૨. ભૂકણ્ડ

૧. ભૂમિવગ્ગવણ્ણના

૧૮૦. ઇધ ભૂકણ્ડે સાઙ્ગોપાઙ્ગેહિ ભૂમ્યાદીહિ દસહિ, પાતાલેન ચાતિ એકાદસહિ કોટ્ઠાસેહિ કમતો વગ્ગા ભૂમિવગ્ગાદિનામકા વગ્ગા વુચ્ચન્તે. સપ્પધાનોપકારકાનિ અઙ્ગાનિ ખારાદીનિ, અઙ્ગાનં ઉપકારકાનિ ચ ઉપઙ્ગાનિ અદ્ધાદીનિ.

૧૮૧. સાદ્ધપજ્જેન ભૂમિયા નામાનિ. વસૂનિ રતનાનિ ધારયતીતિ વસુન્ધરા. ખમુ સહને, ખસ્સ છો, છમા, અથ વા છિ છેદને, સત્તાનમધોપતનં છિન્દતીતિ છમા, મો, ઇત્થિયમા ચ. ભવન્ત્યસ્સં ભૂતાનીતિ ભૂમિ. ભૂ સત્તાયં, મિ. પુથઇતિ પાટિપદિકે ઠિતે નદાદિ, ઈ, પુથસ્સ પુથુઆદેસે, વુદ્ધિમ્હિ ચ કતે પુથવી. ઉસ્સુવાદેસે પુથુવી. પથાદેસે તુ પથવી, ઇમસ્મિં પક્ખે અવાગમો, અથ વા થવ ગતિયં, પથવતિ એત્થાતિ પથવી, નદાદિ, સબ્બત્થ પત્થરતીતિ વા પથવી, થર સન્થરણે પપુબ્બો, રસ્સ વો, નદાદિ, પુથવી, અસ્સુ.

‘‘મધુનો કેટભસ્સાપિ, મેદમંસપરિપ્લુતા;

તેનાયં મેદિની દેવી, વુચ્ચતે બ્રહ્મવાદિભી’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૧.૩]. –

વચનતો મેદયોગા મેદિની, ઈ, ઇની ચ. મિદ સ્નેહને વા, યુ, નદાદિ, ઇસ્સેત્તઞ્ચ. મહ પૂજાયં, નદાદિ. વિત્થિણ્ણત્તા ઉબ્બી, નદાદિ, અવતિ ભૂતાનીતિ વા ઉબ્બી, અસ્સુ. વસૂનિ સન્ત્યસ્સં વસુમતી. ગચ્છન્તિ યસ્સં લોકા, સા ગો, પુમિત્થિયં. કા સદ્દે, કાયતિ એત્થ, કાયતિ મારવિજયકાલેતિ વા કુ, ઉ. વસૂનિ ધારયતીતિ વસુધા. સબ્બં લોકં ધરયતીતિ ધરણી, યુ, નદાદિ. ધરતીતિ ધરા, ઇત્થિયં આ. ગમુ ગમને, ગચ્છન્ત્યસ્સં જગતી, અન્તપચ્ચયો, ગસ્સ દ્વિત્તં, જત્તઞ્ચ, નલોપો, નદાદિ. ભૂ સત્તાયં, રિ, નદાદિ, ક્વિમ્હિ ભૂ. ભૂતે સત્તે ધરતીતિ ભૂતરો. અવ રક્ખણે, યુ, નદાદિ, અવની.

૧૮૨. ખારા લવણરસા મત્તિકા ઊસોત્યુચ્ચતે. ખાદતીતિ ખારા, દસ્સ રો. પદેસકત્તા મત્તેન પમાણેન યુત્તા મત્તિકા. ઊસ રુજાયં, ઊસો. ઊસયોગા ઊસવા, વન્તુ. રપચ્ચયે ઊસરો. દ્વેપિ તીસુ વત્તન્તે.

થલ ઠાને, અધિકરણે અ. કિત્તિમં થલં, અકિત્તિમા થલી, નદાદિ. થદ્ધલૂખમ્હિ ભૂભાગે ભૂમિપ્પદેસે જઙ્ગલસદ્દો વત્તતિ. તત્થ નિજ્જલત્તા કક્ખળત્તા થદ્ધો. તિક્ખસક્ખરાદિવિદારગવાદિખુરગણ્ડુપ્પાદવચ્ચાદિસહિતત્તા લૂખો વેદિતબ્બો. ગલ ચવનાધોપતનાદનેસુ. જલં ગલતિ એત્થ, જલેન વા ગલન્તિ એત્થાતિ જઙ્ગલો, નિજ્જલો દેસો, ‘‘જઙ્ગલો નિજ્જલે દેસે, તિલિઙ્ગો પિસિતે થિય’’ન્તિ [તિકણ્ડસેસ ૩.૩.૩૯૩] હિ તિકણ્ડસેસો, લસ્સ લોપો, નિગ્ગહીતાગમો ચ.

૧૮૩. વેદેન પઞ્ઞાય ઈહન્તિ એત્થાતિ વેદેહો. સો એવ વિદેહો, ઇમં દીપમુપાદાય સિનેરુનો પુબ્બદિસાભાગત્તા પુબ્બો ચ સો વિદેહો ચેતિ પુબ્બવિદેહો. એવમપરુત્તરેસુ. ગવેન યન્ત્યેત્થાતિ ગોયાનો. અપરો ચ સો ગોયાનો ચેતિ અપરગોયાનો. જમ્બુયા લક્ખિતો, કપ્પટ્ઠાયિતાદિપ્પભાવેન વા તપ્પધાનોદીપોતિ જમ્બુદીપો. ધમ્મતાસિદ્ધસ્સ પઞ્ચસીલસ્સ આનુભાવેન કં સુખં ઉરુ મહન્તમેત્થાતિ કુરુ, કું પાપં રુન્ધન્તિ એત્થાતિ વા કુરુ, ક્વિ. દીપ દિત્તિપ્પકાસનેસુ, જલમજ્ઝે દિપ્પન્તીતિ દીપા, દિપ્પન્તિ એત્થ સદ્ધમ્માતિ વા દીપા, પમાણતો મહન્તા દીપા મહાદીપા.

