નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અભિધાનપ્પદીપિકાટીકા

ગન્થારમ્ભ

યસ્સ ઞાણં સદા ઞાણં, નાઞ્ઞેય્યા ઞાણકં વિના;

નિસ્સેસગુણયુત્તસ્સ, તસ્સ નત્વા મહેસિનો.

સત્થન્તરા સમાદાય, સારં સબ્બધરા તથા;

કરિય્યતે’ભિધાનપ્પ-દીપકસ્સત્થવણ્ણના.

પણામાદિવણ્ણના

[ક] ઇધાયં ગન્થકારો પઠમમત્તનો પરેસમ્પિ સમ્મા હિતત્થનિપ્ફાદનત્થં પુઞ્ઞસમ્પદ’માચિનોતિ ‘‘તથાગતો’’ચ્ચાદિના. તત્થ કરુણાકરો મહાકરુણાય ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતો યો તથાગતો ભગવા કરોપયાતં અત્તનો હત્થગતં સુખપ્પદં સુખસ્સ પતિટ્ઠાનભૂતં સુખકારણં વા સુખદાયકં વા પદં નિબ્બાનં ઓસજ્જ ચજિત્વા કલિસમ્ભવે દુક્ખકારણભૂતે ભવે સંસારે કેવલદુક્કરં સુકરેનાસમ્મિસ્સં અચ્ચન્તદુક્કરં પઞ્ચવિધપરિચ્ચાગાદિકં કરં કરોન્તો પરત્થં પરેસમત્થંયેવ અકા કતવા, તમેદિસં તથાગતં અહં નમામિ.

[ખ] યઞ્ચ ધમ્મં જરારુજાદિમુત્તા જરારોગાદીહિ વિમુત્તા મુનિકુઞ્જરા મુનિસેટ્ઠા ભગવન્તો અપૂજયું પૂજિતવન્તો, તથા ઉત્તરે ઉત્તમે સત્તાનં વા સંસારમહોઘપક્ખન્દાનં તતો ઉત્તરણસમત્થે યહિં તરે યસ્મિં ધમ્મપ્લવે ઠિતા સમ્માપટિપજ્જનવસેન આરૂળ્હા નરાનરા મનુસ્સા ચ દેવા ચ તિવટ્ટમ્બુનિધિં કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટસઙ્ખાતેહિ તીહિ વટ્ટેહિ આકુલિતં સંસારમહમ્બુરાસિં તરિંસુ તિણ્ણા, અઘપ્પહં કિલેસપ્પહાનકરં, સંસારદુક્ખપ્પહાનકરં વા તં ધમ્મમપિ અહં નમામિ.

[ગ] મુનિન્દોરસસૂનુતં ભગવતો ઉરે સમ્ભવધમ્મદેસનાય અરિયભાવપ્પત્તતાય મુનિન્દસ્સ ઓરસપુત્તભાવં ગતં પત્તં નુતં કિલેસખેપનકં સુપુઞ્ઞખેત્તં પુઞ્ઞત્થિકાનં પુઞ્ઞબીજવિરુહનટ્ઠાનં સુખેત્તભૂતં ભુવને લોકે સુતં વિસ્સુતં, સુતધરં વા કિલેસસવનાભાવેન અસ્સુતં અપાણોપિ પાણો કરીયિત્થાતિ પાણીકતો, પાતિમોક્ખસંવરો, સોવ સંવરો એતસ્સત્થીતિ પાણીકતસંવરો, તં પાણીકતસંવરં, વરં સીલાદિગુણેહિ સદેવકેહિ લોકેહિ પત્થનીયં. ‘‘દેવાપિ તસ્સ પિહયન્તિ તાદિનો’’તિ [ઉદા. ૨૭] હિ વુત્તં. સદા સબ્બસ્મિં કાલે ગુણોઘેન સીલાદિગુણસમૂહેન નિરન્તરન્તરં અવિચ્છિન્નમાનસં, પરિપુણ્ણચિત્તં વા ગણમ્પિ અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં સમૂહં અપિ અહં નમામીતિ એવમેત્થ તિણ્ણમ્પિ સઙ્ખેપતો અત્થયોજના દટ્ઠબ્બા.

[ઘ-ઙ] એવં પુઞ્ઞસમ્પદમાચિનિત્વા કિમભિમતં સાધનીયમિચ્ચાહ ‘‘પકાસિસ્સમભિધાનપ્પદીપિક’’ન્તિ. બુદ્ધાદીનમભિધાનાનં સરૂપવસેન, લિઙ્ગવસેન ચ પરિદીપનતો પકાસનતો ‘‘અભિધાનપ્પદીપિક’’ન્તિ લદ્ધનામં સત્થં પકાસિસ્સં અન્તોભાવેન નિપ્ફન્નં બહિભાવેન પકાસિસ્સં. અન્તોભાવસ્સ હિ બહિભાવમપેક્ખિત્વા ભાવિતમુપપન્નં. નનુ સન્તેવ પુબ્બાચરિયાનં નામલિઙ્ગપ્પકાસનાન્યમરકોસતિકણ્ડોપ્પલિન્યાદ્યભિધાનસત્થાનિ, પાણિનિ બ્યાડિવરરુચિચન્દગોમિ રુદ્દવામનાદિવિહિતાનિ ચ લિઙ્ગસત્થાનિ, તતો કિમિદમુચ્ચતે ઇચ્ચાહ ‘‘નામલિઙ્ગાનિ બુદ્ધભાસિતસ્સારહાનિ દસ્સયન્તો’’તિ. એતેન સન્તેસ્વપિ પુબ્બાચરિયાનં સત્થેસુ યસ્મા ન તેસુ નામલિઙ્ગાનિ બુદ્ધવચનાનુરૂપાનિ હોન્તિ, તસ્મા તદનુરૂપાનિ નામલિઙ્ગાનિ દસ્સયન્તો અભિધાનસત્થં પકાસિસ્સામીતિ એતમત્થં દીપેતિ. નમ્યતે અભિધીયતે અત્થો અનેનાતિ નામં, સદ્દસત્થે નમુધાતુવસેન. લિઙ્ગયતે ‘‘ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો’’ત્યાદિના વિભજ્જતેતિ, ઇત્થાદયો વાનેન લિઙ્ગીયન્તે બ્યઞ્જીયન્તેતિ લિઙ્ગં, ઇત્થિપુમનપુંસકં. કિમેતસ્સ અભિધાનસત્થસ્સ કરણે પયોજનન્તિ પુચ્છાયં યસ્મિં સતિ તં સોતારો સોતુમુસ્સહન્તિ, તં દસ્સેતુમાહ ‘‘નામલિઙ્ગેસ્વિ’’ચ્ચાદિ. યતો બુદ્ધવચને પટુનો ભાવો પાટવં, તદેવ અત્થો પયોજનં, તં ઇચ્છન્તીતિ પાટવત્થિનો, તેસં પાટવત્થીનં સોતૂનં નામલિઙ્ગેસુ કોસલ્લં કુસલતા છેકભાવો બુદ્ધવચને મહબ્બલં અત્થસ્સ નિચ્છયકારણં હોતિ, અતો તસ્મા કારણા બુદ્ધભાસિતસ્સારહાનિ નામલિઙ્ગાનિ દસ્સયન્તો અભિધાનપ્પદીપિકં સત્થં પકાસિસ્સન્તિ સમ્બન્ધો.

[ચ] ઇદાનિ સત્થલહુભાવત્થમાહ ‘‘ભિય્યો’’ચ્ચાદિ. ભિય્યો બાહુલ્લેન રૂપન્તરા રૂપભેદેન ઇત્થિપચ્ચયપુમ્ભાવાદિકારિયકતેન થીપુન્નપુંસકં ઞેય્યં, સો ચ નામાનં નામવિસેસનસ્સ, નામપરામસિસબ્બનામસદ્દસ્સ ચ ઞેય્યો પકારન્તરાભાવા. તત્ર નામાનં રૂપભેદો યથા – છુરિકા સત્ય’સિપુત્તિ [અભિધાન ૩૯૨ ગાથા]. અસિ ખગ્ગો ચ સાયકો [અભિધાન ૩૯૧ ગાથા]. પાનીયં સલિલં દકન્તિ [અભિધાન ૬૬૧ ગાથા]. નામવિસેસનસ્સ યથા – નિસીથો મજ્ઝિમા રત્તીતિ [અભિધાન ૭૦ ગાથા]. નામપરામસિસબ્બનામસદ્દસ્સ યથા – આકઙ્ખા રુચિ વુત્તા સા, ત્વધિકા લાલસા દ્વિસૂતિ [અભિધાન ૧૬૩ ગાથા]. સાહચરિયેન નિયતલિઙ્ગેનાવિપ્પયોગતો થીપુન્નપુંસકં ઞેય્યં. કત્થચીતિ યત્ર રૂપભેદો નત્થિ, તં યથા – મરીચિ મિગતણ્હિકા [અભિધાન ૬૫ ગાથા]. રંસિમા ભાકરો ભાનુ [અભિધાન ૬૩ ગાથા]. આપો પયો જલં વારિ [અભિધાન ૬૬૧ ગાથા]. મરીઝાદયો હ્યભિન્નરૂપત્તા લિઙ્ગન્તરેપિ સમ્ભાવિયન્તેહિ નિયતલિઙ્ગેહિ મિગતણ્હિકાભાકરજલાદિસદ્દેહિ સાહચરિયેન તંલિઙ્ગે નિચ્છીયન્તે. આહચ્ચવિધાનેન ઇત્થિપુમનપુંસકાનં વિસેસેત્વા કથનેન થીપુન્નપુંસકં ઞેય્યં. ક્વચીતિ યત્ર ન રૂપભેદો લિઙ્ગનિણ્ણયસ્સ નિમિત્તં, ન ચ સાહચરિયં લિઙ્ગભેદોભિમતો, નેકમેવ વા લિઙ્ગમિચ્છતે, તં યથા – વલ્લરી મઞ્જરી નારી [અભિધાન ૫૫૦ ગાથા]. વિટપો વિટભીત્થિયં [અભિધાન ૫૪૭ ગાથા]. ભીતિત્થી ભયમુત્તાસો [અભિધાન ૧૬૬ ગાથા]. વજિરં પુન્નપુંસકેચ્ચાદિ [અભિધાન ૨૪ ગાથા].

[છ] ઇદાનિ રૂપભેદોતિ લિઙ્ગનિણ્ણયસ્સ પટિપત્તિહેતુકો યો ભિન્નલિઙ્ગાનં દ્વન્દો, તક્કરણપટિસેધેન અભિન્નલિઙ્ગાનમેવ દ્વન્દો કતોતિ પરિભાસિતુમુપક્કમતે ‘‘અભિન્નલિઙ્ગિન’’મિચ્ચાદિ. અભિન્નલિઙ્ગીનંયેવ નામાનં દ્વન્દો કતો, ન ભિન્નલિઙ્ગીનં, યથા – વિમુત્યસઙ્ખતધાતુ, સુદ્ધિનિબ્બુતિયો સિયુન્તિ [અભિધાન ૯ ગાથા]. ન કેવલં દ્વન્દોયેવ, અથ ખો એકસેસોપ્યભિન્નલિઙ્ગાનંયેવ કતો, યથા – નગ્ગો દિગમ્બરાવત્થા. [અભિધાન ૭૩૪ ગાથા] સબ્બધરકતે પન ‘‘જીમૂતા મેઘપબ્બતા’’ ઇચ્ચુદાહટં. નનુ ચ ભિન્નલિઙ્ગાનમ્પિ એકસેસો કતો, યથા – માતા પિતા તુ પિતરો, પુત્તા તુ પુત્તધીતરો [અભિધાન ૨૪૯ ગાથા]. સસુરા સસ્સુ સસુરા, ભાતુભગિનિ ભાતરોતિ [અભિધાન ૨૫૦ ગાથા]. એત્થ હિ માતા ચ પિતા ચ પિતરો, પુત્તો ચ ધીતા ચ પુત્તા, સસ્સુ ચ સસુરો ચ સસુરા, ભાતા ચ ભગિની ચ ભાતરોતિ ભિન્નલિઙ્ગાનમ્પિ એકસેસો દસ્સિતોતિ. ઠાનન્તરે તેસં ભિન્નલિઙ્ગતાય દસ્સિતત્તા ન દોસો. તાતો તુ જનકો પિતા [અભિધાન ૨૪૩ ગાથા]. અમ્મા’મ્બા જનની માતા [અભિધાન ૨૪૪ ગાથા]. અપચ્ચં પુત્તોત્રજો સુતો [અભિધાન ૨૪૦ ગાથા]. નારિયં દુહિતા ધીતા [અભિધાન ૨૪૧ ગાથા]. જાયાપતીનં જનની, સસ્સુ વુત્તાથ તપ્પિતા. સસુરોતિ ઇચ્ચાદિકઞ્હિ તેસં [અભિધાન ૨૪૬ ગાથા] ઠાનન્તરન્તિ. તથા એત્થ કમં વિના ભિન્નલિઙ્ગાનં ગણનપાઠો વિય સઙ્કરોપિ ન કતો. તત્ર હિ સગ્ગદિસાદયો અત્થા યથાક્કમં તંસમ્બન્ધા ચ સક્કવિદિસાદયો અત્થા સકસકસમ્બન્ધસહિતા યથાભિધાનં સરૂપપટિપત્યમત્થભિધેય્યા, તથા તપ્પરિયાયસમ્બન્ધાનિ ચ યાનિ નામાનિ, તાનિ સબ્બાનિ તદભિધાનાવસરે અભિધેય્યાનીતિ સુખેનેકત્રેવ સકલનામપટિપત્તિ સરૂપપટિપત્તિ ચ યથા સિયાતિચ્ચેતદત્થં કમો અભ્યુપગમ્યતે, તથા ચ સત્યાવસ્સં સગ્ગાદિપરિયાયે દિવસદ્દાદયો, હરાદ્યવસરે કુમારાદયો અભિધેય્યા ઇતિ કમાનુરોધેન લિઙ્ગસઙ્કરો પરિહરિતુમસક્કુણેય્યો, યથાવુત્તન્તુ કમં વિના નેહ સઙ્કરો કતો, ઇતિ પરિયાયેન ઇત્થિપ્પકરણાદિક્કમેન યથાસમ્ભવમભિધાનતો, તં યથા – ઈતિ ત્વિત્થી અજઞ્ઞઞ્ચ, ઉપસગ્ગો ઉપદ્દવોતિ [અભિધાન ૪૦૧ ગાથા]. અત્ર હિ યે તિલિઙ્ગા, તે તિલિઙ્ગાવસરે એવ નિબદ્ધા, ન ગણનપાઠા વિય ઉચ્ચારણવસેન, એવં સબ્બત્ર યથાસમ્ભવં નીયતે. વુત્તઞ્ચ –

‘‘ભેદાખ્યાનાય ન દ્વન્દો, નેકસેસો ન સઙ્કરો;

કતોત્ર ભિન્નલિઙ્ગાન-મવુત્તાનં કમં વિના’’તિ [અમર ૧.૪].

ઇદાનિ લિઙ્ગવાચકાનં ઠાનવસેનત્થેસુ ગમનં દસ્સેતુમાહ ‘‘લિઙ્ગવાચકે’’ચ્ચાદિ. ગાથાપાદન્તમજ્ઝટ્ઠા ગાથાનં પાદાનઞ્ચ અન્તમજ્ઝટ્ઠા લિઙ્ગવાચકા અનેકત્થલિઙ્ગવાચકાનિ ઞાણદસ્સનાદીનિ લિઙ્ગાનિ પુબ્બમત્થં વાચકવસેન યન્તિ ગચ્છન્તિ. અપરે ગાથાપાદાનમાદિટ્ઠા લિઙ્ગવાચકા પરમત્થં યન્તિ ગચ્છન્તિ. તં યથા –

ફલે વિપસ્સનાદિબ્બ-ચક્ખુસબ્બઞ્ઞુતાસુ ચ;

પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્હિ, મગ્ગે ચ ઞાણદસ્સનં [અભિધાન ૭૯૪ ગાથા].

