૭. પાતાલવગ્ગવણ્ણના

૬૪૯-૬૫૦. ચતુક્કં પાતાલે. અધરં ભુવનં અધોભુવનં. પતન્તિ અસ્મિં પાતાલં, અલો, મજ્ઝે દીઘો. નાગાનં લોકો. રસાય તલં રસાતલં.

સોબ્ભન્તં છિદ્દમત્તે. રણ સદ્દે, ધો, નત્તં, યદાદિ. વર દિત્તિયં. વિગતો વરો વારણં અસ્સ વિવરં, છિદિ દ્વિધાકરણે, દો. કુહ વિમ્હયને, અરો. સુસ સોસને, ઇરો. બિલ ભેદને, અ. સુસતો ઇ, સુસિ. છિન્દિત્વા ગચ્છતીતિ છિગ્ગલં, યદાદિ. સુટ્ઠુ અબ્ભં આકાસં અસ્મિં સોબ્ભં.

‘‘સુસિર’’ન્તિ છિદ્દસામઞ્ઞે યં નપુંસકવચનં, તં સચ્છિદ્દે છિદ્દવતિ દબ્બે તીસુ, યથા ‘‘સુસિરો રુક્ખો, સુસિરા ચિઞ્ચા, સુસિરં કટ્ઠ’’ન્તિ.

દ્વયં ભૂમિછિદ્દે. કાસ દિત્તિયં, ઉ. અવ રક્ખણે, અટો, આવાટો, અવાટોપિ. દ્વયં સપ્પાનં રાજિનિ. વસુ રતનં યસ્સત્થીતિ વાસુકી.

૬૫૧. દ્વયં નાગાનં રાજિનિ. દેવેહિપ્યસ્સન્તો નોપલદ્ધોતિ અનન્તો, સેસોપિ, સિસ હિંસાયં, સિસતિ કપ્પન્તેતિ સેસો, અ.

દ્વયં અજગરે. વહતિસ્મા અસો, વાહસો. અજં છાગં ગિલતીતિ અજગરો, અ, ઇસ્સત્તં, લસ્સ રત્તઞ્ચ. સયીપિ, સયનસીલો સયી.

દ્વયં ગોનસસપ્પે ‘‘ઙા-ચ્વે’’ઇતિ ખ્યાતે. ગવસ્સેવ નાસા અસ્સાતિ ગોનસો, સઞ્ઞાયં નાસસદ્દસ્સ નસો કતો [પાણિનિ ૫.૪.૧૧૯]. તિલં ઇચ્છતીતિ તિલિચ્છો, તિરિયં અઞ્ચતીતિ વા તિલિચ્છો, યદાદિ.

દ્વયં દેડ્ડુભે, યો ‘‘જલસપ્પો’’તિ વુચ્ચતિ. દેડ્ડુના રાજિયા ઉભતીતિ દેડ્ડુભો. પિટ્ઠે રાજિયોગા રાજુલો, ઉલો, બધિરસપ્પેપ્યેતે.

૬૫૨. કમ્બલો ચ અસ્સતરો ચાતિ ઇમે દ્વે નાગકુલા મેરુપાદે વસન્તિ.

દ્વયં વેસ્મનિવુટ્ઠસપ્પે. ‘‘વમ્મની’’તિપિ પાઠો. ‘‘અસુદ્દો ઘરસપ્પો’’તિ વુત્તત્તા નિબ્બિસતાય અમારિતત્તા સીલયુત્તં અત્તા મનો યસ્મિં સિલુત્તો, અસ્સુ, રસ્સાદિ.

દ્વયં રુક્ખગ્ગાદીસુ નિવુટ્ઠસપ્પે. નીલો હરિતો સપ્પોતિ નીલસપ્પો. ‘‘નીલો કણ્હમ્હિ હરિતે’’તિ હિ તારપાલો. પઠમકાલે સિલાયં ભવતીતિ સિલાભુ.

૬૫૩-૬૫૪. વિસધરન્તં સપ્પમત્તે. આસિયં વિસં એતસ્સ આસીવિસો, આસી સપ્પદાઠા. ભુજ કોટિલ્યે, કુટિલાયમાનો ગચ્છતીતિ ભુજઙ્ગો, એવં ભુજગો, ભુજઙ્ગમો ચ. અહિ ગમને, ઇ. સરન્તો સપ્પતિ ગચ્છતીતિ સરીસપો, અસ્સી, સંયોગલોપો, અલુત્તસમાસોયં, ભુજઙ્ગભુજઙ્ગમાપિ, સબ્બધરકતે પન ‘‘ભુસં, પુનપ્પુનં વા કુટિલં સપ્પતીતિ સરીસપો’’તિ વુત્તં. ફણયોગા, ઈ, ફણી. સપ્પતિસ્મા અ, ભૂમિફુટ્ઠેન ગત્તેન ગતિ સપ્પનં. અરં સીઘં ગચ્છતીતિ અલગદ્દો, મસ્સ દો, રસ્સ લત્તઞ્ચ, અલગદ્દો, જલસપ્પેપ્યયં, ‘‘અલગદ્દો જલવાળો’’તિ [અમર ૮.૫] હિ અમરસીહો. ભોગો ફણિકાયો, તંયોગા ભોગી. પન્નં ગચ્છતીતિ પન્નગો, પાદેહિ વા ન ગચ્છતીતિ પન્નગો. દ્વે જિવ્હા અસ્સ. ઉરસા ગચ્છતીતિ ઉરગો. વિસેસેન આલાતિ ગણ્હાતિ આયુન્તિ વાળો, લસ્સ ળત્તં, વા ગમને વા, અલો. દીઘસરીરતાય દીઘો. દીઘા પિટ્ઠિ યસ્સ, સમાસે કો. ઉદરમેવ પાદો યસ્સ. વિસં ધરતિ. ચક્કી, કુણ્ડલી, ગૂળ્હપાદો, ચક્ખુસ્સવો, કાકોદરો, દબ્બીકરો, બિલેસયો, જિમ્હગો, પવનાસનોપિ. સિરસિ ચક્કયોગા ચક્કી. કુણ્ડલમિવ વપુ અસ્સત્થીતિ તંયોગા કુણ્ડલી. ચક્ખુના સુણોતીતિ ચક્ખુસ્સવો. કાકોદરમિવ ઉદરં અસ્સ. દબ્બિગતિકત્તા ફણા દબ્બી, તં કરોતિ બન્ધતીતિ દબ્બીકરો. સામઞ્ઞનિદ્દેસેપિ કણ્હસપ્પાદિયેવ દબ્બીકરો. જિમ્હં કુટિલં ગચ્છતીતિ. પવનાસનો વાતભોજી.