૧૮૪. કુરુઆદયો એકવીસતિ જનપદન્તરા જનપદવિસેસા, આદિના સુરમહપચ્ચુગ્ગતા તલકુટા અસ્માકાદયો ચ પુમ્બહુત્તે પુલ્લિઙ્ગે બહુત્તે ચ સિયું. કુરુ નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રૂળ્હીસદ્દેન ‘‘કુરૂ’’તિ બહુવચનેન વુચ્ચતિ, એવં સબ્બત્ર. કું પાપં રુન્ધતીતિ કુરુ, ખત્તિયકુમારા, તેસં નિવાસો કુરૂ, પચ્ચયલોપતો ન વુદ્ધિ, સબ્બત્રેવં [પાણિનિ ૧.૨.૫૨ ૪.૨.૮૧ સુત્તેસુ પસ્સિતબ્બં]. અરિવિજયલોકમરિયાદાતિક્કમાદીસુ સક્કોન્તીતિ સક્કા. કોસં લન્તિ ગણ્હન્તિ, કુસલં પુચ્છન્તીતિ વા કોસલા. મગેન સદ્ધિં ધાવન્તીતિ મગધા, ક્વિ, મંસેસુ ગિજ્ઝન્તીતિ વા મગધા. ગિધ અભિકઙ્ખાયં. સેવન્તિ યેનાતિ સિવિ, સિ સેવાયં, વિ. સિવં કરોન્તીતિ વા સિવી, અઞ્ઞત્થે ઇ. કલ સદ્દે, ઇઙ્ગપચ્ચયો, કલિઙ્ગા, તેસં નિવાસો કલિઙ્ગા, ઉત્તરાપથો [‘‘જગન્નાથા પુબ્બભાગે કણ્હાતીરન્તરં સિવે કલિઙ્ગદેસો સંવુત્તો’’ ઇત્યુત્તદેસે (થોમનિધિ)], કલિં ગણ્હન્તીતિ વા કલિઙ્ગા, ક્વિ, કલં મધુરસદ્દં ગાયન્તીતિવા કલિઙ્ગા, અસ્સિત્તં, કેન સુખેન લિઙ્ગન્તીતિ વા કલિઙ્ગા, લિઙ્ગ ગમનત્થો દણ્ડકો ધાતુ. અત્તના ખાદિતં લઞ્જં પરાજિતેહિ યાચિતેપિ પુન ન વમન્તીતિ અવન્તી. પઞ્ચાલસ્સ પુત્તા પઞ્ચાલા. વજ્જેતબ્બાતિ વજ્જી, ‘‘વજ્જેતબ્બા ઇમે’’ત્યાદિના પવત્તવચનમુપાદાય વજ્જીતિ લદ્ધનામા રાજાનો. વજ્જીરટ્ઠસ્સ વા રાજાનો વજ્જી. રટ્ઠસ્સ વા પન તંસમઞ્ઞા તંનિવાસિરાજકુમારવસેન વેદિતબ્બા. ગં પથવિં ધારેન્તીતિ ગન્ધારા, કિત્તિગન્ધેન અરન્તીતિ વા ગન્ધારા. ચિત ઉસ્સાહને, ચેતન્તિ ઉસ્સહન્તિ યુદ્ધકમ્માદીસૂતિ ચેતયો.

૧૮૫. વઙ્ગ ગમનત્થો દણ્ડકો ધાતુ. વિસિટ્ઠાનિ દેહાનિ યેસં વિદેહા, પુબ્બવિદેહદીપતો આગતત્તા વા વિદેહા. ઓજ દિત્તિયં, કમ્બુના સમ્બુકેન ઓજન્તિ તસ્સં વોહારકરણતોતિ કમ્બોજા, કમ્બુકજો ઓજો બલમેતેસન્તિ વા કમ્બોજા. મદ મદ્દને, મદ્દન્તીતિ વા મદ્દા, મં સિવં દદન્તીતિ વા મદ્દા, પઞ્ચકામગુણાદીહિ મોદન્તીતિ વા મદ્દા, મદ હાસે. ભઞ્જ અવમદ્દને, ભગ્ગા. અઙ્ગ ગમનત્થો દણ્ડકો ધાતુ. સીહં લન્તીતિ સીહળા. કાસ દિત્તિયં, સમ્પત્તિયા કાસન્તીતિ કસ્મીરા, મીરો. કાસ દિત્તિયં, ઇ, કાસી. પડિ ગતિયં, પણ્ડુ, ઉ. અથ વા કું પાપં રુન્ધતિ એત્થાતિ કુરુ, ઇતિ એકોપિ જનપદો નિસ્સિતાનં બહુત્તા બહુવચનેન વુચ્ચતિ. એવં સબ્બત્થ.

૧૮૬. દ્વયં ભુવને. લુજ અદસ્સને, લુજ્જતીતિ લોકો, ગસ્સ કો, જસ્સ વો. ભવન્તિ એત્થાતિ ભુવનં, યુ. જગતિ, વિટ્ઠપાદીનિપિ ભુવનપરિયાયાનિ. દ્વયં દેસસામઞ્ઞે. દિસ અતિસજ્જને, અતિસજ્જનં પબોધનં, ‘‘અયં ઇત્થન્નામો’’તિ દિસતિ અપદિસતીતિ દેસો. સિ સેવાયં, સઞ્ઞાયં અ, વિસયો.

સિટ્ઠાચારરહિતો મિલક્ખદેસો કામરૂપાદિ પચ્ચન્તો નામ. મિલક્ખ અબ્યત્તિયં વાચાયં, મિલક્ખન્તિ અબ્યત્તવાચં ભાસન્તીતિ મિલક્ખા. સિટ્ઠાચારમગ્ગદસ્સનત્થાય પઞ્ઞાચક્ખુનો અભાવા રાગાદિમલં અક્ખિમ્હિ યેસન્તિ વા મિલક્ખા, અસ્સિત્તં, તેસં નિવાસટ્ઠાનં મિલક્ખદેસો. પચ્ચન્તે મજ્ઝિમદેસસ્સ બહિદ્ધાભાગે જાતો પચ્ચન્તો.

બ્યવત્થા ચતુવણ્ણાનં, યસ્મિં દેસે ન વિજ્જતે;

મિલક્ખદેસો સો વુત્તો, મજ્ઝભૂમિ તતો પરં [ચિન્તામણિટીકા ૧૧.૭].

અરિયાચારભૂમિત્તા મજ્ઝો ચ સો દેસો ચેતિ મજ્ઝદેસો, નવયોજનસતપરિક્ખેપો મજ્ઝિમદેસો.

૧૮૭. સલિલપ્પાયો બહૂદકો દેસો અનૂપો નામ, અનુગતા આપા અત્રાતિ અનૂપો, આપસ્સ આદિનો ઉત્તં, પરલોપો વા. કચ બન્ધને, છો, કચ્છં. અનૂપદેસો ચ. અભિનવોગ્ગમનેન તિણેન લક્ખિતે હરિતે દેસે સદ્દલો, દલ દિત્તિયં, ભાવે અ. વિજ્જતિ દલો યત્થ સદ્દલો.

૧૮૮. નદિયા આભતેન અમ્બુના ઉદકેન જીવન્તિ એત્થાતિ નદ્યમ્બુજીવનો દેસો નદી માતા અસ્સાતિ નદીમાતિકોતિ વુચ્ચતિ, બહુબ્બીહિમ્હિ કો. વુટ્ઠિયા વસ્સેન નિપ્ફજ્જતિ સસ્સમેત્થાતિ વુટ્ઠિનિપ્ફજ્જસસ્સકો દેસો દેવો માતા અસ્સાતિ દેવમાતિકોતિ વુચ્ચતિ, બહુબ્બીહિમ્હિયેવ કો, દેવસદ્દો ચેત્થ વુટ્ઠિમાહ.

૧૮૯. અનૂપાદયો દેવમાતિકાન્તા તીસુ લિઙ્ગેસુ. ચન્દસૂરાદો ચન્દસૂરિયસિનેરુપબ્બતાદિમ્હિ સસ્સતિસદ્દો ઈરિતો કથિતો. સબ્બદા સરન્તિ ગચ્છન્તીતિ સસ્સતિયો, સર ગતિયં, સરસદ્દસ્સ સો,તિ.