ણાદો સદ્ધાચીવરાદિ-હેત્વાધારેસુ પચ્ચયો;

કીળાદિબ્બવિહારાદો, વિહારો સુગતાલયે [અભિધાન ૮૫૭ ગાથા].

ખગ્ગે કુરૂરે નેત્તિંસો, પરસ્મિઞ્ચાત્ર તીસ્વમુ [અભિધાન ૧૦૮૯ ગાથા];

કુસલે સુકતં સુટ્ઠુ-કતે ચ સુકતો તિસુ [અભિધાન ૯૩૮ ગાથા].

સમયો સમવાયે ચ, સમૂહે કારણે ખણે;

પટિવેધે સિયા કાલે, પહાને લાભદિટ્ઠિસુ [અભિધાન ૭૭૮ ગાથા].

કન્તારો વનદુગ્ગેસુ [અભિધાન ૧૧૦૭ ગાથા].

એત્થ ચ –

યેભુય્યતાબ્યામિસ્સેસુ, વિસંયોગે ચ કેવલં;

દળ્હત્થેનતિરેકે ચા-નવસેસમ્હિ તં તિસુ [અભિધાન ૭૮૬ ગાથા].

સમાધિસ્મિં પુમેકગ્ગો-નાકુલે વાચ્ચલિઙ્ગિકો [અભિધાન ૧૦૩૫ ગાથા].

જળે થૂલો મહત્યપિ [અભિધાન ૧૦૬૬ ગાથા] ચ્ચાદીસુ

ગાથામજ્ઝટ્ઠાનં, પાદન્તમજ્ઝટ્ઠાનઞ્ચ લિઙ્ગવાચકાનં પુબ્બપરત્થેસ્વપિ ગમનભાવતો ‘‘પુબ્બં યન્તી’’તિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા ગાથાનં મજ્ઝન્તટ્ઠા પુબ્બં યન્તિ, ગાથામજ્ઝટ્ઠા, પાદન્તમજ્ઝટ્ઠા ચ પુબ્બાપરઞ્ચ યન્તીતિ યથાલાભયોજના દટ્ઠબ્બા.

[જ] ઇદાનિ વિસેસવિધિમ્હિ સત્થલહુભાવત્થં પરિભાસતે ‘‘પુમિત્થિય’’મિચ્ચાદિ. પુમિત્થિયં ‘‘દ્વીસૂ’’તિ પદં ઞેય્યં, યથા – અસનિ દ્વીસુ [અભિધાન ૨૪ ગાથા]. સબ્બલિઙ્ગે લિઙ્ગત્તયે ‘‘તીસૂ’’તિ પદં ઞેય્યં, યથા – સત્તન્નં પૂરણે સેટ્ઠે’તિસન્તે સત્તમો તિસુ [અભિધાન ૯૪૨ ગાથા]. એત્થ ચ નિસિદ્ધલિઙ્ગનામં પારિસેસતો ‘‘સેસલિઙ્ગ’’ન્તિ ઞેય્યં [નિસિદ્ધલિઙ્ગ સેસત્થં (અમર ૧.૫.)], યથા – વસ્સ સંવચ્છરા નિત્થીતિ [અભિધાન ૮૧ ગાથા]. અત્ર ચેકલિઙ્ગનિસેધબ્યાખ્યાનેન લિઙ્ગદ્વયવિધાનન્તિ [એકલિઙ્ગનિસેધબ્યાજેન લિઙ્ગદ્વયાભિધાનમિતિ (અમરકોસચિન્તામણિટીકા)].

ગન્થલાહવં વિધાયેદાનિ પટિપત્તિલાહવત્થમાહ ‘‘અભિધાનન્તરારમ્ભે’’ઇચ્ચાદિ. અભિધાનન્તરસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભિધાનસ્સ આરમ્ભે સતિ, તુ અન્તો યસ્સ અભિધાનસ્સ, અથ આદિ યસ્સ અભિધાનસ્સાતિ ઇદં અભિધાનદ્વયઞ્ચ ઞેય્યં. ત્વન્તમથાદિકં નામાદિપદં પુબ્બેન ન સમ્બજ્ઝતેતિ ભાવો. તત્ર નામપદં યથા – જિનો સક્કો તુ સિદ્ધત્થો [અભિધાન ૪ ગાથા]. કેસવો ચક્કપાણ્યથ [અભિધાન ૧૬ ગાથા]. મહિસ્સરો સિવો સૂલી [અભિધાન ૧૬ ગાથા]. લિઙ્ગપદં યથા – પુમે તુ પણ્હિ પાસણિ [અભિધાન ૨૭૭ ગાથા]. પુમે તૂતુ રજો પુપ્ફં [અભિધાન ૨૩૮ ગાથા]. સા તિરોકરણીપ્યથ [અભિધાન ૨૯૮ ગાથા]. પુન્નપુંસકમુલ્લોચં [અભિધાન ૨૯૯ ગાથા]. અત્થપદં યથા – ઉદરે તુ તથા પાચા’નલસ્મિં ગહણીત્થિયં [અભિધાન ૯૭૩ ગાથા]. પણીતો તીસુ મધુરે, ઉત્તમે વિહિતેપ્યથ. અઞ્જસે વિસિખાયઞ્ચ, પન્તિયં વીથિ નારિયં [અભિધાન ૯૪૦ ગાથા]. અથસદ્દેન ચત્ર અનન્તરિયત્થેન સકપરિયાયોપલક્ખણતો અથો સદ્દાદીસુ ચ ન પુબ્બેન સમ્બજ્ઝતે. પાણકો ચાપ્યથો ઉચ્ચાલિઙ્ગો લોમસપાણકોતિ [અભિધાન ૬૨૩ ગાથા].

[ઝ] ઇદાનિ બુદ્ધવચનાનમનુરૂપાનમ્પિ પચુરપ્પયોગાનમેવ કેસઞ્ચિ ગહણં અત્તનો સત્થન્તરાપસય્હતાવસેન અહંકારપુબ્બિકાભાવઞ્ચ દસ્સેતુમાહ ‘‘ભિય્યો પયોગ’’મિચ્ચાદિ. સોગતે સુગતસ્સ વચનભૂતે આગમે પિટકત્તયે, તઞ્હિ આગચ્છન્તિ તિવિધસમ્પત્તિયો એતેનાતિ આગમોતિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ભિય્યો પયોગં બાહુલ્લેન પયુજ્જતેતિ પયોગો, તં આગમ્મ ગહેત્વા ક્વચિ અરઞ્ઞવગ્ગાદીસુ નિઘણ્ટુયુત્તિઞ્ચ નિઘણ્ટુનામકે સત્થે આગતં બુદ્ધવચનાનુરૂપં યુત્તિઞ્ચ આનીય આનેત્વા નામલિઙ્ગં કથીયતિ અન્તોભાવેન નિપ્ફન્નં બહિભાવેન પકાસીયતે. આવિભાવત્તમેવ હિ જઞ્ઞત્તં સન્તકારિયકારિનો. આસીસાયં વા અવસ્સમ્ભાવિનોપિ વચનસ્સ વત્તમાનત્થવત્તિચ્છાય વત્તમાનત્તં, તથા હિ લોકે અવસ્સમ્ભાવિનો સિદ્ધિમભિસન્ધાય ભાવિનમપ્પત્તં વત્તમાનત્તેન વા અતીતત્તેન વા વત્તુમિચ્છતિ, તં યથા – ‘‘ઇદં મમમપાપયે’’તિ કોચિ કેનચાભિહિતો સન્તો અવસ્સં તં ભવિસ્સતીતિ મઞ્ઞમાનો પાપિયમાનં પત્તં વા વત્તુમિચ્છતિ, તતોયેવ ‘‘આસીસાયં ભૂતમિવ ચે’’તિ [પાણિનિ ૩.૩.૧૩૨] તદતિદેસવચનં પચ્ચાખ્યાયતે.

પણામાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. સગ્ગકણ્ડવણ્ણના

૧. ઇદાનિ યસ્મા અભિધેય્યત્થો નામ પઞ્ઞત્તિપરમત્થત્થવસેન દુવિધો, તેસુ યેભુય્યેન પઞ્ઞત્તત્થતો પરમત્થત્થોવ સેટ્ઠો, તેસુપિ ઓધિસો કિલેસાનં સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિકરત્તા યથાક્કમં અટ્ઠ ધમ્મા સેટ્ઠા, તતોપિ નિબ્બાનમેવ સેટ્ઠં, તેસં સબ્બેસમ્પિ ધમ્માનં સમ્માસમ્બુદ્ધોવ સેટ્ઠો. વુત્તઞ્હિ ભગવતા ‘‘વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનં, દ્વિપદાનઞ્ચ ચક્ખુમા’’તિ [ધ. પ. ૨૭૩; નેત્તિ. ૧૨૫]. એત્થ હિ ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ [અ. નિ. ૪.૩૪; ૫.૩૨; ઇતિવુ. ૯૦] વચનતો સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્માનં વિરાગસઙ્ખાતો નિબ્બાનમેવ સેટ્ઠો, ચક્ખુમા પન સમ્માસમ્બુદ્ધો તેસં સબ્બેસમ્પિ ધમ્માનં, દેવમનુસ્સાદિભેદાનં દ્વિપદાનઞ્ચ પઞ્ઞત્તત્થાનં સેટ્ઠોતિ અયમત્થો વુત્તો ભગવતા, તસ્મા સબ્બત્થસેટ્ઠત્થાભિધાયકાભિધાનભૂતં બુદ્ધાતિધાનમેવ પઠમં સગ્ગકણ્ડસ્સ આદિમ્હિ પત્થિયવસેન [સત્થિયવસેન (ક.)] દસ્સેતુમાહ ‘‘બુદ્ધો’’ચ્ચાદિ. તત્થ જિનસદ્દન્તં સબ્બબુદ્ધસ્સ નામં. સબ્બં બુદ્ધવાતિ બુદ્ધો, સકમ્મકા કત્તરિ તપચ્ચયો. વિસિટ્ઠા બુદ્ધિ અસ્સત્થીતિ બુદ્ધો, પસંસાયં યદાદિના ણપચ્ચયો. દાનસીલક્ખન્ધાદયો ઠાનાટ્ઠાનઞાણાદયો વા દસ બલાનિ યસ્સેતિ દસબલો. સાસતિ વિનયતિ સત્તેતિ સત્થા. સબ્બધમ્મજાનનસીલતાય સબ્બઞ્ઞૂ. દ્વિપદાનં, દ્વિપદેસુ વા ઉત્તમો દ્વિપદુત્તમો, બુદ્ધવંસવણ્ણનાયં [બુ. વં. અટ્ઠ. ૩૭ નિદાનકથા] નિદ્ધારણલક્ખણાય છટ્ઠિયા સમાસસ્સ પટિસિદ્ધત્તા નેદિસી નિદ્ધારણલક્ખણા છટ્ઠી ગમ્યતે. કસ્મા પન સો તત્થ પટિસિદ્ધોતિ? સમાસે યેભુય્યેન નિદ્ધારણલક્ખણત્તયસ્સ વિકલાભાવતો. કિઞ્ચાપિ હિ તત્થ છટ્ઠિયાયેવ પટિસિદ્ધો, સત્તમિયા પન નિદ્ધારણલક્ખણાય વિજ્જમાનત્તા તસ્સાપિ સો પટિસેધનીયોયેવ. મુનીનં ઇન્દો રાજા મુનિન્દો. પુઞ્ઞઞાણભાગ્યાદયો ભગં નામ, તંયોગા ભગવા. નાથતિ સત્તાનં હિતં યાચતિ, કિલેસે વા ઉપતાપેતિ, સત્તેસુ વા ઇસ્સરિયં કરોતિ, તેસં વા હિતં આસીસતીતિ નાથો. બુદ્ધધમ્મસમન્તઞાણદિબ્બચક્ખુસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ સમન્નાગતત્તા ચક્ખુમા. સબ્બદા બ્યામપ્પભાય કાયતો નિચ્છરણવસેન અઙ્ગીરસો. સબ્બાકારેન સબ્બધમ્માનં મુનનતો મુનિ, ધમ્મવાદેસુ વા મોનકરણતો મુનિ.

૨. લોકાનં, લોકેસુ વા નાથો લોકનાથો. અત્તનો અધિકસ્સ કસ્સચિપિ ઉત્તમપુગ્ગલસ્સ અભાવતો અનધિવરો, સબ્બપરિયન્તગતત્તભાવત્તા વા નત્થિ એતસ્સ ઇતો અઞ્ઞો અધિકો પત્થેતબ્બો અત્તભાવોતિ અનધિવરો. મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં એસનતો ગવેસનતો મહેસિ, મહન્તો વા ઈસો વિભૂતિ એતસ્સાતિ મહેસિ. હિતં વિનયતિ અનુસાસતીતિ વિનાયકો, વિસિટ્ઠં વા નિબ્બાનં સત્તે નેતીતિ વિનાયકો. સબ્બધમ્મદસ્સનસીલતાય ‘‘સમન્તચક્ખૂ’તિ લદ્ધનામેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સમન્નાગતત્તા સમન્તચક્ખુ. સોભનં ગતં ઞાણમસ્સ, સંસારા વા સુટ્ઠુ અપુનરાવત્તિયા ગતવાતિ સુગતો, સપરસુખસિદ્ધત્થં વા સમ્મા ગતવાતિ સુગતો. ભૂરિ બહુકા પઞ્ઞા યસ્સ, અનન્તત્તા વા ભૂરિસમા પઞ્ઞા એતસ્સાતિ ભૂરિપઞ્ઞો, અનન્તાય મહાપથવિયા સદિસપઞ્ઞોત્યત્થો. કિલેસાદિપઞ્ચવિધં મારં જિતવાતિ મારજિ.

