નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

સુબોધાલઙ્કારો

૧. દોસાવબોધ-પઠમપરિચ્છેદ

રતનત્તયપ્પણામ

૧. મુનિન્દવદનમ્ભોજ, ગબ્ભસમ્ભવસુન્દરી;

સરણં પાણિનં વાણી, મય્હં પીણયતં મનં.

નિમિત્ત

૨. રામ, સમ્મા’દ્ય’લઙ્કારા, સન્તિ સન્તો પુરાતના;

તથાપિ તુ વળઞ્જેન્તિ, સુદ્ધમાગધિકા ન તે.

અભિધાનાદિકં

૩. તેના’પિ નામ તોસેય્ય, મેતે લઙ્કારવજ્જિતે;

અનુરૂપેના’લઙ્કારે, ને’સ મેસો પરિસ્સમો.

૪. યેસં ન સઞ્ચિતા પઞ્ઞા, નેકસત્થન્તરો’ચિતા;

સમ્મોહ’બ્ભાહતા વે’તે, નાવબુજ્ઝન્તિ કિઞ્ચિપિ.

૫. કિં તેહિ પાદસુસ્સૂસા, યેસં નત્થિ ગરૂનિ’હ;

યે તપ્પાદરજોકિણ્ણા, તે’વ સાધૂ વિવેકિનો.

૬. કબ્બ, નાટકનિક્ખિત્ત, નેત્તચિત્તા કવિજ્જના;

યંકિઞ્ચિ રચયન્તે’તં, ન વિમ્હયકરં પરં.

૭. તેયે’વ પટિભાવેન્તો, સો’વ બન્ધો સવિમ્હયો;

યેન તોસેન્તિ વિઞ્ઞૂ યે, તત્થ પ્ય’વિહિતા’દરા.

૮. બન્ધો ચ નામ સદ્દ,ત્થા, સહિતા દોસવજ્જિતા;

પજ્જ ગજ્જ વિમિસ્સાનં, ભેદેના’યં તિધા ભવે.

૯. નિબન્ધો ચા’નિબન્ધો ચ, પુન દ્વિધા નિરુપ્પતે;

તં તુ પાપેન્ત્ય’લઙ્કારા, વિન્દનીયતરત્તનં.

૧૦. અનવજ્જં મુખમ્ભોજ [‘‘અમ્ભોજ’’ન્તિ પદં પાળિયં નત્થિ, વારિજવાચકં, સક્કટગન્થતો અનીતં], મનવજ્જા ચ ભારતી;

અલઙ્કતા’વ સોભન્તે, કિં નુ તે નિર’લઙ્કતા?

૧૧. વિના ગરૂપદેસં તં, બાલો’લઙ્કત્તુ મિચ્છતિ;

સમ્પાપુણે ન વિઞ્ઞૂહિ, હસ્સભાવં કથં નુ સો?

૧૨. ગન્થોપિ કવિવાચાન, મલઙ્કાર’પ્પકાસકો;

યાતિ તબ્બચનીયત્તં, ત’બ્બોહારૂ’પચારતો.

૧૩. દ્વિપ્પકારા અલઙ્કારા, તત્થ સદ્દ, ત્થભેદતો;

સદ્દત્થા બન્ધનામા’વ, તંસજ્જિત તદાવલિ.

૧૪. ગુણાલઙ્કારસંયુત્તા, અપિ દોસલવ’ઙ્કિતા;

પસંસિયા ન વિઞ્ઞૂહિ, સા કઞ્ઞા વિય તાદિસી.

૧૫. તેન દોસનિરાસો’વ, મહુસ્સાહેન સાધિયો;

નિદ્દોસા સબ્બથા સા’યં, સગુણા ન ભવેય્ય કિં?

૧૬. સા’લઙ્કારવિયુત્તા’પિ, ગુણયુત્તા મનોહરા;

નિદ્દોસા દોસરહિતા, ગુણયુત્તા વધૂ વિય.

૧૭. પદે વાક્યે તદત્થે ચ, દોસા યે વિવિધા મતા;

સો’દાહરણ મેતેસં, લક્ખણં કથયામ્ય’હં.

પદદોસ ઉદ્દેસ

૧૮. વિરુદ્ધત્થન્તરા, ઝત્થ, કિલિટ્ઠાનિ, વિરોધિ ચ;

નેય્યં, વિસેસનાપેક્ખં, હીનત્થક મનત્થકં.

વાક્યદોસ ઉદ્દેસ

૧૯. દોસા પદાન વાક્યાન, મેકત્થં ભગ્ગરીતિકં;

તથા બ્યાકિણ્ણ ગામ્માનિ, યતિહીનં કમચ્ચુતં;

અતિવુત્ત મપેતત્થં, સબન્ધફરુસં તથા.

વાક્યત્થદોસઉદ્દેસ

૨૦. અપક્કમો’, ચિત્યહીનં, ભગ્ગરીતિ, સસંસયં;

ગામ્મં દુટ્ઠાલઙ્કતીતિ, દોસા વાક્યત્થનિસ્સિતા.