ફણિનો સપ્પસ્સ તનુ કાયો ભોગો નામ. ભુજતીતિ ભોગો, ભુજ કોટિલ્યે, ણો.

૬૫૫-૬૫૬. દ્વયં સપ્પસ્સ દાઠાયં. અસતિ યેન અસં, મુખં, તસ્મિં ભવા આસી, સપ્પસ્સ દાઠા દન્તુત્તમા. દ્વયં સપ્પસ્સ જિણ્ણતચે, નિમુચ્ચતે યસ્મા સપ્પોતિ, ણો. કઞ્ચુકસદિસત્તા કઞ્ચુકો. સમા તુલ્યત્થા.

દ્વયં વિસમત્તે. સોણિપથગતં વિસતિ દેહન્તિ વિસં, વિસ પવેસને. ગિરતીતિ ગરળં, અળો.

હલાહલો, કાળકૂટો, આદિના કાકોલાદયો ચ સત્તાતિ ઇમે નવ તબ્ભેદા તસ્સ વિસસ્સ ભેદા. વુત્તઞ્ચ –

‘‘પુમે પણ્ડે ચ કાકોલ-કાળકૂટહલાહલા;

સોરટ્ઠિકો સુક્કિકેય્યો, બ્રહ્મપુત્તો પદીપનો;

દારદો વચ્છનાભો ચ, વિસભેદા ઇમે નવા’’તિ [અમર ૮.૧૦-૧૧].

તત્ર હલાહલો પુમે, વાકારેન નપુંસકેપિ, ‘‘હાલાહલ’’ન્તિ હિ તિકણ્ડસેસે [તિકણ્ડસેસ ૧.૮.૫] દીઘાદિપિ. તાલપત્રસણ્ઠાનો નીલપત્રો ગોથનાકતિફલો ગચ્છો હલાહલો. અસ્સ ચ સમીપે રુક્ખાદયો ડય્હન્તે. હિમવતિ, કિક્કિન્દાયં, કોઙ્કણેસુ, દક્ખિણસમુદ્દે ચ જાયતે, હનતીતિ હલો, અ, નસ્સ લો, હલાનમ્પિ હલો હલાહલો, મજ્ઝદીઘો. તિરિયલેખાય ચિતં દ્વિજપદેહિ યુત્તં, તથા ગણ્ઠિભિ બ્યાપિતં બિન્દુભિદેવ યં ઘનતરેહિ, તં કાળકૂટં. ઇદઞ્ચ પુથુમાલિનામસ્સાસુરસ્સ સોણિતમ્હા એવ અસુરસમયે [દેવાસુરરણે (?)] સમુપ્પન્નસ્સ અસ્સત્થરુક્ખસદિસસ્સ રુક્ખસ્સ નિય્યાસો, અહિચ્છત્તમલયકોઙ્કણસિઙ્ગવેરપબ્બતાદીસુ ચોપ્પજ્જતે. વણ્ણેન કાળઞ્ચ તં સત્તાનં જીવિતહરણતો લોહમુગ્ગરસદિસતાય કૂટઞ્ચેતિ કાળકૂટં.

બ્રહ્મપુત્તો તુ કપિલો, મલયદ્દિભવો ખરો;

પદીપનો તુ દહનો, રત્તવણ્ણો’ઞ્જનદ્દિજો [ચિન્તામણિટીકા ૮.૧૦-૧૧].

દરદે ભવો દારદો, સુપ્પભનામકો તંદેસપસિદ્ધો ચ. વચ્છનાભો સિન્દુવારપત્તસદિસો ચ તંસમીપે રુક્ખો ન વદ્ધતે, તંસમ્ફસ્સવાયુ ચ જરયતિ, વિઞ્ઝાયં, કિક્કિન્દાયઞ્ચ જાયતે, એવં વિસન્તરાનમ્પિ સરૂપં આગમતો વિઞ્ઞેય્યં.

દ્વયં ધનત્થં સપ્પગ્ગાહે. વાળં સપ્પં ગણ્હનસીલતાય વાળગાહી. અહિનો તુણ્ડેન મુખેન દિબ્બતીતિ અહિતુણ્ડિકો, ણિકો, ‘‘વાળગ્ગાહો’હિતુણ્ડિકો’’તિ [અમરકોસે ૮.૧૧-ગાથાયમ્પિ] અમરમાલા.

૬૫૭. તિકં નિરયે. અયો ઇટ્ઠફલં, સો નિગ્ગતો અસ્માતિ નિરયો, નિન્દિતો રયો ગમનં એત્થાતિ વા નિરયો. દુટ્ઠા ગતિ દુગ્ગતિ. અપુઞ્ઞે નેતીતિ નરકો, ણ્વુ, રન્તો ચ, નરકો.

તેસુ નિરયેસુ યો ‘‘મહાનિરયો’’તિ વુત્તો, સો અટ્ઠધા હોતીતિ તં દસ્સેતિ ‘‘સઞ્જીવો’’ચ્ચાદિના સિલોકેન. મરન્તાપિ કમ્મફલાનુભવનત્થં પુનપ્પુનં જીવન્તિ અસ્મિં સઞ્જીવો. યત્થ નિરયે નેરયિકાનં સરીરાનિ વડ્ઢકીનં કાળસુત્તેન સઞ્ઞાણં કત્વા વાસિયા તચ્છન્તિ, સો કાળસુત્તો. ભુસં, પુનપ્પુનં વા દુક્ખિતસદ્દેન રવન્તિ અસ્મિં રોરુવો, મહન્તો ચ સો રોરુવો ચાતિ મહારોરુવો. પુન ‘‘રોરુવો’’તિ ચૂળરોરુવો વુત્તો. ભુસં પતન્તિ અસ્મિં પતાપનો, ‘‘વીચિ તરઙ્ગે અપ્પે ચા’’તિ રુદ્દો, નત્થિ સુખસ્સ વીચિ લેસોપિ અત્રાતિ અવીચિ, ‘‘વીચિ સુખતરઙ્ગેસૂ’’તિ તિકણ્ડસેસો [તિકણ્ડસેસ ૩.૩.૭૮], તસ્મા નત્થિ વીચિ સુખં એત્થાતિ અવીચિ. સમન્તતો આગતેહિ પબ્બતેહિ હઞ્ઞન્તિ અત્રાતિ સઙ્ઘાતો. તપન્તિ અત્ર તાપનો, ઇતિસદ્દો અટ્ઠન્નં પરિસમાપનત્થો.