૩. નરાનં સીહો સેટ્ઠો, પરપ્પવાદમદ્દનસહનતો વા નરો ચ સો સીહો ચાતિ નરસીહો, સહતીતિ સીહો, નિરુત્તિનયેન પુબ્બવણ્ણાકારસ્સીકારો, સીહસદિસત્તા વા નરો ચ સો સીહો ચાતિ નરસીહો. યથા હિ સીહો મિગરાજા ચતૂહિ દાઠાહિ સબ્બસત્તે હિંસતિ અભિભવતિ, તથા ભગવાપિ સીલપઞ્ઞાપુઞ્ઞિદ્ધિસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ સબ્બં લોકં હિંસતિ અભિભવતીતિ ઓપમ્મસંસન્દનં. સબ્બપુરિસાનં સેટ્ઠત્તા નરવરો, નરાનં વા દેવમનુસ્સાનં સેટ્ઠત્તા નરવરો, ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ [સં. નિ. ૧.૨૩] એત્થ વિય નરસદ્દેન સબ્બે દેવમનુસ્સા સઙ્ગહિતા. ધમ્મસ્સ રાજપવત્તકત્તા ધમ્મરાજા, ધમ્મતો વા સદેવકસ્સ લોકસ્સ રાજા જાતો, નાધમ્મતોતિ ધમ્મરાજા, ધમ્મેન રાજતીતિ વા ધમ્મરાજા, ધમ્મપાલકો વા રાજા ધમ્મરાજા. મુનીનં સેટ્ઠત્તા મહામુનિ. દેવાનં અતિદેવોતિ દેવદેવો, દેવાનં અધિકો વા દેવો દેવદેવો. લોકાનં ગરુ આચરિયો લોકગરુ, લોકાનં ગરુભાજનત્તા વા લોકગરુ. ધમ્મસ્સ સામિ યથાવુત્તનયેન ધમ્મસ્સામી. યથા પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુભાવં ગતા, તથા અયમ્પિ ગતોતિ તથાગતો, તથા વા સમ્મા ગતં ઞાણમસ્સાતિ તથાગતોત્યાદિના તથાગતસદ્દસ્સ અત્થપપઞ્ચો તત્થ તત્થ [દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૭૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૮; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૩; બુ. વં. અટ્ઠ. ૨ નિદાન કથા; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૪; પટિ. સ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૭; દી. નિ. ટી. ૧.૭; દી. નિ. અભિ. ટી. ૧.૭; મ. નિ. ટી. ૧.૧૨; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૧૭૦] વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

૪. સયમેવ સમ્માસમ્બુદ્ધો ભવતિ, અનઞ્ઞબોધિતોતિ સયમ્ભૂ. સમ્મા અવિપરીતેન સ’મત્તનાયેવ સબ્બધમ્મે બુજ્ઝતિ અબુજ્ઝિ બુજ્ઝિસ્સતીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. સેટ્ઠપઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા વરપઞ્ઞો. સત્તે સંસારણ્ણવતો નિબ્બાનપારં નેતીતિ નાયકો. જિતપઞ્ચમારત્તા જિનો. એત્થ ચ સમન્તભદ્ર, લોકજિ, છળભિઞ્ઞ, અદ્વયવાદી, સિરીઘન, અકનિટ્ઠગ [અકનિટ્ઠક (ક.)], ધમ્મચક્ક, રાગાસનિ [રાગારિ (ક.)], તિસરણ, ખસમ [ખણસમ (ક.) ખેન આકાસેન સમા તુલ્યા ગુણા યસ્સ સો (તિકણ્ડસેસટીકા ૧.૧.૮)], ગુણાકર, મહાસુખ, વજિર, મેત્તાબલ, અસમ, જિતારિ, મહાબોધિ, ધમ્મધાતુ, સેતકેતુ, ખજિ, તિમુત્તિ [ખજિરવિમુત્તિ (ક.) ખેન આકાસજ્ઝાનેન – સુઞ્ઞભાવનાયાતિ ભાવો – જયતિ સંસારભાવં યો, જિ+ ક્વિપ સુઞ્ઞવાદીનં બોદ્ધાનં ‘‘સુઞ્ઞં સબ્બમેવ’’ ઇત્યાકારભાવનાય સંસારભાવજયનતો તથાભાવો (સદ્દકપ્પદ્દુમ)], દસભૂમિસ્સર, પઞ્ચઞાણ, બહુક્ખમ, સમ્બુદ્ધ, સબ્બદસ્સી, મહાબલ, સબ્બબોધ [સમ્બોધધમ્મ (ક.)], ધમ્મકાય, સંગુત્ત, અરહ, દ્વાદસક્ખ, વીતરાગાદીનિપિ અનેકાનિ બુદ્ધસ્સ નામાનિ [ઇમાનિ પરિયાયવચનાનિ પાયસો અમરકોસતો, તિકણ્ડસેસાભિધાનતો ચ ગહિતાનિ]. સમન્તતો પુઞ્ઞસમ્ભારતો ચ ઞાણસમ્ભારતો ચ ભદ્રો સેટ્ઠોતિ સમન્તભદ્રોત્યાદીનિ ચ નિબ્બચનાનિ વેદિતબ્બાનિ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ, સગુણેન મહેસિનો;

ગુણેન નામમુદ્ધેય્યં, અપિ નામસહસ્સતો’’તિ [ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૧૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૬; નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૮].

તત્થ ઉદ્ધેય્યન્તિ ઉદ્ધરિતબ્બં. અપિ નામસહસ્સતોતિ અનેકેહિ નામસહસ્સેહીત્યત્થો. સબ્બબુદ્ધનામકથા.

સક્કાદિસત્તકં અમ્હાકં બુદ્ધસ્સ નામં. પઞ્ચમારે જેતું સક્કોતીતિ સક્કો, ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવાસકરણતો વા લોકમરિયાદં છિન્દિતું સક્કુણન્તીતિ સક્કા, સાકિયરાજૂનં પુબ્બરાજાનો, તેસં વંસભૂતત્તા ભગવા ‘‘સક્કો’’તિ વુચ્ચતિ. અસ્સ ચ જાતિસમનન્તરં નિધયો રતનાનિ ચ ઉપ્પન્નાનીતિ સિદ્ધત્થોતિ નામં કતં, સબ્બેસં વા લોકાનં સિદ્ધા અત્થા એતેન હેતુભૂતેનાતિ સિદ્ધત્થો. સુદ્ધં ઓદનં અસ્સાતિ સુદ્ધોદનો, તસ્સ અપચ્ચં સુદ્ધોદનિ. ગોતમવંસસ્સ કપિલસ્સ મુનિનો સિસ્સતાય સક્યા ગોતમા, ભગવા પન ગોતમવંસે ઉપ્પન્નત્તા ગોતમસ્સ મુનિનો અપચ્ચં ગોતમો.

૫. સક્યવંસાવતિણ્ણો [સક્યવંસા પિત્થિણ્ણો (ક.)] સક્યમુનિ યો બુદ્ધો સો સક્યસીહો, સક્યાનં વા સેટ્ઠત્તા સક્યસીહો. સક્યકુલતો જાતો મુનિ સક્યમુનિ. સૂરિયદેવપુત્તસ્સ સોતાપન્નત્તા ભગવા આદિચ્ચબન્ધૂતિ વુચ્ચતિ, આદિચ્ચસ્સ બન્ધુ ઞાતીતિ નિબ્બચનં કત્વા. એત્થપિ માયાદેવીસુત, મહાસમણ, કલિસાસનાદીનિ [કુલિસાસનાદીનિ (ક.) કલિમ્હિ યુગે સાસનં અનુસાસનં યસ્સ સો, અથવા કલિમ્હિ પાપે વિવાદે વા સાસનં હિતસાધનં યસ્સ સો (તિકણ્ડસેસટીકા ૧.૧.૧૧)] ગોતમપરિયાયાનિ વેદિતબ્બાનિ.

૬. મોક્ખાદીનિ નિબ્બુતિપરિયન્તાનિ છચત્તાલીસ નામાનિ નિબ્બાનસ્સ નામાનિ. મુચ્ચન્તિ એત્થ, એતેન વા રાગાદીહીતિ મોક્ખો. નિરુજ્ઝન્તિ એત્થ રાગાદયોતિ નિરોધો, રુન્ધતિ વા નિબ્બાનન્તિ રોધો, કિલેસો, સો એત્થ નત્થીતિ નિરોધો. વાનસઙ્ખાતાય તણ્હાય નિક્ખન્તત્તા, નિબ્બાતિ વા એતેન રાગગ્ગિઆદિકોતિ નિબ્બાનં. યથા પકતિદીપો નદીસોતેન વુય્હમાનાનં પતિટ્ઠા હોતિ, એવમિદમ્પિ નિબ્બાનં સંસારમહોઘેન વુય્હમાનાનં પતિટ્ઠાતિ દીપો વિયાતિ દીપો, નિક્કિલેસાનં વા પદીપસદિસભાવકરણતો દીપો વિયાતિ દીપો, ‘‘નિબ્બન્તિ ધીરા યથયં પદીપો’’તિ હિ વુત્તં, દિપ્પતિ વા અરિયાનં ઞાણચક્ખુસ્સેવ પકાસતીતિ દીપો. તણ્હાનં ખયહેતુત્તા તણ્હક્ખયો. રાગાદીનં પટિપક્ખત્તા, ઉત્તમટ્ઠેન વા પરં. તાયતિ રક્ખતિ અપાયાદિતોતિ તાણં. નિલીયન્તિ એત્થ સંસારભયભીરુકાતિ લેણં. નત્થિ દીઘરસ્સાદિકં રૂપં સણ્ઠાનમેતસ્સાતિ અરૂપં, અપ્પચ્ચયત્તા વા અરૂપં. રાગાદીનં સન્તકરણત્તા સન્તં. રાગક્ખયહેતુભાવેન અવિપરીતત્તા, ચતુસચ્ચપરિયાપન્નત્તા વા સચ્ચં. નત્થિ આલયો તણ્હા એત્થાતિ અનાલયં.

૭. પચ્ચયેહિ ન સઙ્કરીયતેતિ અસઙ્ખતં. સિવં ખેમભાવં કરોતીતિ સિવં, સંસારભીરુકેહિ સેવિતબ્બત્તા વા સિવં, યદાદિના વપચ્ચયો. નત્થિ એત્થ મતં મરણં, એતસ્મિં વા અધિગતે પુગ્ગલસ્સ મતન્તિ અમતં. પસ્સિતું સુદુક્કરતાય સુદુદ્દસં. પરેહિ ઉત્તમેહિ અરિયપુગ્ગલેહિ અયિતબ્બં ગન્તબ્બન્તિ પરાયણં, પરતો વા અયિતબ્બં ગન્તબ્બન્તિ પરાયણં, સંસારસભાવતો અઞ્ઞસભાવવસેન બુજ્ઝિતબ્બન્ત્યત્થો, પરેસં વા અરિયપુગ્ગલાનં પતિટ્ઠાનત્તા પરાયણં. યેન ચત્તારો મગ્ગા ઓધિસો કિલેસે સરન્તિ હિંસન્તિ તં ધમ્મં સરણં, અરિયાનં વસિતગેહત્તા વા સરણં. ઈતિ ઉપદ્દવો પવાસો ચ તે યત્થ ન સન્તિ, તં અનીતિકં, સત્તે સંસારં નેતીતિ ‘‘નીતી’’તિ લદ્ધનામાય તણ્હાય અભાવતો વા અનીતિકં. આસવાનં અનારમ્મણતાય અનાસવં. નિચ્ચટ્ઠેન ધુવં, ધવતિ વા મગ્ગાનમારમ્મણભાવં ગચ્છતીતિ ધુવં, ‘‘ધુ ગતિથેરિયેસૂ’’તિ હિ કાતન્તધાતુ. દટ્ઠબ્બસભાવસ્સ નત્થિતાય અનિદસ્સનં. પચ્ચયેહિ અકતત્તા અકતં. સદા વિજ્જમાનત્તા અપલુજ્જનસભાવં ગચ્છતિ, તેન વા વિઞ્ઞાયતીતિ અપલોકિતં. ‘‘ઇતં ગતે ચ વિઞ્ઞાતે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે વુત્તં. લોકસભાવેન વા વિઞ્ઞાયતીતિ લોકિતં, તબ્ભાવાપગમનતો અપલોકિતં. સણ્હટ્ઠેન નિપુણં, યેન વા ચત્તારો મગ્ગા ઓધિસો કિલેસે નિસ્સેસતો પુનન્તિ સોધેન્તિ, તં નિપુણં. ન કદાચિપિ યસ્સ અન્તો વિનાસો અત્થિ, તં અનન્તં. ખરન્તિ વિનસ્સન્તીતિ ખરા, સઙ્ખતા, તે યત્થ ન સન્તિ, તં અક્ખરં, ખરસઙ્ખાતાનં વા સઙ્ખતાનં પટિપક્ખત્તા અક્ખરં. એત્થ ચ અસઙ્ખતન્ત્યાદિકા ગાથા રુચિરા નામ.

૮. સબ્બદુક્ખાનં ખયકારણત્તા દુક્ખક્ખયો. બ્યાબાધતીતિ બ્યાબાધો, સો એવ બ્યાબાદો, દુક્ખસચ્ચં, તસ્સ ભાવો બ્યાબજ્જં, દુક્ખસ્સ પીળનાદ્યત્થો, તં યત્થ નત્થિ, તં અબ્યાબજ્જં, અબ્યાપજ્ઝન્તિપિ પાઠો, તત્થ બ્યાપજ્જન્તિ વિનસ્સન્તીતિ બ્યાપાદા, સઙ્ખતા, તેસં ભાવો બ્યાપજ્ઝં, સઙ્ખતાનં વિનસ્સનભાવો, તં યત્થ નત્થિ, તં અબ્યાપજ્ઝન્તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો, નિરુત્તિનયેન ચ દ્યસ્સ જ્ઝકારો. કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટાનમભાવતો વિવટ્ટં. નિબ્ભયટ્ઠેન ખેમં, ખયન્તિ વા એતેન રાગગ્ગિઆદયોતિ ખેમં. સઙ્ખારેહિ અસમ્મિસ્સતાય, વિસંયોગતાય ચ કેવલં. અપવજ્જન્તિ સઙ્ખારા એતસ્માતિ અપવગ્ગો. યસ્મા રાગો વિગતો, સો વિરાગો. પધાનભાવં નીતં પણીતં. નત્થિ એતસ્મિં અધિગતે અરિયાનં ચુતં ચવનન્તિ અચ્ચુતં. અરિયેહિ પજ્જિતબ્બત્તા ગન્તબ્બત્તા પદં.

૯. ચત્તારો યોગા ખયન્તિ એતેનાતિ યોગક્ખેમો. પારેતિ સક્કોતિ સંસારદુક્ખસન્તાપં સમેતુન્તિ પારં, ‘‘સંસારદુક્ખસન્તાપતત્તસ્સા’લં સમેતવે’’તિ હિ વુત્તં. પગતા સંસારચક્કસ્સ અરા એતસ્માતિ વા પારં. કિલેસેહિ મુચ્ચનતો મુત્તિ, નિકાયન્તરિયા પન ‘‘સરીરેન્દ્રિયેહિ અત્તનો મુત્તત્તા મુત્તી’’તિ વદન્તિ. કિલેસસમનતો સન્તિ. વિસુજ્ઝન્તિ સત્તા એતાય રાગાદિમલેહીતિ વિસુદ્ધિ. સબ્બસઙ્ખારા વિમુચ્ચનતો વિમુત્તિ. અસઙ્ખતમેવ નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન, સન્તિલક્ખણધારણતો વા ધાતૂતિ અસઙ્ખતધાતુ. સુજ્ઝન્તિ સત્તા એતાય રાગાદિમલેહીતિ સુદ્ધિ. આવુણોતિ સંસારતો નિક્ખન્તુમપ્પદાનવસેનાતિ વુતિ, તણ્હા, તતો નિક્ખન્તત્તા નિબ્બુતિ.

૧૦. ખીણાસવાદિચતુક્કં અરહન્તે. ખીણા આસવા યસ્સ સો ખીણાસવો. તતો ઉત્તરિ કરણીયાભાવતો નત્થિ સિક્ખા એતસ્સાતિ અસેક્ખો. વિગતો રાગો યસ્માતિ વીતરાગો. સંસારચક્કસ્સ અરે હતવાતિ અરહા, ‘‘અરહ’’ન્તિપિ પાઠો.

દેવલોકાદિપઞ્ચકં સગ્ગસ્સ નામં. દેવાનં લોકો ભવનં દેવલોકો. દિબ્બન્ત્યત્ર દિવો. અજ ગતિયં, અનેકત્થત્તા ઠિતિયં, ચિરં ઠિયતે અસ્મિન્તિ અગ્ગો, ઠાનં, સોભનો અગ્ગો સગ્ગો, પુઞ્ઞેન વા સુટ્ઠુ અજીયતેતિ સગ્ગો. તયો દેવા દિબ્બન્ત્યત્રેતિ તિદિવો. પધાનતો હિ તીહિ હરિહરબ્રહ્મેહિ બ્યપદેસો. તિદસાનં દેવાનં આલયો ઠાનન્તિ તિદસાલયો. કેચિ પન ‘‘દેવલોકાદિત્તયં સગ્ગસામઞ્ઞસ્સ નામં, તિદિવાદિદ્વયં તાવતિંસસ્સા’’તિ વદન્તિ, તં અમરકોસાદીસુ સામઞ્ઞસ્મિંયેવ દ્વિન્નમ્પિ ગહણતો ન સારતો પચ્ચેતબ્બં. એત્થાપિ નાક, સુરલોક, તિપિટ્ઠપ [વિસન્તિ સુકતિનો અસ્મિં ઇતિ પિટ્ઠપં પિસોદરાદિ તિદસાનં પિટ્ઠપધિતિ દસસદ્દલોપો (ચિન્તામણિટીકા)], અવરોહ, ફલોદય [ફલસ્સ કમ્મફલસ્સ ઉદયો દિટ્ઠિયોગ્યટ્ઠાનં (તિકણ્ડટીકા)], મન્દર, સેરિક, સક્કભવન, ખં, નભાદીનિ દેવલોકસામઞ્ઞાનિ ઇધાનાગતાનિપિ ગહેતબ્બાનિ.