રઠ ગતિયં, રઠન્તિ એત્થ નગરાદયોતિ રટ્ઠં, તો. નાગરેહિ વિજિનિતબ્બન્તિ વિજિતં. આળિયં પવત્તમાનો યો સેતુ, સો પુરિસે પુલ્લિઙ્ગે વત્તતિ. સિ બન્ધને, તુ. અલ ભૂસને, ઇ, આળિ, તસ્સં આળિયં.

નગરપબ્બતાદિનો ઉપાન્તભૂ સમીપભૂમિ પરિસરો પરિતો સરન્ત્યત્રાતિ, ણો.

તિકં વજે. ગાવો તિટ્ઠન્ત્યત્રાતિ ગોટ્ઠં. કુલ સઙ્ખ્યાને, ગાવો કુલન્ત્યેત્થાતિ ગોકુલં, ગુન્નં કુલં ઘરન્તિ વા ગોકુલં. વજ ગતિયં, વજન્તિ યં ગાવો નિવાસનત્થાયાતિ વજો. ગોટ્ઠાનકં, ગોટ્ઠાનન્તિપિ વજસ્સ નામાનિ.

૧૯૦. સિલોકેન મગ્ગસ્સ નામાનિ. પથિકેહિ મજ્જતે નિત્તિણં કરીયતેતિ મગ્ગો, મજ્જ સુદ્ધિયં, ણો, જસ્સ ગત્તં, પથિકેહિ મગ્ગીયતેતિ વા મગ્ગો, મગ્ગ અન્વેસને, મં સિવં ગચ્છતિ એત્થ, એતેનાતિ વા મગ્ગો, ‘‘મો સિવે પરિસાયઞ્ચે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે, સિવં ગમનં કરોતીત્યત્થો, ક્રિયાવિસેસનમેતં. પથિ ગતિયં, ચુરાદિ, નાગમો. પન્થયન્તિ યન્ત્યનેનાતિ પન્થો, અ, કારિતલોપો. પથતિ યાત્યનેનાતિ પથો. અદ ગમને, અદતિ યત્થ સા અદ્ધા, ધો, અદ્ધા મગ્ગો, અદ્ધાસદ્દોયં કાલેપિ, સમભાગત્થવચને તુ અદ્ધં, તસ્મા અદ્ધસદ્દો પુમનપુંસકવસેન દ્વિલિઙ્ગો, રાજાદિત્તે અદ્ધા, અરાજાદિત્તે અદ્ધં. અઞ્જ ગતિયં, અસો. વજ ગતિયં, ઉમો, જસ્સ ટો. પદ ગતિયં, અ, દસ્સ જો, દ્વિત્તં, પજ્જો. અય ગતિયં, યુ, પદ ગતિયં, અવો, નદાદિ. વત્ત વત્તને, વત્તનં ગમનાદિ, અનિ, નદાદિ, વત્તની. કન્તનદણ્ડે પુન્નપુંસકં. પથિકેહિ પાદેહિ હઞ્ઞતેતિ પદ્ધતિ. પાદસદ્દસમાનત્થેન પદસદ્દેન નિયતપ્પયોગતો વુત્તિના સિદ્ધો, પદસદ્દૂપપદો હનધાતુ,તિ, હનસ્સ ધો, અલોપો. પદ્ધતિસહચરણતો વત્તની, તંસહચરણતો પદવી ચ ઇત્થિયં.

૧૯૧-૧૯૨. તબ્ભેદા તસ્સ મગ્ગસ્સ વિસેસા જઙ્ઘમગ્ગાદયો અપથન્તા. જઙ્ઘાહિ ગતો મગ્ગો જઙ્ઘમગ્ગો. સકટેહિ ગતો મગ્ગો સકટમગ્ગો. તે જઙ્ઘમગ્ગસકટમગ્ગા મહામગ્ગે વત્તન્તિ.

એત્થ ચ ‘‘તેથા’’તિ અથસદ્દો ન વત્તબ્બો, ‘‘તે ચા’’તિ પન વત્તબ્બો. ‘‘મતાદ્ધની’’તિ પાઠે પન સતિ ‘‘તેથા’’તિ વત્તબ્બોયેવ, તદા એકપદિકે અદ્ધનિ મગ્ગે એકપદી મતાતિ યોજના કાતબ્બા. ગચ્છતં એકો અસહાયો પાદો યસ્સં, ન નિસિન્નસ્સેવ યમકોતિ એકપદી, સમાસન્તે નિચ્ચમીપચ્ચયો, કપચ્ચયે એકપદિકો, ઈસ્સ રસ્સત્તં.

ચોરકણ્ટકાદિદોસે દુગ્ગમે પથે કન્તારો, પુન્નપુંસકે, કેન પાનીયેન તરન્તિ અતિક્કમન્તિ યન્તિ કન્તારો, તર તરણે, ચોરકન્તારાદીસુ પનાયં રૂળ્હિવસેન વુત્તો, અથ વા કતિ છેદને, સપ્પટિભયત્તા કન્તતિ નિચ્ચગમનાગમનમેત્થાતિ કન્તારો, આરો, નાગમો ચ. દુક્ખેન ગચ્છન્ત્યેત્થાતિ દુગ્ગમો.

૧૯૩. દ્વયં પટિમગ્ગે. પટિ અભિમુખેન ગન્તબ્બો મગ્ગો, પથો ચ પટિમગ્ગો, પટિપથો ચ. દીઘમઞ્જસં અતિદૂરો મગ્ગો અદ્ધાનન્તિ વુચ્ચતે. અદ્ધાનં અયનં અદ્ધાનં, અચ્ચાયતો મગ્ગો, યથા ‘‘પદટ્ઠાન’’ન્તિ, યલોપો.

દ્વયં પસત્થેદ્ધનિ. સોભનો પથો, પન્થો ચાતિ વિગ્ગહો. ગન્તબ્બપથભાવતો અપેતં ઉપ્પથં, અપથઞ્ચ, અબ્યયીભાવસમાસો, અસદ્દો અત્ર નિપાતો.

૧૯૪-૧૯૬. પરમાણૂનં છત્તિંસ એકો અણુ નામ, અણુતોપિ અણુતરત્તા પરમો અણુ, અણુતો વા પરમોતિ પરમાણુ, અણ સદ્દત્થો દણ્ડકો ધાતુ, ઉ. તે અણવો છત્તિંસ તજ્જારી નામ, તં તં અત્તનો નિસ્સયં મલીનકરણવસેન જરાપેતીતિ તજ્જારી, જર જીરણે, જર વયોહાનિમ્હિ વા, અ, નદાદિ. તાપિ તજ્જારિયો છત્તિંસ રથરેણુ નામ, રથાનં સઞ્ચરણવસેન પવત્તો રેણુ રથરેણુ. તે રથરેણવો છત્તિંસ લિક્ખા નામ. લક્ખ દસ્સને, પકતિચક્ખુનાપિ લક્ખ્યતેતિ લિક્ખા, અસ્સિત્તં.