૬૫૮. તત્થ નિરયેસુ વેતરણી ચ લોહકુમ્ભી ચાતિ ઇમે દ્વે નિરયા જલાસયા જલાધારા, તે ચ થિયં, તરણી નાવા, સા નત્થિ યસ્સં વેતરણી. લોહમયા કુમ્ભી લોહકુમ્ભી.

દ્વયં નિરયપાલે. કારણા યાતના, સા ચ તિબ્બવેદના, તં કરોતીતિ કારણિકો. નિરયગતસત્તે પાતીતિ નિરયપો.

દ્વયં નિરયગતસત્તે. નિરયં ગચ્છતીતિ નેરયિકો. નરકં ગચ્છતીતિ નારકો.

૬૫૯. ઉદધિ પરિયન્તં સમુદ્દસ્સ નામં. અણ્ણો જલં, સો વાતિ ગચ્છતિ યસ્મિં અણ્ણવો, અણ્ણો યસ્મિં વિજ્જતીતિ વા અણ્ણવો, અસ્સત્થ્યત્થે વો. સગરેહિ રાજકુમારેહિ ખતો સાગરો, સાનં ધનાનં આકરોતિ વા સાગરો, કસ્સ ગો, સાગ સંવરણે વા, અરો. સન્દતેતિ સિન્ધુ, સન્દ સવને, યદાદિ. ઉદિ ક્લેદને, સમ્મા ક્લિદન્તિ ચન્દોદયે અસ્મા આપાનીતિ સમુદ્દો. જલાનિ, ઉદકાનિ ચ નિધીયન્તે, ધીયન્તે ચાત્રાતિ જલનિધિ, ઉદધિ ચ, ઉદકસ્સ ઉદાદેસો.

તસ્સ સમુદ્દસ્સ ખીરણ્ણવો, આદિના લવણોદો, દધ્યુદો, ઘતોદો, ઉચ્છુરસોદો, મદિરોદો, સાદુદકો ચાતિ ઇમે સત્ત મહણ્ણવવિસેસા ભવન્તિ [બ્યાખ્યાસુધા ૧.૧૦.૨]. ખીરવણ્ણો અણ્ણવો ખીરણ્ણવો.

૬૬૦. અસ્સ સમુદ્દસ્સ કૂલદેસો તીરદેસો વેલા નામ, વિગચ્છન્તિ ઇરા યસ્સં વેલા, લત્તં. ચક્કમિવ સલિલાનં જલાનં ભમો ભમનં આવટ્ટો નામ, આવટ્ટન્તિ જલાનિ અત્રાતિ આવટ્ટો.

તિકં બિન્દુમ્હિ. થુ અભિત્થવે, વો, ઉસ્સે. વિદિ અવયવે, ઉ, બિન્દુ. ફુસ ફુસને, તો, ફુસિતં. પાકારે, ગેહાદિતિત્તિયઞ્ચ જલનિગ્ગમો ભમો નામ, ભમુ અનવટ્ઠાને.

૬૬૧. સિલોકો ઉદકે. આપ બ્યાપને, અપ્પોતિ સબ્બત્રાતિ આપો. પાતબ્બન્તિ પયો, પા પાને, ણ્યો. રસ્સો, પયો. જલ ધઞ્ઞે, અ. વારયતિ નિન્નોનતન્તિ વારિ, વર નિસેધે, ણિ, વારયતિ પિપાસન્તિ વા વારિ. પીયતેતિ પાનીયં, અનીયો. સલતીતિ સલિલં, સલ ગતિયં, ઇલો. ઉદિ ક્લેદને, ણ્વુ, ઉલોપો, દકં પિપાસચ્છેદં કરોતીતિ વા દકં, ‘‘દા દાનચ્છેદધાતૂ’’તિ [એકક્ખરકોસ ૨૦ ગાથા] હિ એકક્ખરકોસે, રસ્સો. અન સદ્દે, અ, દ્વિત્તં, અર ગમને વા, તો, અન્નાદેસો, ણત્તં. ની નયે, ઈરો. વન સમ્ભત્તિયં. વનીયતે પિપાસેહીતિ વનં. વા ગમને, અલો. તાયતે પાલયતેતિ તોયં, તા પાલને, ચુરાદિ, યો, આકારસ્સોત્તં. અમ્બ સદ્દે, ઉ, અમ્બુ. ઉદિ પસવનક્લેદનેસુ, ણ્વુ, ઉદકં. કર કરણે, ક્વિ, કં. કમલં, ખીરમ્પિ, કમુ ઇચ્છાકન્તીસુ, અલો. ખનુ હિંસાયં, ઈરો, નલોપો, ખી ખયે વા, ખીરં.

૬૬૨. ચતુક્કં તરઙ્ગે. તરન્તો ગચ્છતિ, તીરં વા ગચ્છતીતિ તરઙ્ગો, અલુત્તસમાસો, પરત્ર ઈસ્સત્તં. સયમેવ ભિજ્જતેતિ ભઙ્ગો, અ. ઊહ વિતક્કે, મિ, હલોપો, ઊમિ, અર ગમને વા, મિ, અસ્સૂ, રલોપો. વિમ્હયં વિચિત્તં ચિનોતીતિ વીચિ, ઇ, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘો, એતે દ્વે પુમિત્થિયં.

ઉલ્લોલો, કલ્લોલો ચાતિ ઇદં દ્વયં મહાવીચીસુ કથ્યતે, લોલ ઉમ્માદને, ઉલ્લોલયતીતિ ઉલ્લોલો, ણો, ઉલ ગમને વા, ઓલો, દ્વિત્તં. કલ્લ સદ્દે, ઓલો, કલ્લોલો.

૬૬૩. સિલોકદ્ધં કદ્દમે. જલં બલતે જમ્બાલો, કમ્મનિ ણો, મકારો વણ્ણવિકારો. કલ સઙ્ખ્યાને, અલો. પચ વિત્થારવચને, કમ્મનિ ણો. ચિક્ખ વચને, અલો, દ્વિત્તં. કદ મદ્દે, અમો, દ્વિત્તં.

છક્કં વાલુકાયં. પુલ મહત્થે, ઇનો, ળત્તં. વલ સંવરણે, ણ્વુ, અસ્સુ, વાલુકા, થી. વણ્ણ સદ્દે, વણ્ણો. મર પાણચાગે, ઉ, મરુ, દેવેપિ. અર ગમને, ઉ, અસ્સુ, ઉરુ, મહન્તેપિ, વણ્ણો ચ મરુ ચ ઉરુ ચ વણ્ણમરૂરુ. સિચ પગ્ઘરણે, તો, સિકતા, થી.