૧૧-૧૨. તિદસાદિચતુદ્દસકં દેવતાસામઞ્ઞસ્સ નામં. જાતીસુ [જાતિજાતીસુ (ક.)] વુત્તાસુ બ્યત્તિપિ વુચ્ચતીતિ બ્યત્તીનં બહુત્તા બહુવચનનિદ્દેસો. જાતિસત્તાવિનાસસઙ્ખાતા તિસ્સો દસા પરિમાણા એતેસન્તિ તિદસા. એતે હિ મનુસ્સાદયો વિય બુદ્ધિવિપરિણામખયેહિ ન યુજ્જન્તિ, પઞ્ચવીસતિવસ્સુદ્દેસિયા એવ ઉપ્પજ્જન્તિ સન્તિ વિનસ્સન્તિ ચ. મરણં મરો, સો યેસં નત્થિ, તે અમરા. દિબ્બન્તિ પઞ્ચકામગુણાદીહિ કીળન્તીતિ દેવા. વિબુજ્ઝન્તિ ન સુપન્તીતિ વિબુધા, અતીતાનાગતજાતિં વિબુજ્ઝન્તીતિ વા વિબુધા. સુધાભોજનભુઞ્જનસીલતાય સુધાસિનો. સમુદ્દુટ્ઠા [અમતમથનોટ્ઠા (ચિન્તામણિટીકા)] સુરા અત્થિ યેસં, તે સુરા, સુરન્તિ વા કીળન્તીતિ સુરા, સુખેન રમન્તીતિ વા સુરા. દીઘાયુકાપિ સમાના યથાપરિચ્છેદં સમ્પત્તકાલે મરન્તિ સીલેનાતિ મરૂ. દિવો દેવલોકો ઓકો આસયો યેસં તે દિવોકા. સુધાહારસ્સ પાતબ્બસ્સપિ સમ્ભવતો અમતં પિવન્તીતિ અમતપા, અમતોસધં વા પિવન્તીતિ અમતપા. સગ્ગે વસનસીલત્તા સગ્ગવાસિનો. સદા પઞ્ચવીસતિવસ્સુદ્દેસિયત્તા નિરાકતા જરા એતેસન્તિ નિજ્જરા. ન નિમિસન્તીતિ અનિમિસા, ભમુકા નિચ્ચલં કરોન્તીત્યત્થો. દિવે વસન્તીતિ દિબ્બા. દેવા એવ દેવતા, સકત્થે દેવસદ્દતો તાપચ્ચયો, દેવતા એવ દેવતાનિ, સકત્થે નિપચ્ચયો. ‘‘અપુમે’’તિ એત્થ પઠમસકત્થિકવસેન ઇત્થિલિઙ્ગત્તં, દુતિયસકત્થિકવસેન નપુંસકલિઙ્ગત્તં વેદિતબ્બં, દુતિયસકત્થિકવસેનેવ વા દ્વિલિઙ્ગત્તં, તત્થ ઇત્થિલિઙ્ગપક્ખે યદાદિના નિકારાદેસો. અમરકોસે પન ‘‘દેવતાનિ પુમે વા’’તિ [અમર ૧.૯] વુત્તં. તસ્સત્થો – દેવતાનિસદ્દો વિકપ્પેન પુલ્લિઙ્ગે, નિચ્ચં નપુંસકેતિ. ટીકાયઞ્ચ ‘‘સકત્થિકા પકતિતો લિઙ્ગવચનાનિ અતિવત્તન્તીતિ પુન્નપુંસકત્ત’’ન્તિ [દેવો એવ દેવતા, સકત્થે તા, સકત્થિકા અપિ પચ્ચયા પકતિતો લિઙ્ગવચનાદ્યતિવત્તન્તે, અપીતિ ઇત્થિત્તં દેવતા એવ દેવતં પઞ્ઞાદિત્તા અણ (ચિન્તામણિટીકા)] વુત્તં. તત્થ સકત્થિકાતિ દુતિયસકત્થિકં વુત્તં, પકતિતોતિ પઠમસકત્થિકં. તેન વુત્તં ‘‘પુન્નપુંસકત્ત’’ન્તિ, ઇતરથા તાપચ્ચયન્તસ્સ નિચ્ચં ઇત્થિલિઙ્ગતાય ઇત્થિલિઙ્ગત્તમેવ વદેય્ય. સુપબ્બા, સુમના, તિદિવેસા, આદિતેય્યા, દિવિસદા, લેખા, અદિતિનન્દના, આદિચ્ચા, રિભવો [વિભવા (ક.), રિકારો દેવમાતા સિયા ઇતિ તિકણ્ડે, તતો ભવન્તીતિ (ચિન્તામણિટીકા)] અસોપ્પા, અમચ્ચા [મરણં મતિ ઇતિ તિ, મતિયં ભવા મચ્ચા… ન મચ્ચા અમચ્ચા (ચિન્તામણિટીકા)], અમતાસના, અગ્ગિમુખા, હવિભોજના, ગિરબ્બાણા, દાનવારયો, બિન્દારકા, પૂજિયા, ચિરાયુકા, સગ્ગિનો, નભોસદાઇચ્ચાદીનિપિ દેવતાનં સામઞ્ઞનામાનેવ.

૧૩. સિદ્ધાદયો ઇમે દેવયોનિયો દેવપ્પભવા દેવવંસા એતેસમુપ્પત્તિયં દેવાનમેવ આદિકારણત્તા. અણિમાદિગુણોપેતત્તા સિજ્ઝન્તિ એતસ્સ યથિચ્છિતા અત્થાતિ સિદ્ધો. યસ્સ ભાસાય બ્રૂહતિ કથા, સો ભૂતો, પિસાચપ્પભેદો અધોમુખાદિ. વચનત્થો પન ભવન્તિ બ્રૂહન્તિ કથા એતસ્માતિ ભૂતોતિ. ગન્ધં અબ્બતિ પરિભુઞ્જતીતિ ગન્ધબ્બો, દેવગાયના ‘‘હાહા હૂહૂ’’ પભુતયો [અમર ૧.૫૫]. નિધયો ગુય્હતીતિ ગુય્હકો, સઞ્ઞાયં કો, મણિભદ્રાદિકો કુવેરાનુચરો. યક્ખ પૂજાયં, યક્ખીયતે પૂજીયતેતિ યક્ખો, કુવેરાદિકો. રક્ખન્તિ અત્તાનં એતસ્માતિ રક્ખસો, વિભીસણાદિ. કુમ્ભપ્પમાણણ્ડતાય કુમ્ભણ્ડો. પિસિતં મંસં અસતિ ભક્ખતીતિ પિસાચો, સકુનિ સકુન્તિઆદિકો કુવેરાનુચરો, યદાદિના પિસિતસ્સ પિભાવો, અસસ્સ ચ સાચાદેસભાવો [પાણિનિ ૬.૩.૧૦૯; મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકા ૧.૪૭]. આદિસદ્દેન વિજ્જાધર, અપસર, કિન્નરે ચ સઙ્ગણ્હાતિ. વિજ્જં ગુળિકાઞ્જનમન્તાદિકં ધરતીતિ વિજ્જાધરો. અપસારયન્તિ ખલયન્તીતિ અપસરા, ઉબ્બસ્યાદિકા સુરવેસિયો [અમર ૧.૫૫], અપસરસદ્દસ્સ જાતિયં સયં બહુત્તં, બ્યત્તિયન્તુ તદવયવં વા સયં, તથા ચ બહુત્તંવ. વનાદિસદ્દો કદાચિ જાતિયં પયુજ્જતે, કદાચિ બ્યત્તિયં. તત્ર યદા જાતિયં, તદા બ્યત્તિગતં સઙ્ખ્યમાદાય પવત્તતિ. યદા બ્યત્તિયં પયુજ્જતે, તદા તંબ્યત્તાવયવાનં પાણિપાદાદીનં બહુત્તસઙ્ખ્યમાદાય પવત્તતિ. વનસદ્દો તુ જાતિગતેકસઙ્ખ્યાવિસિટ્ઠદબ્બાભિધાનતો ધવાદિબ્યત્તિગતજાત્યાભિધાનતો વા એકવચનન્તિ અપસરસદ્દો વામનાદિમતેન ઇત્થિયં બહુવચને ચ, તદઞ્ઞેસં પન મતેન પુમિત્થિયં વચનદ્વયે ચ દટ્ઠબ્બો. અસ્સમુખનરસરીરત્તા કુચ્છિતો નરો, કિઞ્ચિ વા નરો, નરસદિસત્તા વા કિન્નરો. એતા દેવયોનિયો. ગણદેવતા પન –

‘‘આદિચ્ચા વિસુ વસવો, તુસિતા’ભસ્સરા’નિલા;

મહારાજિકા સાધ્યા ચ, રુદ્દા ચ ગણદેવતા’’તિ [અમર ૧.૧૦].

અમરકોસે કથિતા.

તત્રાદિચ્ચા દ્વાદસકા, વિસુદેવા દસ ઠિતા;

વસવો અટ્ઠસઙ્ખ્યાતા, છત્તિંસ તુસિતા મતા.

આભસ્સરા ચતુસટ્ઠિ, વાતા પણ્ણાસેકૂનકા;

મહારાજિકનામાયો, દ્વિસતં વીસતાધિકા.

સાધ્યા દ્વાદસ વિખ્યાતા, રુદ્દા ચેકાદસ ઠિતા;

સમયન્તરતો એતા, વિઞ્ઞેય્યા ગણદેવતા.

૧૪. પુબ્બદેવાદિચતુક્કં અસુરે. પુબ્બં દેવા પુબ્બદેવા, દુતિયાસમાસો, પુબ્બે વા દેવા પુબ્બદેવા, પુબ્બે હ્યેતે દેવપુરે ઠિતા, અનન્તરં સક્કાદીહિ તતો ચાલિતા. સુરાનં રિપૂ સત્તવો સુરરિપૂ. સુરાનં પટિપક્ખભાવતો અસુરા, દેવા વિય ન સુરન્તિ ન કીળન્તીતિ વા અસુરા, સમુદ્દુટ્ઠા વા સુરા દેવેહિ અભ્યુપગતા, નાસુરેહીતિ નત્થિ સુરા એતેસન્તિ અસુરાતિ નિકાયન્તરિયા. દનુનામાય માતુયા અપચ્ચં દાનવા. દનુ નામ તેરસસુ રક્ખસદુહિતીસુ એકિસ્સા દુહિતુ નામં. એતે પુબ્બદેવાદયો સદા પુમે પુલ્લિઙ્ગે વત્તન્તિ. દેચ્ચા, દેતેય્યા, દનુજા, ઇન્દારી, સુરદિસા, સુક્કસિસ્સા, દિતિસુતા, પુબ્બજાઇચ્ચાદીનિપિ અસુરસ્સ સામઞ્ઞનામાનિ.

તબ્બિસેસા અસુરપ્પભેદા. સુરેહિ સદ્ધિં સઙ્ગામત્થં અત્તનો બલકાયાનં પહારં આયુધં દદાતીતિ પહારદો, સો એવ પહારાદો. સં પસત્થો વરો જામાતા યસ્સ સો સમ્બરો, તસ્સ હિ સક્કો જામાતા [સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૫૬], પુઞ્ઞાહરીસુ વા ઇન્દ્રિયાનિ સંવુણોતીતિ સમ્બરો. બલમેતસ્સત્થીતિ બલી, અતિસયબલકાયત્તા વા બલી, સો એવ બલિ, ‘‘બલિઆદયો’’તિ ઇમિના સમાસેપિ સન્ધિ નત્થીતિ દીપેતિ. આદિના મચ્છસકુણાદિકેપિ કુઞ્ચાદિકેપિ અસુરભેદે સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૫. પિતામહાદ્યટ્ઠકં બ્રહ્મનિ. પિતૂનં પજાપતીનં લોકપિતૂનમ્પિ પિતા પિતામહો, આમહપચ્ચયો [મોગ્ગલ્લાન ૪.૩૮]. સબ્બલોકાનં પિતુટ્ઠાનિયત્તા પિતા, સબ્બલોકં વા પાતિ રક્ખતીતિ પિતા, રિતુપચ્ચયો. મહન્તસરીરતાય બ્રહ્મા, બ્રહ વુડ્ઢિયં મપચ્ચયો. લોકાનં ઈસો ઇન્દો લોકેસો. કમલસમ્ભવત્તા કમલં, પદ્મં. તં આસનમુપ્પત્તિટ્ઠાનમસ્સ કમલાસનો. હિરઞ્ઞં સુવણ્ણમયં અણ્ડં હિરઞ્ઞં, તસ્સ ગબ્ભો ભૂણો [ગુણો (ક.)] હિરઞ્ઞગબ્ભો. ઝાનાદિગુણેહિ સુરાનં જેટ્ઠત્તા સુરજેટ્ઠો. પજાનં સત્તાનં પતિ સામિભૂતો પજાપતિ, પજં પાલેતીતિ વા પજાપતિ. અત્તભૂ, પરમેટ્ઠિ, સયમ્ભૂ, ચતુરાનનો, ધાતા, કમલયોનિ, દુહિણો, વિરિઞ્ચિ, સજિતા, વેધા, વિધાતા, વિધિ, હંસરથો, વિરિઞ્ચો, પપિતામહો ઇચ્ચાદયોપિ બ્રહ્મનામાનિ.

૧૬-૧૭. વાસુદેવાદિપઞ્ચકં કણ્હે. વસુદેવસ્સ અપચ્ચં વાસુદેવો. મચ્ચાનં જીવિતં હરતિ સીલેનાતિ હરિ. કણ્હગુણયોગતો કણ્હો. કેસિં નામ અસુરં હતવાતિ કેસવો, ઈકારસ્સ અકારો, હનસ્સ ચ વો. વુત્તઞ્ચ –

‘‘યસ્મા તયા હતો કેસી,

તસ્મા મે સાસનં સુણ;

કેસવો નામ નામેન,

સેય્યો લોકે ભવિસ્સસી’’તિ [ચિન્તામણિટીકાયમ્પિ].

ચક્કં પાણિમ્હિ અસ્સ ચક્કપાણિ. વિસણુ [પિણ્હુ (ક.)], નારાયનો, વેકુણ્ઠો, દામોદરો, માધવો, સમ્ભૂ, દેચ્ચારિ, પુણ્ડરીકક્ખો, ગોવિન્દો, ગરુળદ્ધજો, પીતમ્બરો, અચ્ચુતો, મઙ્ગલો, સિઙ્ગી, જનાદ્દનો, ઉપેન્દો, ઇન્દાવરજો, ચતુભુજો, પદ્મનાભો, મધુરિપુ, તિવિક્કમો, દેવકીનન્દનો, સોરી, સિરીપતિ, પુરિસોત્તમો, વનમાલી, બલિધંસી, કંસારાતિ, અધોક્ખજો, સબ્બમ્ભરો, કેટભજિ [કેટભં જિતવા (ચિન્તામણિટીકા)], વિધુ, સસબિન્દુ, સિરીકરો, સિરીવરાહો, અજિતો, પરપુરિસો, સિરીગબ્ભો, છબિન્દુ, અનન્તો, નરકજિ, કેસરો, જાતિકીલો, નરસીહો, પુરાણપુરિસો, નલિનેસયો, વાસુ, નરાયનો, પુનબ્બસુ, સબ્બરૂપો, ધરણીધરો, વામનો, એકસિઙ્ગો, સોમગબ્ભો, આદિદેવો, આદિવરાહો, સુવણ્ણબિન્દુ, સદાયોગી, સનાતનો, રાહુમુદ્ધભિદો, કાળનેમિ, પણ્ડવો, વડ્ઢમાનો, સતાનન્દો, પજાનાથો, સુયામુનોઇચ્ચાદીનિ વિસણુનામાનિ. અસ્સ પન પિતુ નામાનિ વસુદેવો, આનકદુન્દુભિ [અમર ૧.૨૩] ઇચ્ચાદીનિ. રથવાહો પનસ્સ દારુકો નામ [તિકણ્ડસેસ ૧.૧.૩૪]. મન્તી પન પવનબ્યાધિ નામ [મન્તી પવનબ્યામિ ઉદ્ધવો (તિતણ્ડસેસ ૧.૧.૩૫) પવનબ્યાધિ… ઉદ્ધવો ઇતિ દ્વે પિણ્હુસ્સ મન્તિનો (કટ્ટીકા)].