તા લિક્ખા સત્ત ઊકા નામ, ઊકાતિ વુચ્ચતિ સિરોવત્તકિમિ, તપ્પમાણત્તા ઊકા. તા સત્ત ઊકા ધઞ્ઞમાસો નામ, ધઞ્ઞો વીહિયેવ પરિમાણિતબ્બત્તા માસો ચાતિ ધઞ્ઞમાસો, મસિ પરિમાણે. તે સત્ત ધઞ્ઞમાસા અઙ્ગુલં નામ, અઙ્ગ ગમનત્થો, ઉલો, અઙ્ગુલં, પમાણં, ઉલિપચ્ચયે અઙ્ગુલિ, કરસાખા. અમુદ્વિચ્છેતિ અદું દ્વાદસઙ્ગુલં વિદત્થિ નામ, કણિટ્ઠસહિતેનઙ્ગુટ્ઠેન વિત્થારીયતે, વિધીયતેતિ વા વિદત્થિ, વિપુબ્બો તનુ વિત્થારે. ધા ધારણે, ઉભયત્રાપિતિ, પુબ્બપક્ખે તસ્સ થો, નસ્સ તો, તસ્સ દો. પચ્છિમે ધસ્સ દો, તસ્સ થો, અસરૂપદ્વિભાવો ચ. તા દુવે વિદત્થી રતનં સિયું, રમુ કીળાયં, તનો, મલોપો. તાનિ સત્તેવ રતનાનિ યટ્ઠિ નામ, યત પયતને,તિ, તસ્સ ઠો, તસ્સ ટો. તા વીસતિ યટ્ઠિયો ઉસભં નામ, ઉસ દાહે, અભો. એત્થ પન ઉસભનદન્તરં ઉસભં. ઉસભાનં અસીતિપ્પમાણં ગાવુતં નામ, ગવં, ગવેહિ વા યુતં ગાવુતં. યુજ સમાધિમ્હિ, ગોનદન્તરેહિ ગહિતપ્પમાણસમાધાનન્ત્યત્થો, તં ચતુગાવુતં યોજનં નામ, યુજ સમાધિમ્હિ, યુ, ‘‘એત્તકં યોજનં નામ હોતૂ’’તિ ચતુગાવુતેહિ સમાધાનન્ત્યત્થો.

૧૯૭. આરોપિતાનં આચરિયધનૂનં પઞ્ચસતં કોસો નામ, અનારોપિતાનન્ત્યપરે. કુસ અવ્હાને, ણો, કુસનં અવ્હાનં કોસો, ઇધ પન કોસપ્પમાણત્તા કોસો, દ્વિસહસ્સકરપ્પમાણો. અઞ્ઞત્થ પન –

‘‘ચતુક્કાધિવીસતિયા, અઙ્ગુલેહિ કરો ભવે;

ખ્યાતમટ્ઠસહસ્સેહિ, કોસમાનં વિભાવિના’’ત્યુત્તં.

ચતુરમ્બણન્તિ ચતુરમ્બણવીહિબીજજાતરોપનયોગ્યો ભૂમિપ્પદેસો કરીસં નામ, કરોન્તિ એત્થ કસનરોપનાદિકન્તિ કરીસં, ઈસો. ચતુરમ્બણબીજજાતાનિ રોપેન્ત્યેત્થાતિ ચતુરમ્બણં, અમ્બણં એકાદસદોણમત્તં, અઞ્ઞે પન ‘‘ચતુરમ્બણં ચતુયટ્ઠિકં ઠાનં કરીસં નામા’’તિ વદન્તિ, તં કરીસબ્ભન્તરાનં પરિયાયભાવપ્પસઙ્ગા ન ગહેતબ્બં.

પમાણતો હત્થાનમટ્ઠવીસપ્પમાણં ઠાનં અબ્ભન્તરં નામ, અબ્ભન્તરે અન્તોકોટ્ઠાસે જાતં, ન બહિકોટ્ઠાસેતિ અબ્ભન્તરં. યત્થ યત્થ હિ યો યો ઠિતો, નિસિન્નો વા, તત્થ તત્થ સમન્તા અટ્ઠવીસતિહત્થપ્પમાણં ઠાનં તસ્સ તસ્સ અબ્ભન્તરં ઠાનં નામ. ભૂમ્યાદિત્તા ભૂમિવગ્ગો, અથ વા અઙ્ગાપેક્ખાય ભૂમિયેવ પધાનં, પધાનેન ચ બ્યપ્પદેસો ભવતીતિ ભૂમિવગ્ગબ્યપ્પદેસો.

ભૂમિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પુરવગ્ગવણ્ણના

૧૯૮. છક્કં નગરે.

‘‘પટ્ટનઞ્ચ અધિટ્ઠાનં, નગરં પુટભેદનં;

થિયો પૂ નગરી પૂરિયો, ઠાનીયં કબ્બટં પુટ’’ન્તિ.

હિ સિલોકપરિયાયેસુ વોપાલિતો.

‘‘વિચિત્તદેવાયતનં, પાસાદાપણમન્દિરં;

નગરં દસ્સયે વિદ્વા, રાજમગ્ગોપસોભિત’’ન્તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧.૨.૧]. –

નગરલક્ખણં. પુ પાલને, પુર પાલનેતિ ચ, પુનાતિ પુરેતિ ચ રક્ખતિ પરચક્કા દુગ્ગતાયાતિ પુરં, રો, અ ચ, પુર અગ્ગગમનેતિપિ ધાત્વત્થો. નગા પાસાદાદયો અસ્સ સન્તિ નગરં, રો. વાકારેન નગરસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં સમુચ્ચિનોતિ [નગરિયો વા પત્તનં (અમર ૧.૨.૧) પક્ખે પત્તનસાહચરિયા નપુંસકત્તં. (ચિન્તામણિટીકા ૧.૨.૧)], પુરસદ્દસ્સાપીત્યાચરિયા. અકુતોભયત્તા ઠાનાય હિતં ઠાનીયં, ઈયો. પણિકાનં પુટા ભિજ્જન્તે અત્રાતિ પુટભેદનં.

નિચ્ચનિવાસનટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇતરં દસ્સેતુમાહ ‘‘થિય’’મિચ્ચાદિ. રાજા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ રાજઠાની, યુ, નદાદિ, નિચ્ચનિવાસનટ્ઠાનેપિ ‘‘ચતુરાસીતિનગરસહસ્સાનિ કુસવતીરાજઠાનીપમુખાની’’ત્યાદીસુ [દી. નિ. ૨.૨૬૩]. દારુક્ખન્ધાદીહિ આ સમન્તતો વરન્તિ પરિક્ખિપીયન્તિ એત્થાતિ ખન્ધાવારો, પત્થનત્થો વરધાતુ આપુબ્બત્તા પરિક્ખિપનત્થો હોતિ. પઞ્ચકં નગરે, ‘‘ખન્ધાવારો’’તિ પન એકમેવ અચિરનિવાસનટ્ઠાનસ્સ નામં.

૧૯૯. મૂલપુરા અઞ્ઞત્ર મૂલપુરં વજ્જેત્વા યં પુરમત્થિ યોજનવિત્થિણ્ણપાકારાદિપરિક્ખિત્તં, તં મૂલપુરસ્સ તરુટ્ઠાનિયસ્સ સાખાસદિસત્તા સાખાનગરં નામ.