૬૬૪. જલમજ્ઝગતં તલં કમ્મભૂતં ‘‘અન્તરીપં, દીપો’’તિ ચોચ્ચતે. દ્વિધાગતાનં આપાનં અન્તરગતં અન્તરીપં, આકારસ્સી. ‘‘અન્તરીય’’ન્તિ વા પાઠો, તદા દ્વિધાગતાનં આપાનં અન્તરે ભવં અન્તરીયન્તિ વિગ્ગહો, અકારસ્સી. દ્વિધાગતાનિ આપાનિ અસ્મિં હેતુભૂતેતિ દીપો. વકારઆકારાનં લોપો, ઇસ્સી ચ, દીપો, વાકારેન દીપમ્પિ.

પઞ્ચકં તીરસ્સ નામં. પાર તીર કમ્મસમ્પત્તિયં, ચુરાદિ, અ. કૂલ આવરણે, ણો. રુધ આવરણે, રોધં. અઞ્ઞપારાદિનિવત્તનત્થં ‘‘પતીર’’ન્તિ વુત્તં. તટ ઉસ્સયે, અ, થિયં, તટી.

૬૬૫. પરમ્હિ તીરસ્મિં પારસદ્દો, સો ચ નપુંસકે, પાર તીર કમ્મસમ્પત્તિયં, પાર સામત્થિયે વા, પારયતિ તરઙ્ગાદયો વારેતુન્તિ પારં. ઓરન્તુતીરં ‘‘અપાર’’ન્ત્યુચ્ચતે, અવરે તીરદેસે ભવં ઓરં, ણો. પારતો અઞ્ઞં તીરં અપારં.

પઞ્ચકં ઉળુમ્પે. ઉળુતો દકતો પાતિ રક્ખતિ ઉળુપો, સોયેવ નિગ્ગહીતાગમવસેન ઉળુમ્પો. પ્લવતિ, પ્લવન્તિ અનેનાતિ વા પ્લવો, પ્લવ ગમને, ગમનં અત્ર જલગમનં. કુલ સન્તાને, અ, કે ઉલતિ ગચ્છતીતિ વા કુલ્લો, અ, દ્વિત્તં. તરન્તિ અનેન તરો, તર પ્લવતરણેસુ. ગમનાગમનવસેન પુનપ્પુનં જલે અરન્તિ યાય, સા પચ્ચરી, અ, નદાદિ.

૬૬૬. તિકં નાવાયં. તરન્તિ યાય તરણી, યુ, નદાદિ, ઇપચ્ચયે તરિ, ઈમ્હિ તુ તરી. નુ થુતિયં, અ, વુડ્ઢાવાદેસા, નાવા. દ્વયં લઙ્કારથમ્ભે. કૂપ ગમને, ણ્વુ, કૂપકો, અપચ્ચયો વા, તદા સકત્થે કો. કમુ ઇચ્છાયં, ભો, સકત્થે કો, અસ્સુ ચ, કુમ્ભકં.

દ્વયં ‘‘પે સેં’’ઇતિ ખ્યાતે. તરસ્સ પચ્છાભાગે બન્ધિતબ્બોતિ પચ્છાબન્ધો. ગ’મિચ્છિતદિસં અટતિ યેન ગોટવિસો, ઇસો, અવન્તો ચ અસ્સોત્તઞ્ચ, ગોટવિસો. દ્વયં ‘‘પે તમા’’ઇતિ ખ્યાતે. નાવાય કણ્ણો વિય કણ્ણો, મહન્તો કેનિપાતો, તેન પવહણપતિસવનતો, તં ધરતીતિ, કમ્મનિ ણો. નાવાય યુત્તો નાવિકો.

૬૬૭. દ્વયં નાવાય ગમનોપાયે. અરતિ યેનાતિ અરિત્તં, છદાદીહિ તત્રણ, ઇકારાગમો, દ્વિત્તઞ્ચ. કે જલે નિપાતિયતે કેનિપાતો, અલુત્તસમાસોયં.

દ્વયં નિયામકે. પોતો પવહનં, તં વાહયતીતિ પોતવાહો. નિયચ્છતિ પોતન્તિ નિયામકો, યમુ ઉપરમે, નિપુબ્બો ગમને, ણ્વુ, નિયામકો, ચુરાદિ. નિયામકેપિ.

યે વાણિજા નાવાય વાણિજકમ્મં આચરન્તિ, તે સંયત્તિકા નામ, સંયાનં સંયાત્રા, દીપન્તરગમનં, ત્રણ, સા પયોજનમેતેસં સંયત્તિકા, ણિકો, રલોપો, રસ્સો ચ. તપચ્ચયેન વા સિદ્ધં. પોતવાણિજાપિ, પોતો પવહનં, તસ્સ વાણિજા.

૬૬૮. લઙ્કારાદયો, ફિયાદયો ચ નાવાય અઙ્ગા અવયવા. લો ઇન્દો, તસ્સ કારણં લઙ્કારો. વટો વુચ્ચતિ સિવટો, તદાકારતાય વટાકારો. ‘‘વટો કમદ્દે નિગ્રોધે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહો. ફા વુડ્ઢિયં, ઇયો, ફિયો.

દ્વયં ‘‘તલક’’ઇતિ ખ્યાતે. પૂ પવને, તો, વુડ્ઢિ, પવહતિ નિયામકેતિ પવહનં. વુત્તન્તિ ક્રિયાપદં. દ્વયં કટ્ઠમ્બુવાહિનિયં, દુણ ગતિહિંસાસુ, અ, નદાદિ, વુડ્ઢિ, દોણી. અમ્બું નેતિ યેન અમ્બણં, ઉસ્સત્તં, ણત્તઞ્ચ, અમ્બ સદ્દે વા, યુ.

૬૬૯. તિકં ગમ્ભીરે. ગમુ ગમને, ઈરો, ભોન્તો ચ મલોપો ચ, ગભીરો. માલોપે તુ ગમ્ભીરો, ગચ્છન્તા ભાયન્તિ અસ્મિન્તિ વા ગભીરો, ગમ્ભીરો ચ. નિપુબ્બો મન અભ્યાસે, ણો, મસ્સ નો. તબ્બિપક્ખતો ગમ્ભીરવિપરીતતો ઉત્તાનં નામ, ઉગ્ગતં તાનં પમાણં અસ્સ ઉત્તાનં, અગમ્ભીરં.

દ્વયં અગાધે. ગાધ પતિટ્ઠાકઙ્ખાસુ, ગન્થે ચ, નત્થિ ગાધં યત્ર અગાધં. ન હેટ્ઠિમતલં ફુસતિ યત્ર અતલમ્ફસ્સં.