મહિસ્સરાદિછક્કં હરે. મહન્તો ઇસ્સરો વિભૂતિ એતસ્સાતિ મહિસ્સરો. ગુણાવત્થારહિતો સમ્પતિ પરમાનન્દરૂપત્તા નિબ્બિકારો સમતિ ભવતીતિ સિવો, નિરુત્તિનયેન અકારસ્સ ઇત્તં, મસ્સ વો ચ. એવં સબ્બત્થ યદાદિના વા નિરુત્તિનયેન વા સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બાતિ. સૂલપાણિત્તા સૂલી. ઇટ્ઠે પભવતીતિ ઇસ્સરો, ઇસ્સતિ અભિભવતીતિ વા ઇસ્સરો. પસૂનં પમથાનં પતિ પસુપતિ. ‘‘પસુ મિગાદો છગલે, પમથેપિ પસુ પુમે’’તિ રુદ્દો [રભસો (ક.)]. ( ) [(ગુણે) (ક.)] વિસિટ્ઠતમોગુણત્તા સબ્બં હરતીતિ હરો. વુત્તોતિ ક્રિયાપદં. સમ્ભુ, ઈસો, સબ્બો, ઈસાનો, સઙ્કરો, ચન્દસેખરો, ભૂતેસો, ખણ્ડપરસુ, ગિરીસો, મચ્ચુઞ્જયો, પિનાકી, પમથાધિપો, ઉગ્ગો, કપદ્દિ, સિરીકણ્ઠો, કાળકણ્ઠો, કપાલભરો, વામદેવો, મહાદેવો, વિરૂપક્ખો, તિલોચનો, સબ્બઞ્ઞૂ, નીલલોહિતો, મારહરો, ભગ્ગો, ત્યમ્બકો, તિપુરન્તકો, ગઙ્ગાધરો, અન્ધકરિપુ, બ્યોમકેસો, ભવો, ભીમો, રુદ્દો, ઉમાપતિ, ભગાલી, કપિસઞ્જનો, હીરો, પઞ્ચાનનો, ખકુન્તલો, ગોપાલકો, પિઙ્ગક્ખો [વિભઙ્ગો (ક.)], કૂટકરો, ચન્દાપીળો, મહાનટો, સમીરો, હો, નન્દિવડ્ઢનો, ગુળાકેસો [મિગૂહો (ક.)], મિહિરાણો, મેઘવાહનો, સુપ્પતાપો [સુપ્પસાદો (ક.)], ઉ, થાણુ [ઉપાણ્ડો (ક.)], સિપિવિટ્ઠો, કીલો, ધમ્મવાહનોઇચ્ચાદીનિપિ હરનામાનિ.

કુમારાદિત્તયં હરસ્સ પુત્તે. કુમાર કીળાયં, કુમારેતિ કીળતીતિ કુમારો, સોળસવસ્સિકો, અયઞ્ચ સોળસવસ્સિકો. ‘‘બાલો ચ સોળસ ભવે’’તિ હિ વુત્તં. ખણ્ડતિ દાનવબલન્તિ ખન્દો, ણ્ડસ્સ ન્દો. સત્તિંપહરણવિસેસં ધરતીતિ સત્તિધરો, પભાવુસ્સાહમન્તસઙ્ખાતં વા સત્તિત્તયં ધરતીતિ સત્તિધરો. અમરકોસે પન –

‘‘કત્તિકેય્યો મહાસેનો,

સરજાતો છળાનનો;

પબ્બતીનન્દનો ખન્દો,

સેનાની અગ્ગિભૂ ગુહો.

બાહુલેય્યો તારકજિ,

વિસાખો સિખિવાહનો;

છમાતુરો સત્તિધરો,

કુમારો કોઞ્ચદારણો’’તિ [અમર ૧.૪૧-૨] વુત્તં.

૧૮-૨૧. સક્કાદીનિ વીસતિ સક્કસ્સ નામાનિ. અસુરે જેતું સક્કુણાતીતિ સક્કો. પુરે, પુરં વા દદાતીતિ પુરિન્દદો. દેવાનં રાજા દેવરાજા. વજિરં પાણિમ્હિ અસ્સ વજિરપાણિ. સુજાય અસુરકઞ્ઞાય પતિ સુજમ્પતિ. બહૂનં દેવમનુસ્સાનં ચિન્તિતત્થસ્સ દસ્સનસમત્થતાય સહસ્સક્ખો. મહતં દેવાનં ઇન્દો રાજા મહિન્દો, દેવેહિ મહિતબ્બો વા ઇન્દો રાજા મહિન્દો, મહન્તો ચ સો ઇન્દો ચાતિ વા મહિન્દો. વજિરં આવુધં યસ્સ વજિરાવુધો, ‘‘વજિરાયુધો’’તિપિ પાઠો. વસૂનિ રતનાનિ સન્ત્યસ્સેતિ વાસવો. દસસતાનિ નયનાનિ યસ્સ સો દસસતનયનો. દ્વિન્નં દેવલોકાનં અધિપતિભૂતત્તા તિદિવાધિભૂ. સુરાનં નાથો સુરનાથો. વજિરં હત્થે યસ્સ સો વજિરહત્થો. ભૂતાનં સત્તાનં પતિ ભૂતપતિ. મહિતબ્બત્તા મઘવા. મહ પૂજાયં, હસ્સ ઘવો. કોસસઙ્ખાતાનિ ધનાનિ સન્તિ યસ્સ, સો કોસિયો, ‘‘કોસિયગોત્તતાય કોસિયો’’તિ ચ વદન્તિ. ઇન્દતિ પરમિસ્સરિયેન યુજ્જતેતિ ઇન્દો. વત્રં નામ અસુરં અભિભવતીતિ વત્રભૂ. પાકો નામવત્રાસુરસ્સ ભાતા, તસ્સ સાસનતો નિગ્ગહતો પાકસાસનો. વિડં બ્યાપકં ઓજો એતસ્સ વિડોજો. સુનાસીરો, પુરન્દરો, લેખાસભો [લેખનં દેવાનં ઉસતો ઉત્તમો (ચિન્તામણિટીકા)], દિવપતિ, સુરપતિ, બલારાતિ, સચીપતિ, જમ્ભભેદી, હરિહયો, નમુચિસૂદનો, સંકન્દનો, મેઘવાહનો, આખણ્ડલો [આખણ્ડયતિ પરબલં ઉસાદિત્તા કલચ (ચિન્તામણિટીકા)], કોસિકો, સુરગામણી, નાકનાથો, હરી ઇચ્ચાદીનિપિ સક્કસ્સ નામાનિ.

અસ્સ સક્કસ્સ ભરિયા સુજાતા નામ. સુખેન જાતા, સુન્દરા વા જાતિ યસ્સા સા સુજાતા. પુલોમજા, સચી, ઇન્દાની ઇચ્ચાદીનિપિ સક્કભરિયાય નામાનિ.

અસ્સ સક્કસ્સ પુરં મસક્કસારાદયો તયો ભવે. મો ચ સક્કો ચ મસક્કા, તે સરન્તિ ગચ્છન્તિ એત્થ કીળાવસેનાતિ મસક્કસારા, મહિસ્સરાદીનં પરિસાનં, સક્કસ્સ ચ કીળાનુભવનટ્ઠાનન્ત્યત્થોતિ ચિન્તામણિથુતિટીકાયં વુત્તં. સઙ્ગહટીકાયં પન ‘‘મસક્કન્તિ વા વસોકન્તિ વા અસુરપુરસ્સ નામં, ઇદં પન તેસં ઉત્તમત્તા મસક્કસારો, વસોકસારોતિ ચ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. અમરા એતિસ્સં સન્તિ અમરવતી, સા એવ અમરાવતી, રસ્સસ્સ દીઘતા [પાણિની ૬.૩.૧૧૯].

અસ્સ સક્કસ્સ પાસાદો વેજયન્તો નામ. વેજયન્તી પટાકા પસત્થા, ભૂતા વા અસ્સ અત્થીતિ વેજયન્તો.

અસ્સ સક્કસ્સ સભા સુધમ્મા મતા. સોભનો ધમ્મો અસ્સાતિ સુધમ્મા, દેવમણ્ડપો.

૨૨. તસ્સ સક્કસ્સ રથો વેજયન્તો નામ. વેજયન્તીનામાય પટાકાય યોગતો વેજયન્તો. તસ્સ સક્કસ્સ સારથિ સૂતો માતલિનામ. મતલસ્સ [માતલાય (ક.)] અપચ્ચં માતલિ, તસ્સ સક્કસ્સ ગજો એરાવણો નામ, ઇરાવણો સમુદ્દો, તત્રજાતો એરાવણો [ઇરાવતિ સમુદ્દે જાતો (એરાવતો), સેસે અણ… પિસોદરાદિત્તા ણત્તે એરાવણો (ચિન્તામણિટીકા)]. તસ્સ સક્કસ્સ સિલાસનં પણ્ડુકમ્બલો નામ. પણ્ડુવણ્ણકમ્બલસદિસત્તા પણ્ડુકમ્બલો. સિલા પાસાણો એવ આસનં સિલાસનં.

૨૩. તસ્સ સક્કસ્સ પુત્તા સુવીર, જયન્તઇચ્ચાદયો. અતિસયેન સૂરત્તા સુવીરો. અસુરે જયતીતિ જયન્તો. તસ્સ સક્કસ્સ પોક્ખરણી નન્દા નામ ભવે. નન્દીયતીતિ નન્દા. પોક્ખરં વુચ્ચતિ પદુમં, સલિલઞ્ચ, તેહિ સત્તાનં મનં અત્તાનં નયતીતિ પોક્ખરણી, પોક્ખરેન વા સુન્દરેન અણ્ણેન જલેન સહિતત્તા પોક્ખરણ્ણી, સા એવ પોક્ખરણી. તસ્સ સક્કસ્સ વનાનિ ઉય્યાનાનિ નન્દનાદીનિ ચત્તારિ. નન્દયતીતિ નન્દનં. નાનાદિબ્બરુક્ખેહિ મિસ્સકત્તા મિસ્સકં. નાનાલતાહિ વલ્લીહિ ચિત્તત્તા ચિત્તલતા, નાનાવિરાગવણ્ણવિચિત્તાય વા લતાય સમન્નાગતત્તા ચિત્તલતા, દેવતાનં વા ચિત્તાસા એત્થ અત્થીતિ ચિત્તા, આસાવતી નામ લતા, સા યસ્સ અત્થિ, તં ચિત્તલતા. દેવતાનં વા ચિત્તં લન્તિ ગણ્હન્તીતિ ચિત્તલા, દિબ્બરુક્ખા, તેસં સમૂહો ચિત્તલતા, ઇત્થિલિઙ્ગેન તસ્સ વનસ્સ નામં, યથા ‘‘ખુદ્દસિક્ખા’’તિ. ફારુસકાનિ યત્થ સન્તિ, તં ફારુસકં.

૨૪. અસન્યાદિત્તયં તસ્સ સક્કસ્સ આયુધં. અસ્સતે ભુજ્જતે લોકધાતુકમનેનાયુધેનાતિ અસનિ, અયં અસનિસદ્દો દ્વીસુ પુમિત્થિલિઙ્ગેસુ વત્તતિ. કુલિમ્હિ સક્કસ્સ હત્થે સેતિ તિટ્ઠતીતિ કુલિસં, કુલિ હત્થો ભુજાદલોતિ હિ તિકણ્ડસેસો [તિકણ્ડસેસ ૨.૬.૨૬]. કુયં વા પથવિયં લિસતિ તનુ ભવતીતિ કુલિસં. વજ ગતિયં, વજતેવ ન પટિહઞ્ઞતે યસ્સ ગમનં કેનચીતિ વજિરં, ઇરપચ્ચયો. વજિરસહચરણતો કુલિસસદ્દોપિ પુન્નપુંસકે. ભિદુરં, પવિ, સતકોટિ, સુરુ, સમ્બો, દમ્ભોલિઇચ્ચાદીનિપિ વજિરસ્સ નામાનિ. તત્ર ભિદુરં પુન્નપુંસકે, પવિઆદયો પુમે.

રમ્ભા ચ અલમ્બુસા ચ ઇચ્ચાદિકા દેવિત્થિયો અચ્છરાયો નામાતિ વુત્તા. અચ્છરાવિસેસા હિ એતા. અચ્છો નિમ્મલવણ્ણો એતાસમત્થીતિ અચ્છરાયો. ‘‘અપસરા’’તિપિ એતાસમેવ સામઞ્ઞસઞ્ઞા. દેવપુત્તાનં રતિં ભાવેન્તિ વડ્ઢેન્તીતિ રમ્ભા, રં કામગ્ગિં ભન્તિ દીપયન્તિ જાલેન્તીતિ વા રમ્ભા, નિગ્ગહીતાગમો. કામરતિવસેન દેવપુત્તે અત્તનિ વસાપેતું અલં સમત્થાતિ અલમ્બુસા, અસ્સુકારો. દેવાનં દેવપુત્તાનં, દેવીભૂતા વા ઇત્થિયો દેવિત્થિયો.

‘‘પઞ્ચસિખો, હાહા, હૂહૂ’’ઇચ્ચાદયો ગન્ધબ્બા નામ. પઞ્ચ સિખા ચૂળા યસ્સ સો પઞ્ચસિખો. ‘‘હા’’તિ અનન્દિતં ધનિં [નિન્દિભદ્ધનિં (ચિન્તામણિટીકા)] જહતીતિ હાહા. ‘‘હૂ’’તિ ગીતવિસેસસદ્દં હૂયતેતિ હૂહૂ. ગન્ધં અબ્બન્તિ ભુઞ્જન્તીતિ ગન્ધબ્બા, ગાયનં વા ધમ્મો એતેસં ગન્ધબ્બા, મ્મસ્સ બ્બો.

૨૫. વિમાનાદિદ્વયં વિમાને. દેવાનમાકાસે ગમનં યેન તં વિમાનં, વિગતં [વિના (ક.)] માનં ઉપમાનમસ્સ વિમાનં. વિહે આકાસે ગચ્છતીતિ બ્યમ્હં, હકારતો પુબ્બે અમપચ્ચયો. એત્થ ચ વિમાનબ્યમ્હસદ્દા દ્વેપિ અનિત્થિયં પુન્નપુંસકે વત્તન્તિ.

પીયુસાદિત્તયં અમતે. પીયતેતિ પીયુસં, ‘‘અમતપા’’તિ હિ વુત્તં, ઉસપચ્ચયો [ઉણાદિ ૪.૭૬ ણ્વાદિ ૨૧૫ સુત્તેસુ પન ‘‘પીયૂસ’’મિતિ દિસ્સતિ]. ‘‘પેયુસો’’તિપિ નામમસ્સ. ન મતં મરણમનેન અમતં. સુખેન ધયન્તિ પિવન્તિ તં ઇતિ સુધા. એત્થ ચ અમતસદ્દો યઞ્ઞસેસપીયુસસલિલઘતાદીસુ નપુંસકે, ધન્વન્તરિદેવાદીસુ પુલ્લિઙ્ગે, ગળોઝાભયામલક્યાદીસુ ઇત્થિલિઙ્ગેતિ તીસુ વત્તતિ [અમતં યઞ્ઞસેસે ચ, પીયૂસે સલિલે ઘતે અયાચિતે ચ મોક્ખે ચ, ના ધન્વન્તરિદેવસુ અમતા માગધીપથ્યા ગુળુચ્યામલકીસુ ચ (મેદિનીકોસ ૧૬ ૭૭-૮)], તંસહચરણતો પીયુસસદ્દોપિ તીસુ લિઙ્ગેસુ. સુધાસદ્દો પન અમતનુહીલેપાદીસુપિ નિચ્ચમિત્થિલિઙ્ગોવ [સુધા લેપો’મતં નુહી (અમર ૨૩.૧૦૧)].

