. કાળવણ્ણતાય કુચ્છિતં લિઙ્ગં યસ્સ. ભિઙ્ગોપિ.

દ્વયં જલકુક્કુટે. દા લવને,તિ, દાતિ ઊહતિ ઉસ્સહતીતિ દાત્યૂહો, ખણ્ડિતદ્ધનિઇચ્ચત્થો. કાલે સસ્સમુતુમ્હિ કણ્ઠો કણ્ડદ્ધનિ યસ્સ કાળકણ્ઠકો, સમાસન્તે કો.

૬૪૫. ખુદ્દાદિ મધુચ્છિટ્ઠકરાદિકો કમ્મભૂતો ‘‘મક્ખિકાભેદો’’ત્યુચ્ચતે, મક્ખિ સઙ્ઘાતે, ણ્વુ, મક્ખિકા, તાસં ભેદો મક્ખિકાભેદો. પિઙ્ગલમક્ખિકાયં ‘‘મ્હણ’’ઇતિ ખ્યાતાયં દ્વયં. ડંસ ડંસને, ડંસો. દંસોપિ, ડંસ ખાદને વા, પિઙ્ગલમક્ખિકાતિવણ્ણનામં.

મક્ખિકાય અણ્ડં આસાટિકા નામ, સટ અવયવે, ણ્વુ. દ્વયં ‘‘ન્હં’’ઇતિ ખ્યાતે. પટં ગચ્છતીતિ પટઙ્ગો, પતઙ્ગોપિ, સરતિ હિંસતીતિ સલભો, અભો, લત્તં, સલ ગમને વા.

૬૪૬. દ્વયં ‘‘છેં’’ઇતિ ખ્યાતે, મક પાણે, અસો, મકસો. દ્વયં નિદાઘે નુહાદીસુ વરણકમક્ખિકાયં. ‘‘ચીરી’’તિ સદ્દાયતીતિ ચીરી, ચિરિ હિંસાયં વા, નદાદિ, દીઘાદિ. ઝલ્લ સદ્દે, ણ્વુ, ઝલ્લિકા.

દ્વયં તાલપત્તાદ્યન્તરેસુ નિલીનાયં ચમ્મપત્તાયં. જતુ વિય જતુકા, ઉપમાને કો, ‘‘રામઠે જતુકં ચમ્મ-પત્તજતુકરેસુ થી’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૯.૪૦] હિ રભસો. અજિનં ચમ્મં પત્તં યસ્સા અજિનપત્તા. દ્વયં હંસસામઞ્ઞે. હન્તિ અદ્ધાનં હંસો. સેતો છદો પત્તં યસ્સ. યથાકથઞ્ચિ બ્યુપ્પત્તીતિ વુત્તત્તા અસેતચ્છદેપિ, ચક્કઙ્ગો, માનસોકોપિ, ચક્કસ્સ ચક્કવાકસ્સેવ અઙ્ગાનિ યસ્સ. માનસં સરો ઓકો યસ્સ.

૬૪૭. યે રત્તેહિ લોહિતેહિ પાદતુણ્ડેહિ ચરણચઞ્ચૂહિ વિસિટ્ઠા સિતા ચ સરીરે, તે રાજહંસા નામ, હંસાનં રાજાનો રાજહંસા.

મલીનેહિ પાદતુણ્ડેહિ વિસિટ્ઠા યે તે મલ્લિકાખ્યા, મલ, મલ્લ ધારણે, ઇ, સઞ્ઞાયં કો, ‘‘મલ્લિકો હંસભેદે ચ, તિણસૂલે ચ મલ્લિકે’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૫.૨૪] રુદ્દો. આખ્યાસદ્દેન બહુબ્બીહિ. અસિતેહિ કણ્હેહિ પાદતુણ્ડેહિ વિસિટ્ઠા યે, તે ધતરટ્ઠા, ધતરટ્ઠાનં અપચ્ચાનિ ધતરટ્ઠાતિ, ણો.

૬૪૮. તિકં તિરચ્છાને. તિરિયં અઞ્ચયતીતિ તિરચ્છો, તિરિયસ્સ તિરો, અઞ્ચતિસ્સ ચ્છો. યુમ્હિ તિરચ્છાનો, તિરચ્છાનોયેવ તિરચ્છાનગતં, તબ્ભાવં વા ગતં પત્તં, તેસુ વા ગતં અન્તોગધન્તિ તિરચ્છાનગતં, સિયાતિ પકત્યાનપેક્ખક્રિયાપદં, ભવત્યત્થો વા હિ કરોત્યત્થો વા કદાચિ પકત્યાનપેક્ખો ભવતિ, ન પન વિકત્યાનપેક્ખો. તથા કદાચિ ઉભયાપેક્ખોપિ ભવતિ, ન પનુભયાનપેક્ખોતિ સબ્બત્રેવં. સીહાદિવગ્ગો.

અરઞ્ઞાદિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.