તિકં અપ્પસન્ને. નત્થિ અચ્છભાવો અત્ર અનચ્છો. કલુસં પાપેપિ વુત્તં. વિલ ભેદને, ણો, આવિલો. અવ રક્ખણે વા, ઇલો.

૬૭૦. તિકં નિમ્મલે. છો છેદને, ન છિન્દતિ દસ્સનન્તિ અચ્છો, ણો, સચ્છોપિ, સર વિસરણે, તો, અન્નાદેસો. નત્થિ મલં એતસ્મિં વિમલો. ગભીરપ્પભુતી ગભીરાદયો વિમલન્તા તીસુ લિઙ્ગેસુ.

પઞ્ચકં કેવટ્ટે. ધા ધારણે, ઈવરો. મચ્છે હન્ત્વા જીવતીતિ મચ્છિકો, ઇકો. મચ્છે બન્ધતિ જાલેનાતિ મચ્છબન્ધો, મચ્છે વધતીતિ વા મચ્છબન્ધો, નિગ્ગહીતાગમો, કં જલં, તસ્સ ઈલક્ખી, તાય વટ્ટો વટ્ટનં અસ્સત્થીતિ કેવટ્ટો. કેવત્તોપિ, ણો. જાલે નિયુત્તો, જાલેન હન્તીતિ વા જાલિકો, દાસોપ્યત્ર, દાસ દાને, અ, ‘‘દાસો કેવટ્ટભચ્ચેસૂ’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૦.૧૫] રુદ્દો.

૬૭૧-૬૭૨. ઝસાન્તં મચ્છે. મસ આમસને, છો, મરધાતુવસેન વા સિદ્ધો, મર પાણચાગે, ઇનો, રલોપો. મુખપ્પદેસે પુથૂનિ લોમાનિ અસ્સ પુથુલોમો. પાઠીનાદીનં મચ્છત્તા વિસેસતો અલોમકેપ્યસ્સ વુત્તિ. ઝસ હિંસત્થો દણ્ડકો ધાતુ, અ, ઝસો. અણ્ડજો, વિસારો, સકલીપિ, વિચિત્રં સરતિ અનેન વિસારો, ણો. રોહિતાદીનં વક્કલપ્પાયો [બત્તલપ્પાયો (ક.)] તચો સકલં. તંયોગા, ઈ, સકલી.

રોહિતાદયો, મકરાદયો ચ મચ્છપ્પભેદા. રુહ જનને, તો, રોહિતો. વિપાકે મધુરસત્તા મગ્ગુરો, વણ્ણવિકારો, મજ્જતીતિ વા મગ્ગુરો, ઊરો, મજ્જ સુદ્ધિયં, જ્જસ્સ ગ્ગત્તં, રસ્સો ચ, મગ્ગુરો, ‘‘ઙા ખૂ’’. સિઙ્ગયુત્તતાય સિઙ્ગી, ણો, નદાદિ, સઙ્ગુપિ, સરતિ વાતન્તિ વા સિઙ્ગી, સર હિંસાયં, અ, રસ્સ ગો, અસ્સિ, નિગ્ગહીતાગમો, નદાદિ, સિઙ્ગી, ‘‘ઙ ચ્વે’’. બલ સંવરણે, અલો, લસ્સ જો, બલજો,’’ઙ પા’’. મુઞ્જ સદ્દત્થો, મુઞ્જો. પૂ પવને, ઉસો, વુદ્ધ્યાવાદેસા, પાવુસો, મહામુખમચ્છો, ‘‘ઙ ટા’’.

સત્તક્ખત્તું વઙ્કતીતિ સત્તવઙ્કો, ‘‘ઙ સે’’. સહ વઙ્કેન, સંવિજ્જમાનો વા વઙ્કો યસ્સ સવઙ્કો, ‘‘ઙ મ્વે’’. નળસણ્ઠાનો મીનો નળમીનો, ‘‘ઙ ફ્ौ-યો’’. કડિ સન્નિચયવદનેકદેસેસુ, ણ્વુ, ગણ્ડકો, ‘‘ઙ મા’’. સસુ હિંસાયં, ઉ, અસ્સુ, સુસુકા, સકત્થેકો, ‘‘ઙ-પ્ौ-ટયે’’. સયનતો પસ્સેન ફરતીતિ સફરી, નદાદિ, ફર ફરણે, સફરી દ્વીસુ, ‘‘ઙ ખૂ-મા’’. પાણિગ્ગહણે મુખં કિરતીતિ મકરો, યદાદિ.

૬૭૩. તિમિઆદયો સત્ત મહામચ્છા નામ. તિમ અદ્દભાવે, તિમતીતિ તિમિ, ઇ, તિમિ મચ્છમત્તેપિ. ગિર નિગ્ગિરણે, ણો, લત્તં, ઇસ્સત્તં. તિમિનો ગલો તિમિઙ્ગલો, નિગ્ગહીતાગમો. વણ્ણેન પિઙ્ગલતિમિરસદિસતાય તિમિરપિઙ્ગલો. આ ભુસો નન્દતીતિ આનન્દો, નન્દ સમિદ્ધિયં. તિમિનો મચ્છે નન્દયતીતિ તિમિનન્દો. ‘‘તિમિન્દો’’તિપિ પાઠો, તિમીનં મચ્છાનં ઇન્દો તિમિન્દો. અધિકો આરોહો યસ્સ અજ્ઝારોહો. મહન્તો તિમિ મચ્છો મહાતિમિ.

૬૭૪. દ્વયં ‘‘ઙ ફે’’ઇતિ ખ્યાતે. પાસાણસદિસસણ્ઠાનો મચ્છો પાસાણમચ્છો. પઠ વિયત્તિયં વાચાયં, ઇનો, ઉભયત્ર દીઘો, પાઠીનો, ‘‘ઙ-પ્ौ’’તિ ચ વદન્તિ. દ્વયં બળિસે. વઙ્કતીતિ વઙ્કો, વઙ્ક કોટિલ્યે. બલ સંવરણે, ઇસો, ળત્તં. મચ્છવેધનમ્પિ, વિધ વિધાને, ભેદને ચ, અનેકત્થત્તા, યુ.

તિકં કુમ્ભીલે. ‘‘સુંસુમારો’’તિ સમુદિતનામં, સસતીતિ સુસુ. સુસુ એવ સુંસુ, મારેતીતિ મારો, સુંસુ એવ મારો સુંસુમારો. કેન ઉભતિ પૂરેતીતિ કુમ્ભો, જલાસયો, તત્ર ઉલતિ ગચ્છતીતિ કુમ્ભીલો, કુમ્ભી વા ઘટો, તં લાતીતિ કુમ્ભીલો. ન કમતીતિ નક્કો, ક્વિ, સઞ્ઞાસદ્દત્તા નસ્સ પકતિ, નક્ક નાસને વા, ચુરાદિ.