૨૦૦-૨૦૧. સાદ્ધપજ્જદ્વયેન મૂલપુરસ્સ નામાનિ. વાનરસીસં, તંસણ્ઠાનો વા પાસાણો એત્થ અત્થીતિ ‘‘વાનરસીસ’’ન્તિ વત્તબ્બે વસ્સ બત્તં, વણ્ણવિપરિયયં, દીઘં, ણત્તં, સસ્સ લોપઞ્ચ કત્વા ‘‘બારાણસી’’તિ વુત્તં. સવત્થસ્સ ઇસિનો નિવાસનટ્ઠાનત્તા સાવત્થિ, સબ્બં ધનમેત્થ અત્થીતિ વા સાવત્થિ [મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪], સબ્બસ્સ સાવો, ધનવાચકો અત્થસદ્દો, ઇ. તિક્ખત્તું વિસાલીભૂતત્તા વેસાલી, અસ્સત્થુત્થે ઈ. મથિ હિંસાયં, ઇલો, અસ્સિત્તં, મિથિલા. અલં ભૂસનમેત્થાતિ આળવી, વી, ળત્તઞ્ચ. કુસ અવ્હાને, ‘‘ખાદથ પિવથા’’ત્યાદીહિ દસહિ સદ્દેહિ કોસન્તિ એત્થાતિ કોસમ્બી, બો, નદાદિ, કુસમ્બરુક્ખવન્તતાય વા કોસમ્બી, કુસમ્બસ્સ ઇસિનો અસ્સમતો અવિદૂરે માપિતત્તાતિ એકે [ઉદા. અટ્ઠ. ૩૫; મ. નિ. ટી. ૧.૧૪; ૨.૨૮૪]. ઉગ્ગં રિપું જયતિ યત્થ, સા ઉજ્જેની, યુ, નદાદિ. તક્ક ઊહે, ઊહો ઊનપૂરણં, તક્કનં તક્કો, સો સીલં સભાવો યત્થ સા તક્કસીલા, યો હિ પુરિસકારેન ઊનો, સો તત્થ ગન્ત્વા તમૂનં પૂરેતીતિ. ચમ અદને, પો, ચમ્પા. સાનં ધનાનં આકરં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં સાકરો, સો એવ સાગલં. સંસુમારસણ્ઠાનો ગિરિ એત્થાતિ સંસુમારગિરં, સંસુમારો ગાયતિ એતસ્સ માપિતકાલેતિ વા સંસુમારગિરં, ગે સદ્દે, ઇરો. રાજૂનમેવ આધિપચ્ચવસેન પરિગ્ગહિતબ્બત્તા રાજગહં. આદિકાલે કપિલનામસ્સ ઇસિનો નિવાસનટ્ઠાનત્તા કપિલવત્થુ, પુમનપુંસકે.

સાકો રાજૂનં યુદ્ધાદીસુ સત્તિ સઞ્જાતા એત્થાતિ સાકેતં, ‘‘સાકો સત્તિમ્હિ ભૂપાલે, દુમદીપન્તરેસુ ચે’’તિ નાનત્થસઙ્ગહે. સઞ્જાતત્થે ઇતો, સાકો નામ રાજા, દુમો વા એત્થ આદિકાલે સઞ્જાતોતિ વા સાકેતં. ઇન્દં પરમિસ્સરિયભાવં પાપુણન્તિ એત્થાતિ ઇન્દપત્તં, ઇન્દો વા સક્કો દેવરાજા, સો પત્તો એત્થાતિ ઇન્દપત્તં. ઉક્કં ધારયતિ એતસ્સ માપિતકાલેતિ ઉક્કટ્ઠા, વણ્ણવિકારો. યસ્સ માપિતટ્ઠાને પાટલીનામકો એકો તરુણરુક્ખો અત્થીતિ તં પાટલિપુત્તકં, અથ વા પટલિ નામ એકો ગામણી, તસ્સ પુત્તો એત્થ વસતિઆદિકાલેતિ પાટલિપુત્તકં. ચેતિયરટ્ઠે ઉત્તમત્તા ચેતુત્તરં, ‘‘જેતુત્તર’’ન્તિ પાઠે પન વણ્ણવિકારો, વેરિજયટ્ઠાનત્તા જેતઞ્ચ તં ઉત્તમત્તા ઉત્તરઞ્ચેતિ વા જેતુત્તરં. યસ્સ માપિતકાલે દીપો દિપ્પતિ, તં સઙ્કસ્સં, કાસ દિત્તિયં, દ્વિત્તં, સમ્મા કસન્તિ એત્થાતિ વા સઙ્કસ્સં, કસ વિલેખને, યસ્સ માપિતકાલે નિમિત્તમોલોકેન્તા બ્રાહ્મણા કુસહત્થં નરં પસ્સિત્વા માપેન્તિ, તં કુસિનારં. આદિના મથુર [મધુર, માધુર (ક.)] પાસાણપુરસોણિકાદયોપ્યનેકપુરવિસેસા સઙ્ગહિતા.

૨૦૨. ચતુક્કં અબ્ભન્તરગામમગ્ગે. રથસ્સ હિતા રચ્છા, પબ્બજ્જાદિ. વિસયન્તે પકાસયન્તે વિક્કયેન દબ્બાનિ યસ્સં, સા વિસિખા, વિપુબ્બો સિ સેવાયં, ખો, વિસન્તિ એત્થાતિ વા વિસિખા, વિસ પવેસને, ખો. રથસ્સ હિતા રથિકા, ઇકો. વી ગમને, થિ, વીથિ.

અનિબ્બિદ્ધા રચ્છન્તરેન મજ્ઝે અનિબ્બિદ્ધા રચ્છા બ્યૂહો નામ. બ્યૂહેતિ સમ્પિણ્ડેતિ જને અઞ્ઞત્ર ગન્તુમપ્પદાનવસેનાતિ બ્યૂહો, ઊહ સમ્પિણ્ડને વિપુબ્બત્તા. ન નિબ્બિજ્ઝતે રચ્છન્તરેનાતિ અનિબ્બિદ્ધો, વિધ સમ્પહારે, અ. નિબ્બિદ્ધા રચ્છન્તરેન રચ્છા પથો, અદ્ધીતિ ચ વુચ્ચતિ. પથ ગમને, પથો. અદ ગમને,તિ, અદ્ધિ.

૨૦૩. ચતુક્કં ચચ્ચરે. ચતુન્નં પથાનં સમાહારો ચતુક્કં, ચર ગતિભક્ખનેસુ, ચરો, રસ્સ ચો, ચચ્ચરં, અઙ્ગણવાચકો ચાયં. દ્વિન્નં, ચતુન્નં વા મગ્ગાનં સન્ધિ મગ્ગસન્ધિ. સિઙ્ઘ ઘાયને, આટકો.

દ્વયં વપ્પસ્સોપરિ ઇટ્ઠકાદિરચિતે વેઠને. વપ્પં નામ દુગ્ગનગરે પરિખામત્તિકં કૂટં [કુટિં (ક.)] કત્વા ગોહિ, હત્થીહિ ચ વિમદ્દાપેત્વા તિંસહત્થપ્પમાણં પાકારસ્સ હેટ્ઠિમતલં, તથા હત્થસતં તતો ઉદ્ધરિત્વા પંસુના વપ્પં કારયે, તસ્સોપરિ પાકારન્તિ, પકુબ્બન્તિ તન્તિ પાકારો, સમન્તતો કરીયતેતિ વા પાકારો, અકત્તરિ ચ કારકે સઞ્ઞાયં ણો, રસ્સસ્સ દીઘતા. વુ સંવરણે, વુણોતીતિ વરણો, યુ, રાગમો ચ. ‘‘સાલો’’તિપિ પાકારસ્સ નામં.