સિનેરુઆદિપઞ્ચકં પબ્બતરાજે. સિના સોચેય્યે, સિનાતિ સોચેતિ દેવેતિ સિનેરુ, એરુપચ્ચયો. મી હિંસાયં, મિનાતિ હિંસતિ સબ્બે પબ્બતે અત્તનો ઉચ્ચતરટ્ઠેનાતિ મેરુ, રુપચ્ચયો. તિદિવાનં દ્વિન્નં દેવલોકાનં આધારો પતિટ્ઠાતિ તિદિવાધારો. દેવે નયતીતિ નેરુ. સુમેરૂતિ ઉપસગ્ગેન નામં વડ્ઢિતં. હેમદ્દિ, રતનસાનુ, સુરાલયાદીનિપિ પબ્બતરાજસ્સ નામાનિ.

૨૬. યુગન્ધરાદીનિ સિનેરુસ્સ પરિવારભૂતાનં સત્તન્નં પરિભણ્ડપબ્બતાનં નામાનિ. ચન્દસૂરિયસઙ્ખાતં યુગં ધારેતિ તદુબ્બેધમગ્ગચારિત્તાતિ યુગન્ધરો. ઈસં મહિસ્સરં ધારેતિ તસ્સ નિવાસટ્ઠાનત્તાતિ ઈસધરો. કરવીરા અસ્સમારકા બહવો એત્થ સન્તીતિ કરવીરો, કે વા મયૂરા રવન્તિ એત્થાતિ કરવીરો, ‘‘કરવીકો’’તિપિ પાઠો, ઇધાપિ પચ્છિમોયેવત્થો, કરવીકસકુણા વા બહવો એત્થ સન્તીતિ કરવીકો. સુદસ્સના ઓસધિવિસેસા બહુકા એત્થ સન્તીતિ સુદસ્સનો, સુખેન પસ્સિતબ્બત્તા વા સુદસ્સનો, સુન્દરં વા દસ્સનં એત્થાતિ સુદસ્સનો. પઞ્ચન્નં પબ્બતચક્કાનં નેમિસદિસં કત્વા અત્તાનં ધારેતીતિ નેમિન્ધરો, નેમિભાવેન વા ધારેતબ્બો ઉપલક્ખેતબ્બોતિ નેમિન્ધરો, નેમિંવા રથદ્દુમં ધારેતિ યેભુય્યેનાતિ નેમિન્ધરો. વિનતા નામ સુપણ્ણમાતા, તસ્સા નિવાસટ્ઠાનત્તા વિનતકોતિ ચિન્તામણિટીકા. વિત્થિણ્ણા વા નતા નદિયો એત્થાતિ વિનતકો. અસ્સકણ્ણા સજ્જદુમા બહવો એત્થ સન્તીતિ અસ્સકણ્ણો, અસ્સકણ્ણસદિસકૂટત્તા વા અસ્સકણ્ણો. કુલાચલાતિ એતે સિનેરુઆદયો અટ્ઠ પબ્બતા અચલસઙ્ખાતાનં પબ્બતાનં કુલાનિ યોનિયો પભવા, એતે ચ સિનેરુઆદયો અનુપુબ્બસમુગ્ગતા, સબ્બબાહિરો ચેત્થ અસ્સકણ્ણો. નિમિજાતકે પન –

‘‘સુદસ્સનો કરવીકો, ઈસધરો યુગન્ધરો;

નેમિન્ધરો વિનતકો, અસ્સકણ્ણો ગિરિ બ્રહા’’તિ [જા. ૨.૨૨.૫૬૮].

વત્વા સિનેરું પરિક્ખિપિત્વા અસ્સકણ્ણો નામ પબ્બતો પતિટ્ઠિતો, તં પરિક્ખિપિત્વા વિનતકો નામ પબ્બતોતિ એવમઞ્ઞોયેવાનુક્કમો કથિતો. કિઞ્ચાપિ કથિતો, નામભેદમત્તકતોયેવ પનેત્થ ભેદો, નાત્થભેદકતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૨૭. આકાસવાહીગઙ્ગાયં મેરુસિઙ્ગોબ્ભવાયં મન્દાકિન્યાદિનામત્તયં. મન્દં અકિતું સીલમસ્સાતિ મન્દાકિની. આકાસે સન્દમાના ગઙ્ગા આકાસગઙ્ગા. સુરાનં દેવાનં નદી સુરનદી. સુરદીઘિકાતિપિ એતિસ્સા નામં.

૨૮. કોવિળારાદિત્તયં ‘‘ફલહરો’’તિખ્યાતે પારિચ્છત્તકે. કું પથવિં વિદારયતિ મૂલેનાતિ કોવિળારો,દસ્સ ળો. પરિ સમન્તતો છત્તં વિય તિટ્ઠતીતિ પારિચ્છત્તકો. પારિનો સમુદ્દસ્સ જાતો અપચ્ચં પારિજાતકો, સકત્થે કો. પારિભદ્દો, નિમ્બતરુ, મન્દારોઇચ્ચાદીનિપિ પારિચ્છત્તકસ્સ નામાનિ.

કપ્પરુક્ખો ચ સન્તાનો ચ આદિના મન્દારો પારિજાતકો ચ હરિચન્દનઞ્ચ એતે પઞ્ચ દેવદ્દુમા [અમર ૧.૫૩] દેવતરવો દેવભૂમીસ્વેવ સમ્ભવતો. કપ્પો સઙ્કપ્પિતો અત્થો, તસ્સ રુક્ખો જઞ્ઞજનકભાવેન સમ્બન્ધો, કપ્પં વા ઠિતો રુક્ખો કપ્પરુક્ખો. તનનં તાનો, ભાવે ણો. ગન્ધસ્સ સમ્મા તાનો અસ્સેતિ સન્તાનો, સિરીસરુક્ખો. મન્દન્તે મોદન્તે દેવા અનેનાતિ મન્દારો, આરપચ્ચયો. હરિમિન્દં ચદયતિ સુખયતીતિ હરિચન્દનં. એતે પઞ્ચ દેવતરવો અમરકોસનયેન વુત્તા, સોગતનયેન પન સત્ત દેવતરવો. વુત્તઞ્ચ –

‘‘પાટલી સિમ્બલી જમ્બૂ, દેવાનં પારિછત્તકો;

કદમ્બો કપ્પરુક્ખો ચ, સિરીસેન ભવતિ સત્તમ’’ન્તિ [ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૮૪; સારત્થ. ટી. ૧.૧વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના].

તત્થ પાટલીતિ ચિત્રપાટલી, સા અસુરલોકે તિટ્ઠતિ. તથા સિમ્બલી ગરુળેસુ, જમ્બૂ જમ્બુદીપે, પારિચ્છત્તકો તાવતિંસે, કદમ્બો અપરગોયાને. કપ્પરુક્ખો ઉત્તરકુરૂસુ, સિરીસો પુબ્બવિદેહેતિ. એતે સત્ત દેવાનમેવ પતિટ્ઠાનભૂમીસુ સમ્ભવતો દેવતરવોત્વેવ વુચ્ચન્તિ.

સગ્ગવણ્ણના સમત્તા.

૨૯. પુબ્બપચ્છિમઉત્તરા દિસા યથાક્કમં પાચી પતીચી ઉદીચી નામ ભવન્તિ. પઠમં પાતો અન્ચતિ રવિ યસ્સં સા પાચી, નકારલોપો. પચ્છા દિવાવસાને અન્ચતિ રવિ યસ્સં સા પતીચી. ઉદ્ધં અન્ચતિ રવિ યસ્સં સા ઉદીચી, યસ્સં વા સીતવિયોગં દત્વા અન્ચતિ સા ઉદીચી, વિયોગત્થવાચકો હેત્થ ઉકારો, દસદ્દો દાનત્થો. અથ વા પન્ચતિ પુબ્બભાવમાપજ્જતેતિ પાચી. પતિન્ચતિ પચ્છાભાવમાપજ્જતેતિ પતીચી. ઉદઞ્ચતિ સીતવિયોગદાનત્તમાપજ્જતેતિ ઉદીચી. એત્થ ચ ઉદીચીસહચરણતો પતીચી ઇત્થિયં, પતીચીસહચરણતો પાચી ઇત્થિયં વત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. એવં તંતંસહચરણભાવેન તસ્સ તસ્સ તંતંલિઙ્ગત્તમુપનેય્યું. પુબ્બપચ્છિમઉત્તરાતિ સબ્બનામસ્સ વુત્તમત્તે પુમ્ભાવો.

દક્ખિણાદિદ્વયં દક્ખિણદિસાયં. મજ્ઝે અપાયં અઞ્ચતિ યસ્સં રવિ, સા અપાચી. મજ્ઝત્થોયં અપસદ્દો, યથા ‘‘અપદિસ’’ન્તિ, ‘‘અવાચી’’તિપિ પાઠો, અવપુબ્બો અઞ્ચ અધોમુખીભાવે. અવઞ્ચતિ અધોમુખી ભવતિ યસ્સં રવિ, સા અવાચી. ઉણ્હાદિકે વા તબ્બિયોગે કરોન્તો યસ્સં રવિ અઞ્ચતિ, સા અવાચી. વિદિસાદિદ્વયં દિસામજ્ઝે. દિસાહિ વિનિગ્ગતા વિદિસા. દિસાનમનુરૂપા, અનુવત્તકા વા દિસા અનુદિસા. અપદિસન્તિપિ વિદિસાય નામં [નપુંસકાબ્યયં ત્વ’પદિસં (અમર ૩.૬)].

૩૦. એરાવતાદયો અટ્ઠ ગજા પુબ્બાદીનં દિસાનં રક્ખણતો દિસાગજા નામ, પુણ્ડરીકં નામ સિતમ્બોજં, તંસદિસવણ્ણતાય પુણ્ડરીકો. રસ્સસરીરતાય વામનો. કુયં પથવિયં મોદતે કુમુદો. અઞ્જનવણ્ણતાય અઞ્જનો. પુપ્ફા પકાસમાના દન્તા અસ્સ પુપ્ફદન્તો. સબ્બભૂમિયં ચરતીતિ સબ્બભુમ્મો, સબ્બભુમ્મો વા ચક્કવત્તી તસ્સાનુરૂપત્તા સબ્બભુમ્મો. સોભનદન્તાવયવત્તા સુપ્પતીકો [સોભના પતીકા અવયવા’સ્સ સુપ્પતીકો (ક.)]. ‘‘સુપ્પતીકો સોભનઙ્ગે, ભવે ઈસાનદિસાગજે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે વુત્તં. એરાવતાદીનં દિસાનં સમ્બન્ધકથનં પાચીવારણાદિનામસૂચનત્થં, એસં કરેણુયો પન –

અબ્ભમુ કપિલા ચેવ, પિઙ્ગલા નુપમા મતા;

તમ્બકણ્ણી સુભદન્તી, અઙ્ગના અઞ્જનાવતી [અમર ૩.૫].

૩૧. ધતરટ્ઠાદિદ્વયં પુબ્બદિસાધિપતિદેવે. ધારિતં રટ્ઠમનેનાતિ ધતરટ્ઠો, રસ્સ તો. પઞ્ચસિખાદીનં ગન્ધબ્બાનં અધિપો નાયકો ગન્ધબ્બાધિપો. કુમ્ભણ્ડસામ્યાદિદ્વયં દક્ખિણદિસાધિપતિદેવે. કુમ્ભણ્ડાનં સામિ નાયકો કુમ્ભણ્ડસામિ. વિરુહન્તિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિમાપજ્જન્તિ એતસ્મિં કુમ્ભણ્ડાતિ વિરૂળ્હકો. વિરૂળ્હં વુડ્ઢિપ્પત્તં વા કં સુખમેતસ્સાતિ વિરૂળ્હકો. વિરૂપક્ખાદિદ્વયં પચ્છિમદિસાધિપતિદેવે. વિરૂપાનિ અક્ખીનિ યસ્સ વિરૂપક્ખો, વિવિધસણ્ઠાનાનિ અક્ખીનિ યસ્સ વા વિરૂપક્ખો. નાગાનં અધિપતિ નાગાધિપતિ.

૩૨. યક્ખાધિપાદિચતુક્કં કુવેરે. આળવકાદિયક્ખાનં અધિપો યક્ખાધિપો. વિસ્સવણસ્સ અપચ્ચં વેસ્સવણો. તિચરણાટ્ઠદાઠાભયાનકમત્થિતાય કુચ્છિતં વેરો સરીરમસ્સ કુવેરો. ખુદ્દેનાસ્સ નરયુત્તા સિવિકારથેતિ નરો વાહનમસ્સ નરવાહનો. ત્યમ્બકસખો, યક્ખરાજો, ગુય્હકેસરો, મનુસ્સધમ્મા, ધનદો, રાજરાજો, ધનાધિપો, કિન્નરેસો, યક્ખો, એકપિઙ્ગલો, સિરિદો, પુઞ્ઞજનેસ્સરોઇચ્ચાદીનિપિ કુવેરસ્સ નામાનિ.

અસ્સ કુવેરસ્સ પુરી ‘‘અળકા, અળકમન્દા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. અલં વિભૂસને, અલં વિભૂસનં કરોતીતિ અલકા, સા એવ અળકા. અળકા એવ મોદકરણતો અળકમન્દા, ઉકારસ્સ અકારો, નાગમો ચ. કેલાસોતિપિ તસ્સ નામં, કેલિ પયોજનં અસ્સ કેલો, આસતે અસ્મિન્તિ આસો, કેલો ચ સો આસો ચેતિ કેલાસો, કણ્હસપ્પાદિ વિય નિચ્ચં કમ્મધારયો. અસ્સ કુવેરસ્સ પહરણં આયુધં ગદા, ગં વુચ્ચતિ વજિરં, તં વિય દુક્ખં દદાતીતિ ગદા. ઇમે ચત્તારો યથાવુત્તા ધતરટ્ઠાદયો દેવા કમતો પુબ્બાદીનં ચતુદ્દિસાનં અધિપા અધિપતયો નામ. અમરકોસે પન –

‘‘ઇન્દો અગ્ગિ પિતુપતિ, નેરિતો વરુણો’નિલો;

કુવેરો ઈસો પતયો, પુબ્બાદીનં ઇમે કમા.

રવિ સુક્કો મહીસૂનુ, તમો ચ ભાનુજો વિધુ;

બુધો સુરગુરુ ચેતિ, દિસાધિપા તથા ગહા’’તિ [અમર ૩.૩-૪].

અઞ્ઞેયેવ દિસાધિપતયો કથિતા, ઇન્દરવિમાદીનઞ્ચ દિસાધિપચ્ચકથનં પાઝાદીનં ઇન્દદિસારવિદિસાદિનામસૂચનફલં.

૩૩-૩૪. જાતવેદાદ્યટ્ઠારસકં અગ્ગિમ્હિ. જાતે ઉપ્પન્ને વિન્દતિ ઘાતયતીતિ જાતવેદો. અન્ધકારે જાતં વિજ્જમાનં વિન્દતિ લભતિ, વિદતિ જાનાતિ એતેનાતિ વા જાતવેદો, જનનં જાતં વેદો પાકટો યસ્સ વા સો જાતવેદો. સિખા વુચ્ચતિ જાલા, તાય યોગતો સિખી. જોતતિ દિપ્પતીતિ જોતિ. પુનાતીતિ પાવકો, ણ્વુ. દહતીતિ દહનો. અનન્તિ પાલેન્ત્યનેનેતિ અનલો, અલપચ્ચયો. વેદે હુતં વહતિ પાપયતિ, સયં વા લભતેતિ હુતાવહો. અચ્ચિ વુચ્ચતિ જાલા, તાય યોગતો અચ્ચિમા. ધૂમો કેતુ ધજો યસ્સાતિ ધૂમકેતુ. અજતિ જલમાનો કુટિલં ગચ્છતીતિ અગ્ગિ, ઇ. ગો રંસિ એતસ્સત્થીતિ ગિનિ, અસ્સત્થ્યત્થે ઇનિ, અગ્ગિનીતિપિ પાઠો, સો અગ્ગિસદિસો. ભાનુ પભા યસ્સત્થિ, સો ભાનુમા. તેજેતિ સેસભૂતોપાદારૂપાનીતિ તેજો. ધૂમો સિખા ચૂળા યસ્સ ધૂમસિખો. વાયુ સખા અસ્સ વાયુસખો. દહિત્વા [દહતો (ક.)] ગચ્છતો કણ્હા વત્તની મગ્ગો યસ્સ કણ્હવત્તની. વિસ્સાનરસ્સ ઇસિનો અપચ્ચં વેસ્સાનરો. હુતં હવિં અસતિ ભુઞ્જતીતિ હુતાસો. ધનઞ્જયો, જલનો, આસયાસો, રોહિતસ્સો, સત્તાચ્ચિ, સુક્કો, ચિત્રભાનુ, વિભાવસુ, સુચિઇચ્ચાદીનિપિ અગ્ગિસ્સ નામાનિ.