દ્વયં કચ્છપે. કુચ્છિતો ઊમિ વેગો અસ્સ કુમ્મો, ‘‘પકાસે વેગભઙ્ગેસુ, તરઙ્ગે ઊમિ પુંથિય’’ન્તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૦.૨૧] રભસો, ‘‘વેગે ભઙ્ગપ્પકાસેસુ, બિલાયં ઊમિ વીચિય’’ન્તિ નાનત્થસઙ્ગહો. કચ્છેન પિવતીતિ કચ્છપો, ણો, કમઠોપ્યત્ર, કમુ ઇચ્છાયં, અઠો.

૬૭૫. દ્વયં કક્કટે. કકતીતિ કક્કટકો. સકત્થે કો, કુક આદાને વા, અટો, ઉસ્સત્તં. કુલ સન્તાને, બન્ધુમ્હિ ચ, ઈરો, કું વા પથવિં લુનાતીતિ કુળીરો, ઈરો. દ્વયં રત્તપે. જલસ્સ ઊકા કિમિવિસેસો જલૂકા, જલં ઓકં ગેહં એતિસ્સાતિ વા જલૂકા, ઓસ્સૂ, ઉચ સમવાયે, ણો, ઓકં. રત્તં રુધિરં પિવતીતિ રત્તપા.

તિકં મણ્ડૂકે. મણ્ડ ભૂસને, ઉકો, દીઘો. દદ દાને, ઉરો, દ્વિત્તં. ભી ભયે, સપ્પતો ભાયતીતિ ભેકો, ઇકો, ઈસ્સે. વસ્સાભૂ, સાલુરો, પ્લવોપિ. દ્વયં ‘‘તી’’ઇતિ ખ્યાતે. ગણ્ડં વચ્ચસન્નિચયં ઉપ્પાદેતીતિ ગણ્ડુપ્પાદો. મહિયા લતા મહીલતા, કિઞ્ચુલુકોપિ. કિઞ્ચ ચુલતીતિ કિઞ્ચુલુકો, ઉકો.

૬૭૬. દ્વયં મુત્તાફોટે. સપ્પ ગમને, ઇ, અસ્સિ, સિપ્પિ, થી. સુ અભિસવે, ત્તિ, સુત્તિ. દ્વયં સઙ્ખે. ખનુ અવદારણે, ક્વિ, સઙ્ખો. સમુ ઉપસમે વા, ખો, સઙ્ખો. કં વાતિ ગચ્છતીતિ કુમ્બુ, ઉ, દ્વેપ્યનિત્થિયં.

દ્વયં ખુદ્દસઙ્ખજાતિયં. સઙ્ખસ્સ નખો ઇવ સઙ્ખનખો. દ્વયં ‘‘ખરુ’’ઇતિ ખ્યાતે. જલે સવતીતિ જલસુત્તિ, સુ પસવે, ત્તિ. સમતીતિ સમ્બુકો, ઉકો, બોન્તો ચ, ‘‘સમ્બુકો જલસુત્તિ’ત્થી’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૦.૨૩] પુંકણ્ડે વોપાલિતો.

૬૭૭. દ્વયં જલાસયે. જલાનં આસયો પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં જલાસયો. તેસુ જલાસયેસુ મજ્ઝે યો ગમ્ભીરો અગાધો, સો રહદાખ્યો, હર હરણે, ભૂવાદિ, દો, વણ્ણવિપરિયયો, રહદો.

દ્વયં ઉદપાને. ઉદકં પિવન્તિ અસ્મિં, યુ, કલોપો. પિવન્તિ અસ્મિં પાનો, સો એવ કૂપો પાનકૂપો, કુ સદ્દે, પો, દીઘાદિ, કૂપો, કેન ઉભતીતિ વા કૂપો, ભસ્સ પો. અન્ધુપિ, અન્ધ દસ્સનુપસઙ્ઘાતે, ચુરાદિ, ઉ. દ્વયં સમચતુરસ્સપોક્ખરણિયં. ખનુ અવદારણે, કમ્મે તો, નલોપો, દીઘાદિ. પોક્ખરં જલં, તંયોગા અનો, નદાદિ, પોક્ખરણી.

૬૭૮. તિપાદેન મહતો સદા અગાધજલસ્સ પદ્મટ્ઠાનસ્સ ચ પદ્મસુઞ્ઞસ્સ ચ યોગ્યતાય નામં [અમર ૧૦.૨૮ ગાથાયં પસ્સિતબ્બં]. તળ આઘાતે, તલ પતિટ્ઠાયં વા, આકો, અપરપક્ખે ળત્તં. સર ગમને, અ, સરો. વપ બીજનિક્ખેપે, વપન્તિ યાય વાપી, આયતચતુરસ્સાયમ્પિ. સરતિસ્મા અસો, નદાદિ, સરસી. દહ ભસ્મીકરણે, અ, દધ ધારણે વા, ધસ્સ હો. અમ્બુજાનં પદ્ધાનં આકરો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં.

ખુદ્દકો સરો ‘‘પલ્લલ’’ન્ત્યુચ્ચતે. યત્ર વસ્સાસુ અધિકં જલં, ગિમ્હેસુ જાણુમત્તં, સુક્ખત્યેવ વા, પલ્લ રક્ખણે, ચુરાદિ, અલો, પલ્લલં.

૬૭૯-૬૮૦. અનોતત્તાદયો એતે સત્ત મહાસરા નામ. તત્ર સૂરિયરંસિસમ્ફુટ્ઠાભાવેન ન અવતપતિ ઉદકમેત્થાતિ અનોતત્તો. કણ્ણમુણ્ડપબ્બતસમીપત્તા કણ્ણમુણ્ડો. રથં કરોતીતિ રથકારકો, યથાકથઞ્ચિ અયં બ્યુપ્પત્તિ નામ, સઞ્ઞા પન લોકતોયેવાવગન્તબ્બા. છબ્બણ્ણદન્તવન્તતાય છદ્દન્તો, નાગરાજા, તસ્સ નિવાસનટ્ઠાનસમીપત્તા છદ્દન્તો, સરો. કુણાલસકુણા બહવો યત્થ સન્તિ કુણાલો. મન્દાકિની આકાસગઙ્ગાયમ્પિ વુત્તા. બહવો સીહા પપતન્તિ અસ્મિં સીહપ્પપાતો.