દ્વયં રાજભવનસામઞ્ઞે. સબ્બગેહાનં વિસેસેન પકાસનતો ઉદ્દાપો, દીપ પકાસને, ઈસ્સાકારો. સઙ્ગમ્મ કરોન્તિ તન્તિ ઉપકારિકા, ણ્વુ. કે પચ્ચયે થીકતાકારપરે પુબ્બો અકારો દીઘં [કાતન્ત ૨.૨.૬૫], અકાદેસોપિ હિ ‘‘કો’’તિ વુચ્ચતિ, યથા દેવદત્તો ‘‘દત્તો’’તિ. કપચ્ચયો વા.

૨૦૪. દ્વયં ગેહાદિનો મત્તિકેટ્ઠકાદિમયભિત્તિયં. કુટ છેદને, કુટતિ છિન્દતિ મગ્ગન્તિ કુટ્ટં. ભિદિ દ્વિધાકરણે,તિ, ભિત્તિ. ગુન્નં વાચાનં પુરં ગોપુરં. દ્વારસમીપે કતો કોટ્ઠકો દ્વારકોટ્ઠકો, કુસ અક્કોસે, ઠકો, કોટ્ઠકોતિ ગેહવિસેસો.

દ્વયં ઇન્દખીલે. ઇસ ઇચ્છાયં, એસ ગવેસને વા, ઇકો. ઇન્દસ્સ સક્કસ્સ ખીલો કણ્ટકો ઇન્દખીલો. દ્વયં દ્વારપસ્સોપસાલાયં’હમ્યાદિપિટ્ઠે ચ વાતકુટિકાયં. અડ્ડ અતિક્કમહિંસાસુ, અ. આલકપચ્ચયે અટ્ટાલકો.

૨૦૫. ઉપરિ માલાદિયુત્તં સોભનથમ્ભદ્વયમુભયતો નિખનિત્વા યં બહિદ્વારં કપ્પીયતે, તં તોરણં. તુર વારણે, યુ, થવન્તા વા રણન્ત્યત્રાતિ તોરણં, તુ અભિત્થવે. રણ સદ્દત્થો, વણ્ણવિકારો. દ્વારસ્સ બહિ બહિદ્વારં. પરિ સમન્તતો ખઞ્ઞતેતિ પરિખા. દીઘભાવેન યુત્તા દીઘિકા.

૨૦૬-૨૦૭. સદુમન્તં ગેહે. મન્દ મોદનથુતિજળત્તેસુ, મન્દન્તે યત્થાતિ મન્દિરં, ઇરો. સીદન્તિ તત્થાતિ સદનં, યુ. સદ વિસરણગત્યાવસાનેસુ. ન ગચ્છન્તીતિ અગા, થમ્ભાદયો, તે રાતિ ગણ્હાતીતિ અગારં. રસ્સસ્સ દીઘત્તે આગારં. ચિ ચયે, નિચીયતે છાદીયતેતિ નિકાયો, યમ્હિ ચિસ્સ કાદેસો નિપાતના. લી સિલેસને, ણો, નિલયો, આલયો ચ. વસ નિવાસે, આવસન્ત્યત્રાતિ આવાસો, ણો. ભૂ સત્તાયં, ભવન્ત્યત્રાતિ ભવનં. વિસન્તિ તન્તિ વેસ્મં, મો. કિત નિવાસે, અધિકરણે યુ, નિકેતનં. નિવિસન્તિ, નિવસન્તિ વા યત્ર, તં નિવેસનં. ઘર સેચને, ઘરતિ કિલેસમેત્થાતિ ઘરં, ગય્હતીતિ વા ઘરં, ણો. ગહસ્સ ઘરાદેસો. ગણ્હાતિ પુરિસેન આનીતં ધનન્તિ ગહં. અધિકરણે થો, આવસથો. સર ગતિચિન્તાહિંસાસુ, સરન્તિ ચિન્તેન્તિ એત્થ સુભાસુભકમ્માનિ, સરતિ વા સૂરિયસન્તાપાદિકન્તિ સરણં. સિ સેવાયં, ણો, પતિસ્સયો. ઉચ સમવાયે, ઓકં. સલ ગમને, ‘‘ઇત્થિયમતિયવો વા’’તિ અ, સાલા, સરધાતુમ્હિ સતિ લત્તમેવ વિસેસો. ચિ ચયે, કમ્મનિ ણો, ચયો. કુટ છેદને, ઇ. વસ નિવાસે,તિ. ઉપધસ્સ એત્તે ગેહં. સદધાતુમ્હા ઉમો, સદુમં.

દ્વયં મુખરહિતદેવકુલસદિસે યઞ્ઞાયતને. ચિત પૂજાયં, કમ્મનિ ઇયો. યત યતને, આયતન્તિ વાયમન્તિ એત્થ ફલકામાતિ આયતનં, અથ વા આયન્તીતિ આયાનિ, તાનિ તનોતીતિ આયતનં, ફલકારકન્ત્યત્થો. એત્થ તુસદ્દો સમાગતાનં દ્વિન્નં પુબ્બાપરગમનત્થો. ‘‘ચેતિયાયતનાનિ ચા’’તિપિ પાઠો.

૨૦૮. દ્વયં દેવાનં, નરપતીનઞ્ચ ઇટ્ઠકાદિમયે ભવને. અઞ્ઞસ્સાપિ સાદિસ્યા. પસીદન્તિ નયનમનાન્યત્રાતિ પાસાદો. યુ મિસ્સને, પો, દીઘો ચ, દીઘવિધાનસામત્થિયા ઓત્તાભાવો.

દ્વયં રાજતો અઞ્ઞેસં ધનીનં બ્યવહારકાદીનં ભવને. મુણ્ડો છદનમેતસ્સ, ન પાસાદસ્સ વિયાતિ મુણ્ડચ્છદો, દ્વિત્તં. હર હરણે, યો, યમ્હિ મિઆગમો ચ.

દુગ્ગપુરદ્વારે વા, યત્થ કત્થચિ વા મત્તિકાદિમયે ગજકુમ્ભમ્હિ યો યૂપો પાસાદો પતિટ્ઠિતો, સો હત્થિનખો નામ, હત્થિસ્સેવ નખો યસ્સાતિ હત્થિનખો, નખસદ્દેન વા નખસહિતો પાસાદો ગય્હતે.

૨૦૯. સુપણ્ણસ્સ ગરુળસ્સ વઙ્કેન પક્ખેન સદિસછદનં ગેહં સુવણ્ણવઙ્કચ્છદનં. વઙ્ક ગમને. એકપસ્સેયેવ છદનતો અડ્ઢયોગો.

એકેનેવ કૂટેન યુત્તો અનેકકોણો પતિસ્સયવિસેસો માળો નામ, વટ્ટાકારેન કતસેનાસનન્તિ કેચિ. મા માને, ળો, માળો.

ચતુરસ્સો પતિસ્સયવિસેસો પાસાદો નામ, આયતચતુરસ્સપાસાદોતિ કેચિ.