સિખાદિત્તયં અગ્ગિજાલાયં. સિનોતિ નિસાની ભવતીતિ સિખા, ‘‘સિ નિસાને’’તિ કાતન્ત ધાતુ, ખપચ્ચયો. જલતીતિ જાલા. અચ્ચતે પુજ્જતે અનેનેતિ અચ્ચિ. સિખા જાલા ભિય્યો રૂપન્તરા ઇત્થિયં, અચ્ચિ પન અપુમે.

૩૫. દ્વયં અગ્ગિકણે [તીસુ ફુલિઙ્ગો’ગ્ગિકણો (અમર ૧.૬૦) ફુલિઙ્ગાનીતિ અગ્ગિકણાનિ (મ. નિ. ટી. ૩.૬૫)]. વિવિધાસુ દિસાસુ ફુલ્લં ગચ્છતીતિ વિપ્ફુલિઙ્ગં. તથા ફુલિઙ્ગં. સબ્બધરકતે પન ‘‘ફુલિં ગચ્છતીતિ ફુલિઙ્ગો’’તિ વુત્તં. તિકં છારિકાયં. મલીનકંસવત્થાદીનં તં દિત્તિં સેતિ પવત્તેતીતિ ભસ્મં, મપચ્ચયો, ભસતિ વા અધો પતતિ વત્થાદીનં મલમેતેનાતિ ભસ્મં. કંસાદીનં સુક્કભાવત્થં ઇચ્છિતબ્બત્તા ઇટ્ઠિ અભિલાસો સોભનં એતસ્સા અત્થીતિ સેટ્ઠિ, ‘‘સપક્ખકો સલોમકો’’ત્યાદીસુ વિય સસદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્થત્તા. મલસ્સ સરણં કરોતીતિ સારિકા, સા એવ છારિકા, યથા ‘‘સળાયતન’’ન્ત્યાદીસુ.

૩૬. દ્વયં ઉણ્હછારિકાયં. ઉણ્હત્તા કુક્કું કુચ્છિતં લાતીતિ કુક્કુલો, ‘‘કુક્કુ વિદત્થિયં હત્થે, પકોટ્ઠે કુચ્છિતેપિ ચે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે વુત્તં. કુક્કું વા હત્થં લુનાતિ છિન્દતિ દહતીતિ કુક્કુલો, સો એવ કુક્કુળો. ઉણ્હમેવ ભસ્મં ઉણ્હભસ્મં, તસ્મિં. તિકં દિત્તકટ્ઠાદિન્ધને. અઙ્ગતિ હાનિં ગચ્છતીતિ અઙ્ગારો, આરપચ્ચયો, પુન્નપુંસકોયં. ‘‘અલાતે’નિત્થિ કુજે’ઙ્ગારો’’તિ હિ તિકણ્ડસેસે [તિકણ્ડસેસ ૩.૩૨૯] વુત્તં. હાનિમેવ લાતિ, ન ઠિતિં વિસેસઞ્ચાતિ અલાતં. ઉદ્ધં ધૂમં મુઞ્ચતીતિ ઉમ્મુતં, તદેવ ઉમ્મુકં. પઞ્ચકં કટ્ઠાદિન્ધને. સન્તમગ્ગિં એધયતિ વડ્ઢયતીતિ સમિધા. એધયતીતિ ઇધુમં, ઉમો. એધયતીતિ ઇધો. ઉપાદિયતે અગ્ગિનેતિ ઉપાદાનં. એધયતીતિ ઇન્ધનં.

૩૭. પઞ્ચકં આલોકે. ઓભાસતિ દિપ્પતીતિ ઓભાસો. પકાસતિ દિપ્પતીતિ પકાસો. આલોચયતિ પસ્સતિ એતેનાતિ આલોકો, આલોકેતિ વા એતેનાતિ આલોકો, ‘‘લોક, લોચ દસ્સને’’તિ ધાતુદ્વયપાઠતો. ઉજ્જોતતીતિ ઉજ્જોતો, અન્ધકારં વિદ્ધંસેન્તો જોતતીતિ વા ઉજ્જોતો. આ સમન્તતો તપતિ દિપ્પતીતિ આતપો. સમાતિ એતે પઞ્ચ તુલ્યત્થાતિ ભાવો.

દસકં વાતે. આહારો વિય પાણભૂતોપિ કદાચિ સત્તે મારેતીતિ મારુતો, સોવ માલુતો. પુનાતિ સઙ્કારાદિકન્તિ પવનો. વાયતિ ગચ્છતીતિ વાયુ, વાયતિ વા પુપ્ફાદીનં ગન્ધો યેન સો વાયુ. તથા વાતો. અનન્તિ પાણન્ત્યનેનેતિ અનિલો, ઇલો. સન્તં નિચ્ચલં ઈરયતિ કમ્પેતીતિ સમીરણો, સમીરિતું કમ્પિતું સીલમસ્સાતિ વા સમીરણો. ગન્ધં વહતીતિ ગન્ધવાહો, ણો. વાયો વાયુસદિસો, ઉભયત્રાપિ યાગમો. સમન્તતો ઈરતિ ખિપતિ રુક્ખાદયોતિ સમીરો. સદા સબ્બદા ગતિ યસ્સ સદાગતિ. સસનો, ગન્ધવહો, આસુગો, મરુતો, જગતિપાણો, પવમાનો, પભઞ્જનો ઇચ્ચાદીનિપિ વાતનામાનિ.

૩૮. ઇમે છ વક્ખમાના વાયુભેદા વાયુવિસેસા, ઉદ્ધં ગચ્છતીતિ ઉદ્ધઙ્ગમો, ઉચ્ચારપસ્સાવાદીનં નીહરણવસેન અધોભાગં ગચ્છતીતિ અધોગમો. કુચ્છિમ્હિ ઉદરે તિટ્ઠતીતિ કુચ્છિટ્ઠો. કોટ્ઠે અન્તે સેતિ તિટ્ઠતીતિ કોટ્ઠાસયો. પુનપ્પુનં સસન્તિ યેન અસ્સાસો, બહિનિક્ખન્તવાતો. પસ્સાસોતિ અન્તોપવિસનકવાતોપિ ‘‘અસ્સાસો’’તિ એતેન સઙ્ગય્હતે સહચારિતત્તા. સબ્બઙ્ગેસુ અનુસરતિ સીલેન સેદલોહિતાદિસમ્પાદનતોતિ અઙ્ગાનુસારી. અમરકોસે પનાયં વાતો ઠાનબ્યાપારભેદેન પઞ્ચધા કથિતો [પાણો’પાનો સમાનોચોદાનબ્યાના ચ વાયવો સરીરટ્ઠા ઇમે (અમર ૧.૬૭)], ટીકાયઞ્ચસ્સ –

‘‘હદયે પાણો ગુદે’પાનો, સમાનો નાભિમજ્ઝટ્ઠો;

ઉદાનો કણ્ઠદેસે તુ, બ્યાનો સબ્બઙ્ગસન્ધિસુ [હદયે પાણો ગુદે’પાનો, સમાનો નાભિસણ્ઠિતો; ઉદાનો કણ્ઠદેસટ્ઠો, બ્યાનો સબ્બસરીરગો ઇતિ ઠાનનિણ્ણયો (ચિન્તામણિટીકા)].

તત્રપાણોઅન્નપ્પવેસાદિકરો. અપાનો મુત્તકરીસસુક્કવિસટ્ઠિકરો. સમાનો મજ્ઝે અન્નપચનાદિકરો. ઉદાનો ભાસિતગીતાદિકરો. બ્યાનો સેદરત્તસવનુમ્મેસનિમેસગત્યાદિકરો [ખેદચેટ્ઠાઉમ્મેસનિમ્મેસગત્યાદિકરો (ક.)]. પકટ્ઠેન અનન્ત્યનેન ભત્તાદિપ્પવેસનતોતિ પાણો. મુત્તાદિકં અપનેત્વા અનન્ત્યનેનાતિ અપાનો. સમ્મા અનન્તિ અનેન ભુત્તપરિપાચનતોતિ સમાનો. ઉદ્ધમનન્ત્યનેન ભાસિતાદો સામત્થિયજનનતોતિ ઉદાનો. વિસેસેન અનન્ત્યનેન સેદરત્તસેમ્હાદિ [ખેદચેટ્ઠાદિ (ચિન્તામણિટીકા)] સમ્પાદનતોતિ બ્યાનો’’તિ [તંબ્યાપારા ચ યથા – અન્નપ્પવેસનં મુત્તા-દ્યુસ્સગ્ગો’ન્નવિપાચનં ભાસણાદિ નિમેસાદિ, તંબ્યાપારા કમા ઇમે (ચિન્તામણિટીકા)] વુત્તં.

૩૯. દ્વયં અન્તોપવિસનકવાતે. આનં વુચ્ચતિ બહિનિક્ખમનવાતો, તતો અપગતં અપાનં. અસ્સાસતો અપગતો પસ્સાસો. દ્વયં બહિનિક્ખમનવાતે. આદિમ્હિ પવત્તો સાસો અસ્સાસો. અનન્તિ પાણન્ત્યનેનેતિ આનં, આદિમ્હિ પવત્તં આનં આનં, એકસ્સાકારસ્સ લોપો.

૪૦. વેગખિપ્પાદયો વાતધમ્મત્તેન નિચ્ચપ્પવત્તિકા ઇતિ તપ્પક્કમે [તપ્પક્કમેન તક્કમેન (ક.)] ઉચ્ચન્તે. તત્ર રયન્તં વેગે. સબ્બત્ર કરણસાધનં. ઇચ્છિતટ્ઠાનં વજન્તિ પાપુણન્તિ એતેનાતિ વેગો.

‘‘ક્રિયાવાચિત્તમાખ્યાતું, એકેકત્થો નિદસ્સિતો;

પયોગતોનુગન્તબ્બા, અનેકત્થા હિ ધાતવો’’તિ [ચન્દ્રધાતુપાઠે].

વુત્તત્તા વજધાતુ પાપુણનેપિ પવત્તતિ, એવં સબ્બત્ર, અકારસ્સ એ. જવન્તિ એતેનાતિ જવો, રયન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ રયો.

ખિપ્પાદિનવકં સીઘે. અથ જવસીઘાનં કો ભેદો? સવેગગતિવચના જવાદયો, સીઘાદયો તુ ધમ્મવચના, તથા ચ ‘‘સીઘં પચતિ [પસ્સતિ (ક.)], સીઘં ગચ્છતી’’તિ પયોગો, ન તુ ‘‘જવં પચતિ, જવંગચ્છતી’’તિ પન પયોગો. ‘‘વેગેન ગચ્છતિ, જવેન ગચ્છતી’’ત્યાદીસુ કથં? તત્ર ભેદસ્સ વત્તુમિચ્છિતત્તા ન દોસો. ખિપ્પતિ પેરતીતિ ખિપ્પં, ખિપ પેરણે. સયતીતિ સીઘં, સી સયે, ઘપચ્ચયો. બ્યુપ્પત્તિ હિ યથા કથઞ્ચિપિ ભવતિ, સઞ્ઞા તુ લોકતોવાવગન્તબ્બા, સબ્બત્રેવં. તરતીતિ તુરિતં. લઙ્ઘતીતિ લહુ, લઙ્ઘ ગતિસોસનેસુ, ઘસ્સ હો, નિગ્ગહીતલોપો, ઉપચ્ચયો ચ, લહુપરિયાયો લઘુસદ્દોપ્યત્થિ. અસતિ ખેપતીતિ આસુ, ઉ. તરતીતિ તુણ્ણં, રસ્સ ણો. અરતિ ગચ્છતીતિ અરં. ન વિલમ્બીયતિ ન ઓહીયતીતિ અવિલમ્બિતં, લબિ અવસંસને. તુવટ્ટતિ સયતીતિ તુવટ્ટં, તુરિતભાવેન વત્તતીતિ વા તુવટ્ટં, રિતલોપો.

૪૧. અરિયાસામઞ્ઞસ્સ પુબ્બડ્ઢં સન્તતે. એત્થ ચ અટ્ઠસુ ગણેસુ છટ્ઠો સબ્બલહુકો, તતોપરે છગ્ગણા સ, ભ, સ, ભ, ભ, ભા, અટ્ઠમો ગો. સમન્તતો તનોતીતિ સતતં. નાસભાવેન ન ઇચ્ચં ન ગન્તબ્બં નિચ્ચં, નાસં વા ન ગચ્છતીતિ નિચ્ચં. ‘‘નાગો’’ત્યાદીસુ વિયાતિ એત્થાપિ ન દોસો, તસ્સ ચો. ન વિરમતીતિ અવિરતં. ન આરમતીતિ અનારતં. સમન્તતો, પુનપ્પુનં વા તનોતીતિ સન્તતં. ન અવરમતીતિ અનવરતં. સદા ધવતિ ગચ્છતીતિ ધુવં. ‘‘ધુ ગતિથેરિયેસૂ’’તિ કાતન્તધાતુ.

વિપુલાડ્ઢં અતિસયે. એત્થ હિ અયુગપાદે દ્વાદસમત્તા, યુગે અટ્ઠારસમત્તા, સબ્બાસુ અરિયાસુ પઠમે પાદે દ્વાદસમત્તા, દુતિયે અટ્ઠારસ, તતિયે દ્વાદસ, ચતુત્થે પઞ્ચદસ. યદા પન પઠમતતિયેસુ પરિહાયન્તિ, તદા યુગે અધિકા હોન્તિ, ઇદં વિપુલાલક્ખણં. અથ સતતાતિસયાનં કો ભેદો? સતતં સન્તતિ અવિચ્છેદોક્રિયન્તરેહિ અબ્યવધાનં, અતિસયો તુ પોનોપુઞ્ઞં, પકટ્ઠો ચ. તેસુ પોનોપુઞ્ઞં ક્રિયાબ્યાવુત્તિ, પકટ્ઠો તુ ક્રિયાવયવાનં ઉક્કંસતા. ભાસતિ સબ્બેસન્તિ ભુસં, આસ્સ ઉ. ભસ્સતિ અધો પતતીતિ વા ભુસં. ભસ અધોપતને, અસ્સ ઉ. અતિસયનં અતિસયો, અતિક્કમિત્વા વાસયનં પવત્તનં અતિસયો. દહતિ સબ્બન્તિ દળ્હં, હતો પુબ્બે ળો, દલતિ વિદારયતીતિ વા દળ્હં, હપચ્ચયો, દહન્તો લાતીતિ વા દળ્હં, વણ્ણવિપરિયયો, અભિસયો ચ દળ્હઞ્ચ અતિસયદળ્હા. તરતિ અતિક્કમતીતિ તિબ્બં, રસ્સ વો, અસ્સ ઇ. એતિ ગચ્છતીતિ એકો, સો એવ એકન્તં, એકં તરતિ અતિક્કમતીતિ વા એકન્તં. મત્તતો અતિક્કન્તં અતિમત્તં. બહું લાતીતિ બાળ્હં, ઉલોપો, વણ્ણવિપરિયયો ચ હસદ્દો. અતિવેલં, અચ્ચત્થં, નિબ્ભરં, નિતન્તં, ગાળ્હંઇચ્ચાદીનિપિ અતિસયે.