દ્વયં જલપ્પાયે દેસે કૂપનિકટે પસુપાનત્થં પત્થારાદિરચિતે જલાસયે. આહૂયન્તે પસવો અત્ર પાનાયાતિ આહાવો, ણો, વુડ્ઢાવાદેસો. નિપિવન્તિ અસ્મિં નિપાનં, યુ. દ્વયં સુરખાતે, અપોરિસે દેવનિમ્મિતેતિ ભાવો, સોણ્ડેઇચ્ચઞ્ઞે. ‘‘અખાતો દેવખાતકો’’તિ [અમર ૧૦.૨૭] હિ અમરમાલાયં પુંસકણ્ડં.

૬૮૧. નદ્યન્તં નદીયં. સવતીતિ, અન્તો, નદાદિ, સવન્તી. નિન્નટ્ઠાનં ગચ્છતીતિ નિન્નગા, ક્વિ. સન્દ પસવને, ઉ, અસ્સિત્તં, વણ્ણવિકારો, સિન્ધુ. સર ગમને, તો, ઇકારાગમો, સરિતા. આપાનં નિવાસો આપો, સમુદ્દો, ણો, તં ગચ્છતીતિ આપગા. નદ અબ્યત્તસદ્દે, નદતીતિ નદી, નદાદિ, તરઙ્ગનીપ્યત્ર.

દ્વયં ગઙ્ગાયં. ભગીરથેન રઞ્ઞા નિબ્બત્તિતા ભાગીરથીતિ લોકિયા, અસ્માકન્તુ મતેન નામમત્તમેવેતં તસ્સાતિ સન્નિટ્ઠાનં, એવં સબ્બત્ર. ગચ્છતીતિ ગઙ્ગા, ગમિતો ગો, તિપથગતાપિ, તયો સગ્ગમચ્ચપાતાલપથે ગતા તિપથગતા. સિન્ધૂનં નદીનં સઙ્ગમો મેલકો સમ્ભેદો. સમ્મા ભિજ્જન્તિ અસ્મિં સમ્ભેદો, સંપુબ્બો ભિદિ મેલને, ણો.

૬૮૨. ગઙ્ગાદિકા ઇમા પઞ્ચ નદિયો મહાનદી નામ. અચિરં સીઘગમનં એતિસ્સમત્થીતિ અચિરવતી. યમુ ઉપરમે, ઉનો, યમસ્સ ભગિની વા યમુના, ભગિન્યત્થે ઉનો. સરાનિ ભવન્તિ યાય અવધિભૂતાયાતિ સરભૂ, સર ગતિહિંસાચિન્તાસુ વા, ઊ, અભોન્તો ચ, સરભૂ. મહ પૂજાયં, અ, નદાદિ.

ચન્દભાગાદિકા નિન્નગા પઞ્ચ મહાનદિતો અઞ્ઞાસં નદીનં ભેદા. ચન્દભાગો નામ પબ્બતો, તતો પભવતીતિ ચન્દભાગા. સરયોગા વન્તુ, મજ્ઝે સકારાગમો, નદાદિ, સરસ્વતી. વન્તુરત્રાતિસયે.

૬૮૩. નિદ્દોસં જલં અસ્સં નેરઞ્જરા, યદાદિ, અથ વા નેરઞ્જરા નામ તૂરિયવિસેસો, તંસમાનસદ્દતાય અયં નદી નેરઞ્જરા નામ. નાનાગાહાકુલીભૂતતાય કુચ્છિતં વેરં અસ્સા કાવેરી, નદાદિ. નમ્મં સુખં દદાતીતિ નમ્મદા, ણો. આદિના સરાવતી વેત્તવતી કણ્ટકી કોસિકીઆદિકા અનેકા નદીભેદા સઙ્ગહિતા.

દ્વયં હમ્મિયદેવાલયાદીસુ જલમગ્ગે. વારિનો નિક્ખમનમગ્ગો વારિમગ્ગો. નલ ગન્ધે, અ, નદાદિ, ળત્તં, પનાળિ, અયં ઇત્થિયં, પુમે ચ.

તિકં ગામદ્વારમ્હિ અસુચિપૂતિપઙ્કસમ્પુણ્ણાયં કાસુયં. ચિત્તં દુનોતીતિ ચન્દનિકા, યદાદિ.

૬૮૪-૬૮૫. જમુ અદને, અલો, નદાદિ, બોન્તો ચ, ળત્તં, જમ્બાળી. અવલગ્ગન્તિ અસ્મિં ઓળિગલ્લો, લગ્ગ સઙ્ગે, અલો, ળત્તં, અસ્સિ, ગલોપો, દ્વિત્તઞ્ચ. સાદ્ધપજ્જેન પદુમસ્સ નામં. સરસિ રુહતીતિ સરોરુહં, રો. સતં પત્તાનિ અસ્સ, પદ્મવિસેસત્થેપ્યસ્સ પદ્મત્તા વિસેસતો અભેદો. અરં વિન્દતીતિ અરવિન્દં. પદ ગમને, ઉમો. પદુમં, અનિત્થી. પઙ્કે કદ્દમે રુહતીતિ પઙ્કેરુહં, અલુત્તસમાસોયં. નલ ગન્ધે, ઇનો, ળત્તં. પુસ વુડ્ઢિમ્હિ, ખરો, વુડ્ઢિ, સસ્સ કો, પોક્ખરે જલે જાતન્તિ વા પોક્ખરં. મુળાલતોપિ ઉગ્ગન્ત્વા પુપ્ફતિ મુળાલપુપ્ફં. કં જલં અલયતિ ભૂસયતીતિ કમલં, અલ ભૂસને. ભિસતોપિ ઉગ્ગન્ત્વા પુપ્ફતીતિ ભિસપુપ્ફં. કુસે જલે સેતિ તિટ્ઠતીતિ કુસેસયં, રો, અલુત્તસમાસો. તામરસમ્પિ, તામરં જલં, ‘‘તામરં ઘતમણ્ણો ચે’’તિ તન્તતન્તરં, તત્ર સેતિ તિટ્ઠતીતિ તામરસં, રો.

૬૮૬. સિતં સેતં કમલં ‘‘પુણ્ડરીક’’ન્ત્યુચ્ચતે, પુડિ ખણ્ડને, મુડિરિત્યેકે, ઇકો, અરાગમો ચ, મસ્સ પો, ઇસ્સીકારો ચ, પુણ્ડરીકં. રત્તં તુ કમલં ‘‘કોકનદં, કોકાસકો’’તિ ચોચ્ચતે. કોકે નાદયતીતિ કોકનાદં, ણો. રત્તુપ્પલે ચ, ‘‘કોકનદં, કોકનુદ’’ન્તિપિ પાઠો, કે કનતિ દિબ્બતીતિ વા કોકનદં, ભૂવાદિ, દો, અસ્સો. કન દિત્તિકન્તિગતીસુ, કે કાસતીતિ કોકાસકો, ણ્વુ, કાસ દિત્તિયં.