પદદોસનિદ્દેસ

૨૧. વિરુદ્ધત્થન્તરં તઞ્હિ, યસ્સ’ઞ્ઞત્થો વિરુજ્ઝતિ;

અધિપ્પેતે યથા મેઘો, વિસદો સુખયે જનં.

૨૨. વિસેસ્ય મધિકં યેના, ઝત્થ મેતં ભવે યથા;

ઓભાસિતા’સેસદિસો, ખજ્જોતો’યં વિરાજતે.

૨૩. યસ્સ’ત્થા’વગમો દુક્ખો, પકત્યા’દિવિભાગતો;

કિલિટ્ઠં તં યથા તાય, સો’ય માલિઙ્ગ્યતે પિયા.

૨૪. યં કિલિટ્ઠપદં મન્દા, ભિધેય્યં યમકાદિકં;

કિલિટ્ઠપદદોસે’વ, તમ્પિ અન્તો કરીયતિ.

૨૫. પતીતસદ્દરચિતં, સિલિટ્ઠપદસન્ધિકં;

પસાદગુણસંયુત્તં, યમકં મત મેદિસં.

૨૬. અબ્યપેતં બ્યપેત’ઞ્ઞ, માવુત્તા’નેકવણ્ણજં;

યમકં તઞ્ચ પાદાન, માદિ, મજ્ઝ, ન્ત, ગોચરં.

અબ્યપેત પઠમપાદાદિ યમકં

૨૭. સુજના’સુજના સબ્બે, ગુણેનાપિ વિવેકિનો;

વિવેકં ન સમાયન્તિ, અવિવેકિજનન્તિકે.

અબ્યપેત પઠમ દુતિય પાદાદિ યમકં

૨૮. કુસલા’કુસલા સબ્બે, પબલા’પબલા થવા;

નો યાતા યાવ’હોસિત્તં, સુખદુક્ખપ્પદા સિયું;

અબ્યપેત પઠમ દુતિય તતિયપાદાદિ યમકં.

૨૯. સાદરં સા દરં હન્તુ, વિહિતા વિહિતા મયા;

વન્દના વન્દનામાન, ભાજને રતનત્તયે.

અબ્યપેત ચતુક્કપાદાદિ યમકં

૩૦. કમલં ક’મલં કત્તું, વનદો વનદો’મ્બરં;

સુગતો સુગતો લોકં, સહિતં સ હિતં કરં.

૩૧. અબ્યપેતાદિયમક, સ્સેસો લેસો નિદસ્સિતો;

ઞેય્યાનિ’માયેવ દિસા, ય’ઞ્ઞાનિ યમકાનિપિ.

૩૨. અચ્ચન્તબહવો તેસં, ભેદા સમ્ભેદયોનિયો;

તથાપિ કેચિ સુકરા, કેચિ અચ્ચન્તદુક્કરા.

૩૩. યમકં તં પહેલી [પહેળિ (ક.)] ચ, નેકન્તમધુરાનિ’તિ;

ઉપેક્ખિયન્તિ સબ્બાનિ, સિસ્સખેદભયા મયા.

૩૪. દેસકાલકલાલોક, ઞાયાગમવિરોધિ યં;

તં વિરોધિપદં ચે’ત, મુદાહરણતો ફુટં.

૩૫. ય દપ્પતીત માનીય, વત્તબ્બં નેય્ય માહુ તં;

યથા સબ્બાપિ ધવલા, દિસા રોચન્તિ રત્તિયં.

૩૬. નેદિસં બહુ મઞ્ઞન્તિ, સબ્બે સબ્બત્થ વિઞ્ઞુનો;

દુલ્લભા’વગતી સદ્દ, સામત્થિયવિલઙ્ઘિની.

૩૭. સિયા વિસેસનાપેક્ખં, યં તં પત્વા વિસેસનં;

સાત્થકં તં યથા તં સો, ભિય્યો પસ્સતિ ચક્ખુના.

૩૮. હીનં કરે વિસેસ્યં યં, તં હીનત્થં ભવે યથા;

નિપ્પભી કત ખજ્જોતો, સમુદેતિ દિવાકરો.

૩૯. પાદપૂરણમત્તં યં, અનત્થમિતિ તં મતં;

યથા હિ વન્દે બુદ્ધસ્સ, પાદપઙ્કેરુહં પિ ચ.

વાક્યદોસ નિદ્દેસ

૪૦. સદ્દતો અત્થતો વુત્તં, યત્થ ભિય્યોપિ વુચ્ચતિ;

ત મેકત્થં યથા’ભાતિ, વારિદો વારિદો અયં.

યથા ચ

૪૧. તિત્થિયઙ્કુરબીજાનિ, જહં દિટ્ઠિગતાનિ’હ;

પસાદેતિ પસન્ને’સો, મહામુનિ મહાજને.