દબ્બં સત્વં, તંવિપરીતે ધમ્મમત્તે વત્તમાના બાળ્હપરિયન્તા ખિપ્પાદયો અતિસયં વિના પણ્ડકે નપુંસકે વત્તન્તિ. ખિપ્પં ભવતિ [‘‘ખિપ્પ ભવભી’’તિ પદદ્વયં અધિકં વિય દિસ્સતિ], અતિસયો પુલ્લિઙ્ગો, અસ્સ ગુણસ્સાતિસયો, અસ્સ દબ્બસ્સાતિસયો ઇતિ. ‘‘ખિપ્પં ભુઞ્જતિ, સતતં જુહોતિ, સતતં રમણીયો’’ઇચ્ચત્ર તુ ક્રિયાવિસેસનત્તાયેવ પણ્ડકત્તં. તેસુ ખિપ્પાદીસુ યે દબ્બગા દબ્બાભિધાયિનો, તે તીસુ લિઙ્ગેસુ. ‘‘દબ્બધમ્મો લિઙ્ગ’’ન્તિ દસ્સનન્તરં. યથા ખિપ્પા જરા, ખિપ્પો મચ્ચુ, ખિપ્પં ગમનં. સન્તતા તણ્હા, સન્તતં દુક્ખં, સન્તતો આકાસો. અતિમત્તા ક્રિયા, અતિમત્તો નરો, અતિમત્તં પદં ઇચ્ચાદિ.

૪૨-૪૩. દ્વાદસકં મારે. હરનયનગ્ગિદડ્ઢત્તા [તિનયનગ્ગિદડ્ઢત્તા (ક.)] નત્થિ વિગ્ગહો સરીરમેતસ્સ અવિગ્ગહો. કામયતિ રતિચ્છં ઉપ્પાદયતીતિ કામો, કારિતન્તા અપચ્ચયો. સિઙ્ગારરૂપેન પાણીનં મનસિ ભવતીતિ મનોભૂ. પઞ્ચકામગુણેસુ મદયતીતિ મદનો. લોકાનં અન્તં વિનાસં કરોતીતિ અન્તકો. વસે વત્તેતિ સીલેનાતિ વસવત્તી. પાપં ઇચ્છતિ કરોતિ, તેન યુત્તોતિ વા પાપિમા. પરતો જાયતીતિ પજા, અચ્છન્દિકા, તાસં પતિ પજાપતિ. યે કુસલધમ્મેસુ પમત્તા, તેસમેવ બન્ધુ પમત્તબન્ધુ. કણ્હધમ્મયુત્તતાય કણ્હો. કુસલધમ્મે મારેતીતિ મારો. અકુસલધમ્મે ન મુઞ્ચતીતિ નમુચિ. મીનકેતનો, કન્દપ્પો, દપ્પકો, અનઙ્ગો, પઞ્ચસરો, સમ્બરારિ, મનસિજો, કુસુમેસુ, અનઞ્ઞજો, પુપ્ફધન્વા, રતિપતિ, મકરદ્ધજોઇચ્ચાદીનિપિ વિણ્હુસુતસ્સ કામસ્સ નામાનિ.

તણ્હા અરતી રગા ચેતિ એતા તિસ્સો તસ્સ મારસ્સ ધીતરો. યો તં પસ્સતિ, તં તસિતં કરોતીતિ તણ્હા, સલોપો, ણ્હા ચ. પરેસં કુસલધમ્મેસુ અરતિં કરોતીતિ અરતી. રજ્જન્તિ એત્થાતિ રગા. તસ્સ મારસ્સ હત્થી ગિરિમેખલો નામ. સરીરમહન્તભાવેન ગિરિસદિસત્તા ગિરિ વિયાતિ ગિરિ. મારેન મમાયનવસેન ‘‘અયં મે હત્થી મેખલો નામ હોતૂ’’તિ કતનામત્તા મેખલા વિયાતિ મેખલોતિ સમુદિતનામદ્વયેન એકમેવ હત્થિં વદતિ, યથા ‘‘વજિરાસનિ, સીતુણ્હ’’ન્તિ.

૪૪. તિકં યમે. પજાસંયમનતો યમા, મચ્ચુપ્પભુતયો અસ્સ કિઙ્કારા, તેસુ રાજતેતિ યમરાજા. તેધાતુકેસુપિ આણાપવત્તકત્તા મહન્તો વિસયો એતસ્સ વિસયી, ણી, સો એવ વેસાયી. યત્થ લક્ખણેન ન સિજ્ઝતિ, તત્થ સબ્બત્ર ‘‘યદાદિના વા નિરુત્તિનયેન વા સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા’’તિ હિ પુબ્બે વુત્તં, દુક્ખજનકત્તા વા વિસદિસટ્ઠાનં ગચ્છન્તીતિ વેસા, નેરયિકા, તેસં અધિપતિભાવેન અયતિ પવત્તતીતિ વેસાયી, ઈ. યમાનં રાજા યમો. ધમ્મરાજો, કતન્તો, સમવત્તી, કાલો, દણ્ડધરો, અન્તકોઇચ્ચાદીનિપિ યમસ્સ નામાનિ. અસ્સ યમસ્સ આવુધં નયનમેવ. તેન કિર કોધચિત્તેન ઓલોકિતમત્તેન સત્તાનં સરીરાનિ આતપે ખિત્તઘતપિણ્ડાનિ વિય વિલીયન્તીતિ.

દ્વયં અસુરભેદે. એતેસઞ્હિ સતિપિ દેવભાવે હેટ્ઠા નિવાસિતભાવસામઞ્ઞતો એત્થ વચનં, મારસ્સ પન સત્તાનમનત્થકારકતાસામઞ્ઞેન યમેન સદ્ધિં વચનં તક્કરત્તા. યુદ્ધાદીસુ વેપિતં કમ્પિતં ચિત્તમેતસ્સ વેપચિત્તિ [સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૫૬]. પુણ્ણં લોમં યસ્સ સો પુલોમો, પુલામહતી ઉમા કિત્તિ, કન્તિ વા યસ્સાતિ પુલોમો. ‘‘ઉમાતસીહેમવતિ-હલિદ્દાકિત્તિકન્તિસૂ’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે વુત્તં. અયં પન સક્કસ્સ ભરિયાય સુજાતાય પિતા. દ્વયં કિન્નરે. અસ્સમુખનરસરીરતાય કુચ્છિતો પુરિસો, કિઞ્ચિ વા પુરિસો, પુરિસસદિસોતિ વા કિમ્પુરિસો. એવં કિન્નરો. તુરઙ્ગવદન, અસ્સમુખાદીનિપિ કિન્નરસ્સ નામાનિ.

૪૫-૪૬. અદ્ધપજ્જેન આકાસસ્સ નામાનિ. તેસં તેસં વત્થૂનં અન્તરં નાનત્તં ઇક્ખતે લોકો એત્થ, અનેનાતિ વા અન્તલિક્ખં, રસ્સ લો. ઇક્ખનં વા દસ્સનં ઇક્ખા, તસ્સ અન્તરં કારણં અન્તલિક્ખં. ખનતિ બ્યવધાનન્તિ ખં, ક્વિ. સબ્બગહગામણિનો આદિચ્ચસ્સ પથો મગ્ગો આદિચ્ચપથો. ન ભવતીતિ અબ્ભં. ગચ્છન્ત્યનેન દેવાતિ ગગનં, યુ, મસ્સ ગો. અમ્બતે સદ્દાયતે અત્રાતિ અમ્બરં, રો. હય ગતિમ્હિ, વિસેસેન હયતિ ગચ્છતિ સબ્બત્રાતિ વેહાસો, યસ્સ સો, વિગતો વા હાસો ચિત્તસ્સ એત્થારમ્મણાલાભતોતિ વેહાસો. અનિલસ્સ વાતસ્સ પથો અનિલપથો. ભુસં કાસન્તે દિપ્પન્તે પદત્થા એતેનાતિ આકાસો, ન કસ્સતિ ન વિલેખીયતીતિ વા આકાસો. ન ભવતિ એત્થ કિઞ્ચિપિ વત્થૂતિ નભં, નત્થિ ભૂમિ એત્થાતિ વા નભં, ન ભાયન્તિ પક્ખિનો અનેન, એત્થાતિ વા નભં. વિનો પક્ખિનો હયન્તિ ગચ્છન્તિ એત્થાતિ વેહાયસં, અસો. તારા વુચ્ચન્તિ નક્ખત્તાદયો, તેસં પથો તારાપથો. સુરાનં દેવાનં પથો સુરપથો. ન હઞ્ઞતેતિ અઘં, હનસ્સ ઘો. અનન્તં, વિસણુપદંઇચ્ચાદીનિપિ આકાસસ્સ નામાનિ.

૪૭-૪૮. મેઘાદ્યેકાદસકં મેઘે. મેહતિ ઘરતિ સેચતીતિ મેઘો. વારિં વહતીતિ વલાહકો, વારિસદ્દસ્સ વો, વસ્સ લો [પાણિનિ ૬.૩.૧૦૯; મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકા ૧.૪૭; નીતિ-સુત્ત ૧૩૪૦, ૧૩૪૩]. દિબ્બન્તિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં ગચ્છન્તિ લોકા અનેનાતિ દેવો. પજાનં લોકાનં અન્નં ભોજનં ભવતિ એતેનાતિ પજ્જુન્નો, અકારસ્સુકારો. અમ્બું ઉદકં ધારેતીતિ અમ્બુધરો. લોકાનં સન્તાપં હન્તીતિ ઘનો, હસ્સ ઘો. જલધારં ધારેતીતિ ધારાધરો. જીવનં જલં મૂતં બન્ધમનેનેતિ જીમૂતો, વનસદ્દલોપો, લોકાનં વા જીવિતં મુનાતિ બન્ધતીતિ જીમૂતો, વિતલોપો, જીવિતસ્સ જી આદેસો વા [પાણિનિ ૬.૩.૧૦૯; મોગ્ગલ્લાનપઞ્ચિકા ૧.૪૭; નીતિ-સુત્ત ૧૩૪૦, ૧૩૪૩]. એવં અઞ્ઞત્ર. વારિં વહતીતિ વારિવાહો. અમ્બું દદાતીતિ અમ્બુદો. આપં ભરતીતિ અબ્ભં, ક્વિ, પસ્સ બો.

તિકં વુટ્ઠિયં. વસ્સતિ સિઞ્ચતીતિ વસ્સં, વસ્સ સેચને. એવં વસ્સનવુટ્ઠિયો.

પઞ્ચકં વિજ્જુયં. સતતં ઈરતિ કમ્પતીતિ સતેરો, તલોપો, સો એવ સતેરિતા. ખણમત્તમ્પિ ન તિટ્ઠતીતિ અક્ખણા. કુટિલં અચિરટ્ઠાયિતત્તા વિરૂપં હુત્વા જવતીતિ વિજ્જુ. વિજ્જોતતીતિ વિજ્જુતા. અચિરં પભા યસ્સ અચિરપ્પભા.

૪૯. ચતુક્કં મેઘનાદે. મેઘાનં નાદો મેઘનાદો. ધનીયતે ધનિતં[થનિતં (સી.)], ધન સદ્દે. ગજ્જનં ગજ્જિતં, ગજ્જ સદ્દે. રસીયતે રસિતં. આદિના હરાદાદિ [સબ્બત્ર નપુંસકેભાવે તો, આદિના સ્વનિતધનિતાદયો (ચિન્તામણિટીકા), આદિના ધનિતહરાદરાસાદયો (બ્યાખ્યાસુધાટીકા)]. દ્વયં સક્કધનુમ્હિ. ઇન્દસ્સ આવુધં ધનુ ચ ઇન્દાવુધં, ઇન્દધનુ ચ. વાતેન ખિત્તમમ્બુ વાતક્ખિત્તમ્બુ, બિન્દુ. સીતં કરોતીતિ સીકરો, સિઞ્ચતીતિ વા સીકરો, ચસ્સ કો, અરો ચ, વાતવસેન વા તતો તતો સરતીતિ સીકરો, અસ્સ ઈ, મજ્ઝે કાગમો ચ.

૫૦. તિકં જલધારાયં. વેગતો જલધારાનં સં ભુસં પતનં આસારો, પુનપ્પુનં સરતીતિ આસારો. વેગં ધારેતીતિ ધારા. અધો પતતીતિ સમ્પાતો, સંસદ્દો અધોભાગે [વેગતો જલધારાનં સમ્ભૂય પતનં ધારાસમ્પાતો, સર ગતિયં ઘઉ ઇતિ આસારો (ચિન્તામણિટીકા)]. દ્વયં વસ્સોપલે. કરેન હત્થેન ગય્હુપગત્તા કરકા, જલં પિણ્ડં કરોતીતિ વા કરકા, ‘‘વસ્સોપલે તુ કરકા, કરકોપિ ચ દિસ્સતે’’તિ રુદ્દો, કરસદ્દોત્ર. ‘‘કરો વસ્સોપલે પાણિ-સોણ્ડાપચ્ચાયરંસિસૂ’’તિ નાનત્થસઙ્ગહે વુત્તં. ઘનતો, ઘનકાલે વા સઞ્જાતં ઉપલં સિલા ઘનોપલં. દુટ્ઠુ દિનં દુદ્દિનં, અયં દુદ્દિનસદ્દો મેઘચ્છન્નાહે વત્તતિ, અસોભનત્થોપ્યત્થિ દુદ્દિનસદ્દો, અગુણવચનતાયં વાચ્ચલિઙ્ગો.

૫૧-૫૨. છક્કં તિરોધાને. ધર આવરણે, અપાદિપુબ્બો. અપિધરતિ આવુણોતીતિ પિધાનં, અલોપો. અપધરતીતિ અપધારણં. તિરો ધરતિ પિદહતીતિ તિરોધાનં. અન્તરં ધરતીતિ અન્તરધાનં, નિગ્ગહીતલોપો. અપિધરતીતિ અપિધાનં. એત્થ ચ અપાદિઉપસગ્ગા ધાતુનો આવરણત્થજોતકા. છાદયતીતિ છાદનં. બ્યવધા, અન્તરધિઇચ્ચાદયોપિ તિરોધાને.

સાદ્ધપજ્જેન ચન્દસ્સ નામાનિ. ઇન્દતિ નક્ખત્તાનં પરમિસ્સરિયં કરોતીતિ ઇન્દુ. ચન્દતિ હિલાદયતિ સુખયતિ પજન્તિ ચન્દો. નક્ખત્તાનં રાજા નક્ખત્તરાજા. ઉમા કન્તિ, તાય સહ વિજ્જતીતિ સોમો, સુખં અભિસ્સવતીતિ વા સોમો, મપચ્ચયો. નિસં રત્તિં કરોતિ, તત્થ વા કરો રંસિ એતસ્સ નિસાકરો. અન્ધકારં ઉસેન્તિ દહન્તિ વિનાસેન્તીતિ ઓસા, રંસયો, તે એત્થ ધિયન્તિ પતિટ્ઠહન્તીતિ ઓસધિ, તારાવિસેસો, તસ્સ ઈસો પતિ ઓસધીસો. હિમો સીતલો રંસિ યસ્સ હિમરંસિ. સસો અઙ્કો લક્ખણં યસ્સ સસઙ્કો. ચન્દં કપ્પૂરં માતિ સદિસં નયતીતિ ચન્દિમા. ઇકારાદેસો. સસલક્ખણમેત્થ અત્થિ સસી. સસતિ વા હિંસતિ ઉણ્હગુણન્તિ સસી, ઈપચ્ચયો તદુપલક્ખિતે તદુપચારં. સીતા રંસયો યસ્સત્થીતિ સીતરંસિ. નિસાય રત્તિયા નાથો તદાલઙ્કારભાવતોતિ નિસાનાથો. ઉળૂનં તારાનં રાજા ઉળુરાજા. માતિ અત્તાનં કપ્પૂરેન સદિસં કરોતીતિ મા, માસદ્દોયં પુમે, તંસહચરણતો ઉળુરાજાદયોપિ. હિમંસુ, કુમુદબન્ધુ, વિધુ, સુધંસુ, સુબ્ભંસુ, નિસાપતિ, મિગઙ્કો, કલાનિધિ, દ્વિજરાજો, સસધરો, નક્ખત્તેસોઇચ્ચાદીનિપિ ચન્દસ્સ નામાનિ.