૨૧૦. સન્તેહિ ભાતિ દિબ્બતીતિ સભાયં, સભા ચ, પુરિમે યપચ્ચયો, સન્તસ્સ સાદેસો તૂભયત્ર. મણ્ડા રવિરંસયો, તે પિવતિ નાસયતીતિ મણ્ડપો, વાસદ્દેન મણ્ડપપદસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં સમુચ્ચિનોતિ, જનાનં આલયો સન્નિપાતટ્ઠાનં જનાલયો. આસનત્થાય કતા સાલા આસનસાલા. પટિક્કમન્તિ એત્થાતિ પટિક્કમનં, કમુ પદવિક્ખેપે, અધિકરણે યુ.

૨૧૧. જિનસ્સ વાસભૂતં ભવનં ગન્ધકુટિ નામ, દિબ્બગન્ધેહિ પરિભાવિતા કુટિ ગન્ધકુટિ.

તિકં પાકટ્ઠાને. રસાનિ સન્ત્યસ્સં રસવતી, પચનં પાકો, તસ્સ ઠાનં પાકટ્ઠાનં. મહન્તાનિ બહૂનિ અસિતબ્બાનિ સન્તેત્થ મહાનસં, અસ ભક્ખને, યુ, વણ્ણવિપરિયયો.

૨૧૨. સુવણ્ણકારાદિસિપ્પીનં કમ્મસાલા આવેસનં. આવિસન્ત્યસ્મિં આવેસનં, યુ. પાનમન્દિરં સુરાપાનત્થં કતમન્દિરં સોણ્ડા નામ, કત્તબ્બાકત્તબ્બં વિચારેત્વા અત્તના ઇચ્છિતવત્થુકારણા સબ્બં દેય્યધમ્મં સનોન્તીતિ સોણ્ડા, સન દાને, તનાદિ. ડો, અસ્સોત્તં, વણ્ણવિકારો ચ, તેસં એસા વસતિ સોણ્ડા. પાનસદ્દસન્નિધાના સુરાસોણ્ડાયેવિધ ગહિતા. વચ્ચસ્સ ગૂથસ્સ વિસજ્જનટ્ઠાનં વચ્ચટ્ઠાનં. વચ્ચસ્સ વિસજ્જનટ્ઠાના કુટિ વચ્ચકુટિ. મુનીનં ઇસીનં વસનટ્ઠાનં અસ્સમો નામ, આ કોધં સમેન્તિ એત્થાતિ અસ્સમો, આ ભુસો સમેન્તિ એત્થ રાગાદયોતિ વા અસ્સમો.

૨૧૩. તિકં પણ્યવિક્કયસાલાયં. પણ બ્યવહારે, પણિતબ્બાતિ પણ્યા, વત્થાદયો, તે એત્થ વિક્કિણન્તીતિ પણ્યવિક્કયો, કી દબ્બવિનિમયે, સો એવ સાલા ગેહન્તિ પણ્યવિક્કયસાલા. આપણયન્તે બ્યવહરન્તે અસ્મિન્તિ આપણો, ણો. પણ્યાનં વિક્કયાય નીયમાનાનં વીથિ પન્થો પણ્યવીથિકા. વસ અચ્છાદને, તો, ઉદકં વસિતં અચ્છાદનં કતમનેનાતિ ઉદોસિતો, વસ્સોત્તં, ભણ્ડટ્ઠપનસ્સ સાલા ભણ્ડસાલા. કમુ પદવિક્ખેપે, ચઙ્કમત્યત્રાતિ ચઙ્કમનં, ચઙ્કમો ચ, દ્વિત્તાદિ.

૨૧૪. જલન્તિ એત્થાતિ જન્તા, જલ દિત્તિયં, અન્તો, ‘‘ઇત્થિયમતિયવો વા’’તિ અ, આ, લલોપો, જનેત્યત્ર અગ્ગિન્તિ વા જન્તા, જન જનને, અન્તો, સા એવ ઘરં જન્તાઘરં. અગ્ગિનો સાલા અગ્ગિસાલા. પા પિવને, પપિવન્ત્યસ્સન્તિ પપા, અ. પાનીયટ્ઠા સાલા પાનીયસાલા, સા એવ પાનીયસાલિકા.

ગસ ગમને, ભો, સસ્સ બો. અવતિ રક્ખતીતિ ઓવરકો, અરો, સકત્થે કો, અસ્સોત્તઞ્ચ. વસનં વાસો, તદત્થં અગારં વાસાગારં. સયતિ એત્થાતિ સયની, યુ, નદાદિ, સા એવ ગહં સયનિગ્ગહં.

૨૧૫. ચતુક્કં રાજિત્થાગારે, તદત્થિયતો [તદટ્ઠિયતો (ક.)] ઉપચારેન રાજિત્થીસુપિ. રાજિત્થીનમગારં ઇત્થાગારં. અવરુન્ધીયન્તે રાજિત્થિયો અનેનાતિ ઓરોધો, રુધ આવરણે. સુદ્ધા કામાપગમત્તા પરિસુદ્ધા રક્ખકા અન્તે સમીપે યસ્સાતિ સુદ્ધન્તો. અન્તે અબ્ભન્તરે પુરં ગેહં અન્તેપુરં, પુરસ્સ અન્તેતિ વા અન્તેપુરં. ‘‘અન્તોપુર’’ન્તિપિ પાઠો.

રઞ્ઞં રાજૂનં અસબ્બવિસયટ્ઠાનં સબ્બેહ્યસાધારણટ્ઠાનં ‘‘કચ્છન્તર’’ન્તિ મતં કથિતં, યં ‘‘પમદવન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, પમદવનં નામ ઉપકારિકાસન્નિહિતં વા પુરસન્નિહિતં વા અન્તેપુરોચિતં, યત્ર અન્તેપુરસહિતો એવ રાજા વિહરતિ, નાઞ્ઞજનપ્પવેસો [અમર ૧૪.૩]. પમદાનં વનં પમદવનં. નિપાતના યાકારાનં [ઈકાર આકારાનન્તિ અત્થો] ઇત્થિગતાનં રસ્સો ક્વચીતિરસ્સો. કચ્છસ્સ પકોટ્ઠસ્સ અન્તરં અબ્ભન્તરં કચ્છન્તરં. પકોટ્ઠં નામ અબ્ભન્તરદ્વારં.

૨૧૬. દ્વયં ઇટ્ઠકાદિરચિતે આરોહને. ઉપાનેન સહ વત્તતેતિ સોપાનો, સોપાનં વા નપુંસકેપિ. આરૂય્હતે યેન તં આરોહનં, યુ, રુહ જનને.

દ્વયં કટ્ઠાદિરચિતાયં. નિચ્છયેન સયન્તિ પાકારાદિકમેતાયાતિ નિસ્સેણી, સિ સેવાયં, ણી, નદાદિ. ઉદ્ધમારોહતે એતાયાતિ અધિરોહિણી, સાસદ્દો દ્વિન્નમ્પિ ઇત્થિલિઙ્ગત્તં જોતેતિ.