૪૨. આરદ્ધક્કમવિચ્છેદા, ભગ્ગરીતિ ભવે યથા;

કાપિ પઞ્ઞા, કોપિ પગુણો, પકતીપિ અહો તવ.

૪૩. પદાનં દુબ્બિનિક્ખેપા, બ્યામોહો યત્થ જાયતિ;

તં બ્યાકિણ્ણન્તિ વિઞ્ઞેય્યં, તદુદાહરણં યથા.

૪૪. બહુગુણે પણમતિ, દુજ્જનાનં પ્યયં જનો;

હિતં પમુદિતો નિચ્ચં, સુગતં સમનુસ્સરં.

૪૫. વિસિટ્ઠવચના’પેતં, ગામ્મં’ત્ય’ભિમતં યથા;

કઞ્ઞે કામયમાનં મં, ન કામયસિ કિંન્વિ’દં?

૪૬. પદસન્ધાનતો કિઞ્ચિ, દુપ્પતીતિકરં ભવે;

તમ્પિ ગામ્મં ત્ય’ભિમતં, યથા યાભવતો પિયા.

૪૭. વુત્તેસુ સૂચિતે ટ્ઠાને, પદચ્છેદો ભવે યતિ;

યં તાય હીનં તં વુત્તં, યતિહીનન્તિ સા પન.

૪૮. યતિ સબ્બત્થપાદન્તે, વુત્તડ્ઢે ચ વિસેસતો;

પુબ્બાપરાનેકવણ્ણ, પદમજ્ઝેપિ કત્થચિ.

તત્થોદાહરણપચ્ચુદાહરણાનિ યથા

૪૯. તં નમે સિરસા ચામિ, કરવણ્ણં તથાગતં;

સકલાપિ દિસા સિઞ્ચ, તિવ સોણ્ણરસેહિ યો.

૫૦. સરો સન્ધિમ્હિ પુબ્બન્તો, વિય લોપે વિભત્તિયા;

અઞ્ઞથા ત્વ’ઞ્ઞથા તત્થ, યા’દેસાદિ પરા’દિ’વ.

૫૧. ચાદી પુબ્બપદન્તા’વ, નિચ્ચં પુબ્બપદસ્સિતા;

પાદયો નિચ્ચસમ્બન્ધા, પરાદીવ પરેન તુ.

સબ્બત્થોદાહરણાનિ યથા

૫૨. નમે તં સિરસા સબ્બો, પમા’તીતં તથાગતં;

યસ્સ લોકગ્ગતં પત્ત, સ્સો’પમા ન હિ યુજ્જતિ.

૫૩. મુનિન્દં તં સદા વન્દા, મ્ય’નન્તમતિ મુત્તમં;

યસ્સ પઞ્ઞા ચ મેત્તા ચ, નિસ્સીમાતિ વિજમ્ભતિ.

ચાદિપાદીસુ પચ્ચુદાહરણાનિ યથા

૫૪. મહામેત્તા મહાપઞ્ઞા, ચ યત્થ પરમોદયા;

પણમામિ જિનં તં પ, વરં વરગુણા’લયં.

૫૫. પદત્થક્કમતો મુત્તં, કમચ્ચુત મિદં યથા;

ખેત્તં વા દેહિ ગામં વા, દેસં વા મમ સોભનં.

૫૬. લોકિયત્થ મતિક્કન્તં, અતિવુત્તં મતં યથા;

અતિસમ્બાધ માકાસ, મેતિસ્સા થનજમ્ભને.

૫૭. સમુદાયત્થતો’પેતં, તં અપેતત્થકં યથા;

ગાવિપુત્તો બલિબદ્ધો, તિણં ખાદી પિવી જલં.

૫૮. બન્ધે ફરુસતા યત્થ, તં બન્ધફરુસં યથા;

ખરા ખિલા પરિક્ખીણા, ખેત્તે ખિત્તં ફલત્ય’લં.

વાક્યત્થદોસ નિદ્દેસ

૫૯. ઞેય્યં લક્ખણ મન્વત્થ, વસેના’પક્કમાદિનં;

ઉદાહરણ મેતેસં, દાનિ સન્દસ્સયામ્ય’હં.

તત્થા’પક્કમં યથા

૬૦. ભાવના, દાન, સીલાનિ, સમ્મા સમ્પાદિતાનિ’હ;

ભોગ, સગ્ગાદિ, નિબ્બાન, સાધનાનિ ન સંસયો.

ઓચિત્યહીનં યથા

૬૧. પૂજનીયતરો લોકે, અહ મેકો નિરન્તરં;

મયેકસ્મિં ગુણા સબ્બે, યતો સમુદિતા અહું.

યથા ચ

૬૨. યાચિતો’હં કથં નામ, ન દજ્જામ્ય’પિ જીવિતં;

તથાપિ પુત્તદાનેન, વેધતે હદયં મમ.

ભગ્ગરીતિ યથા

૬૩. ઇત્થીનં દુજ્જનાનઞ્ચ, વિસ્સાસો નોપપજ્જતે;