દ્વયં કેસરે, કે જાયતીતિ કિ, કમલાદિ, તસ્મિં જાયતિ, જલતીતિ વા કિઞ્જક્ખો, ખો, નસ્સ, લસ્સ વા કો, નિગ્ગહીતાગમો, કે સરતીતિ, અ, સત્તમિયા અલોપો, દ્વયમનિત્થી. દ્વયં પદ્માદિદણ્ડે. દણ્ડસદિસતાય દણ્ડો. નલ ગન્ધે, ણો.

૬૮૭. દ્વયં મુળાલે. વિસ પેરણે, વસ્સ ભો, ભિસં, ભાસ દિત્તિયં વા, આકારસ્સિ. મૂલે જાયતીતિ મુળાલો, અઞ્ઞત્થે અલો, રસ્સાદિ, ળત્તઞ્ચ, મૂલ પતિટ્ઠાયં વા, અલો, સેસં પુબ્બસદિસં, દ્વયંપ્યનિત્થી.

દ્વયં કણ્ણિકાયં. બીજસ્સ કોસો આકરો બીજકોસો. કણ્ણે કરીયતીતિ કણ્ણિકા, કણ્ણાલઙ્કારો, તંસદિસસણ્ઠાનતાય કણ્ણિકા, પદુમાદીનં સમૂહે ગહને વનેત્યત્થો. સણ દાને, ડો, સણ્ડં, ‘‘સણ્ડં પદ્ધાદિસઙ્ઘાતે, ગોપતિમ્હિ પુમે ભવે’’તિ નાનત્થસઙ્ગહો.

૬૮૮. દ્વયં પદ્મકુમુદાદિસામઞ્ઞે, તથા હિ પદ્મં મહોપ્પલં સિતોપ્પલમુચ્ચતે, ‘‘કુવલયં ઉપ્પલઞ્ચ, નીલમિન્દીવરન્તિ હિ’’ઇતિ બ્યાડિ, ‘‘ઉપ્પલઞ્ચ કુવલયં, નીલમિન્દીવરં મત’’ન્તિ ભાગુરિ ચ, ‘‘રોમો સિતિ ચ નીલો, કુવલયમિન્દીવરઞ્ચ નીલમ્બુજ’’ન્તિ તુ વરરુચિ. ‘‘કુવલયદલસામોપ્યઙ્ગદધિતિ પરિધૂ સર’’ન્તિ માલધિ, માધવો ચ, તત્ર પુબ્બકમતમિહ નિસ્સીયતે. યદ્યેવં કથમુપ્પલસદ્દેન નીલુપ્પલાદીસ્વેવ બુદ્ધિ, ન પન મહોપ્પલાદિમ્હીતિ? વુચ્ચતે – સામઞ્ઞેપિ ધઞ્ઞત્તે યથા ધઞ્ઞસદ્દેન કલમાદીસ્વેવ બુદ્ધિ, ન પન મુગ્ગાદીસુ, એવમિહાપિ. ઉપુબ્બો પા પાને, અલો, દ્વિત્તં, ઉદકે પ્લવતીતિ વા ઉપ્પલં, યદાદિ. કુયા પથવિયા વલયં ઇવ સોભાકરત્તા કુવલયં.

દ્વયં નીલુપ્પલે. નીલવણ્ણે, અ, નીલં, ઇન્દતીતિ ઇન્દી, નદાદિ, ઇન્દી લક્ખી, તસ્સા વરં ઇન્દીવરં, ઇન્દ પરમિસ્સરિયે વા, ઈરો.

અસ્મિં નીલુપ્પલે સેતે કુમુદં નામ. કુયં મોદતે કુમુદં, ણો. અસ્સ પદુમાદિનો કન્દો સાલૂકમુચ્ચતે. કં સુખં દદાતીતિ કન્દો, કન્દ અવ્હાને વા રોદને ચ. સલ ગમનત્થો દણ્ડકો ધાતુ, ઉકો, દીઘો, સાલૂકં.

૬૮૯. તિકં રત્તારત્તસામઞ્ઞે. કમલતો અઞ્ઞતરસ્મિં જલકુસુમે, ન તુ રત્તેયેવ, સુગન્ધેન યુત્તં સોગન્ધિકં. કસ્સ હારં ઇવ સોભાકરત્તા કલ્લહારં, લાગમો, દ્વિત્તઞ્ચ. દકં સીતલં કરોતીતિ દકસીતલિકં.

દ્વયં સેવાલે. ઉદકં સેવતીતિ સેવાલો, અલો, વકારાગમો, ઇસ્સે ચ. નીલતીતિ નીલિકા, નીલ વણ્ણે, ઇકો, નીલવણ્ણયોગતો વા નીલિકા, સેવલોપિ, દ્વયં પદ્મયુત્તે દેસે, પદ્મસમૂહે ચ. નળિની ચ પઙ્કજિની વિસિની ચ સરોજિની પદ્મિનીતિ પરિયાયા. ‘‘પદ્મસણ્ડં તદાકરે’’તિ હિ પરિયાયં રતનમાલાયં માધવો, વિસં સમં, તબ્બન્તતાય વિસિની, ઇનો, નદાદિ. અમ્બુજયોગતો, અમ્બુજાનં સમૂહતો વા અમ્બુજિની.

૬૯૦. તિલબીજાદયો સેવાલો નામ. તત્ર તિલબીજપ્પમાણં જલસણ્ઠિતં નીલાદિવણ્ણયુત્તં તિલબીજં નામ. સઙ્ખો નામ સપત્તો અપ્પકણ્ડો ઉખાપિધાનાદિપ્પમાણો સમૂલો એકો સેવાલવિસેસો. પણકો નામ ભમરસણ્ઠાનો નીલવણ્ણો એકો સેવાલવિસેસો, પણ સઙ્ખાતે, ણ્વુ, પણકો.

પાતાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ સકલબ્યાકરણમહાવનાસઙ્ગઞાણચારિના કવિકુઞ્જરકેસરિના ધીમતા સિરિમહાચતુરઙ્ગબલેન મહામચ્ચેન વિરચિતાયં અભિધાનપ્પદીપિકાવણ્ણનાયં ભૂકણ્ડવણ્ણના સમત્તા.