૨૧૭. પઞ્ચકં જાલકે. વાતં પિવતીતિ વાતપાનં. ગવં અક્ખિ ગવક્ખો, સમાસન્તત્તા અ, સઞ્ઞાસદ્દતો પુલ્લિઙ્ગત્તં, અક્ખિ સદ્દે વા, ગવં અક્ખિ ગવક્ખીતિ વિગ્ગહો. જલ દિત્તિયં, જાલં. સીહરૂપયુત્તં પઞ્જરં સીહપઞ્જરં. આલોકાનં આતપાનં પવિસનટ્ઠાનં સન્ધિ છિદ્દન્તિ આલોકસન્ધિ, આલોકીયન્તિ એતેનાતિ આલોકો, સો એવ સન્ધીતિ વા આલોકસન્ધિ.

દ્વયં લઙ્ગિયં. લગિ ગત્યત્થો, અ, નદાદિ. પરિ પુનપ્પુનં ગમનાગમનવસેન હન્તીતિ પલિઘો, ણો. કપિરૂપમત્થકત્તા કપિસીસો. અગ્ગળં નામ કવાટકો [કવાટફલવિધારણો (ક.)], તસ્સ થમ્ભો અગ્ગળત્થમ્ભો, ‘‘અગ્ગળં તીસુ કલ્લોલે, દણ્ડે ચાન્તકવાટેસૂ’’તિ રભસો, ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો, અગ્ગળા. નિસ્સેસતો અબ્બતિ વસ્સોદકમનેનાતિ નિબ્બં, અબ્બ ગતિહિંસાસુ. છદ્દસ્સ છદનસ્સ કોટિ હેટ્ઠિમાવસાનં છદ્દકોટિ, તસ્સં.

૨૧૮. તિકં ગેહચ્છદને. છાદેતિ એતેનાતિ છદનં, છદ સંવરણે, ચુરાદિ. પટગમને, ‘‘પટ્યાદીહ્યલ’’ન્તિ અલો. છાદેતિ એતેનાતિ છદ્દં, દ્વિત્તાદિ.

તિકં ગેહઙ્ગણે. અજ ગતિમ્હિ, ઇરો, અજિરં. ચર ગતિભક્ખનેસુ, ચરો. અઙ્ગ ગમને, કરણાધિકરણેસુ યુ, વણ્ણવિકારો, ણત્તં.

પઞ્ચકં ગેહદ્વારતો બહિપકોટ્ઠકે, વીથિયં દ્વારપિણ્ડકે ચ. અલિન્દો ત્વઞ્ઞપિણ્ડકેપિચ્છતે. પઠમં હનન્તિ ગચ્છન્તિ એત્થાતિ પઘાણો, પઘણો ચ, હનસ્સ ઘણાદેસો. અલિ સખા ઇન્દો એત્થાતિ અલિન્દો, ‘‘ગેહેકદેસે અલિન્દો, પઘાણો પઘણોભવે’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૨.૧૨] અમરમાલાયં. આલિન્દો, દીઘાદિ. પધાનં મુખં પમુખં, ગેહસ્સ હિ ચતૂસુ મુખેસુ તદેવ પધાનં, યત્થ સાધુજનાપિ આગન્તુકાપિ નિસીદન્તિ. દ્વારં બન્ધતિ પિદહતિ એત્થાતિ દ્વારબન્ધનં.

૨૧૯. દ્વયં દ્વારબાહાયં. પીઠાનિ લોહવિકતિઆદીહિ સઙ્ઘટીયન્તિ એત્થાતિ પીઠસઙ્ઘાટકં, પીઠેહિ સઙ્ઘટીયતીતિ વા પીઠસઙ્ઘાટકં, ઘટ ઘટને. દ્વિભાગેન બાહાસદિસત્તા બાહા, દ્વારસ્સ બાહા દ્વારબાહા. ‘‘કપાટં, કવાટ’’ન્તિપિ દ્વારબાહાય નામાનિ, કં વાતં પાટયતિ, વાટયતિ ચેતિ કમ્મનિ ણો, ઇત્થિયં કપાટી.

દ્વયં ગેહાદીનં કૂટે. કુટ છેદને, કમ્મનિ ણો. નય ગમનત્થો, કે સીસે નયતીતિ કણ્ણીકા, ણ્વુ, ઇત્તં, ણત્તઞ્ચ.

૨૨૦. દ્વયં દ્વારે. દ્વે અરન્ત્યત્રાતિ દ્વારં, દુજ્જને વારયન્ત્યસ્મા રક્ખકાતિ વા દ્વારં, ઉલોપો. પટિહરન્તિ અપનેન્તિ એતસ્મા રક્ખકા અઞ્ઞાતન્તિ પટિહરો, પટિપક્ખે હરતિ એતસ્માતિ વા પટિહરો, રસ્સસ્સ દીઘત્તે પટિહારો.

ચતુક્કં ઉમ્મારે, યં ‘‘દ્વારપિણ્ડિકા’’તિ વુચ્ચતિ. ઉર ગતિમ્હિ, મારો કરણે. દેહં નેતિ પવેસેનાતિ દેહની, ‘‘દેહલી’’તિપિ પાઠો, દેહં લાતિ પવેસેનાતિ દેહલી. ઇલ ગતિમ્હિ, ણ્વુ. ઇન્દો એવ પાદં ખિપતિ એત્થાતિ ઇન્દખીલો, ખિપ પેરણે. પસ્સ લોપો, અથ વા ઇં ગમનં દદાતીતિ ઇન્દો, દ્વારં, તત્થ ઠપિતો ખીલો કણ્ટકોતિ ઇન્દખીલો, વેગગભિઘાતનતો હિ સો ખીલો વિય હોતિ.

થમ્ભ પટિબન્ધને, થમ્ભો, ધારેતીતિ વા થમ્ભો, ધર ધરણે, રમ્ભપચ્ચયો, વણ્ણવિકારો ચ. થુ અભિત્થવે, ઉણો, યુ વા, ધારેતીતિ વા થૂણો, યુ, રલોપો, અસ્સૂ.

અડ્ઢેન્દુપાસાણે અદ્ધચન્દાકારે પાસાણે પટિકાસદ્દો વત્તતિ. પટ ગતિયં, ણ્વુ. ઇત્થિકતાકારપરે કે અસ્સિત્તં. ગજિ સદ્દે, ણ્વુ, અસ્સિત્તં, બિન્દાગમો ચ. ઇસ ઇચ્છાયં, ઠકો.

૨૨૧. વલભીતિ ચૂળા, ‘‘સિખાયં વલભી ચૂળે’’તિ રુદ્દો [રસ્સન્તા ચ, સિખાયં વળભિયં ચૂળેતિ રુદ્દો (ચિન્તામણિટીકા ૧૨.૧૫)]. તચ્છાદને દારુમ્હિ કટ્ઠે ગોપાનસી મતા. વઙ્કેતિ દારુવિસેસનં. ગં વસ્સોદકં, સૂરિયાદિકિરણઞ્ચ પિવન્તિ વિનાસયન્તિ અબ્ભન્તરમપ્પવેસનવસેનાતિ ગોપાના, ઇટ્ઠકાદયો, તાનિ સિનોન્તિ બન્ધન્તિ એત્થાતિ ગોપાનસી.

સોધાદિગેહેસુ છેકપક્ખાવાસત્થં યો બહિ કરિય કટ્ઠેકદેસો ઠપીયતે, સો વિટઙ્કો. કપોતે પાલયતીતિ કપોતપાલિકા, કમ્મનિ ણ્વુ. ટકિ નિવાસગતીસુ. વિનો પક્ખિનો ટઙ્કન્તિ એત્થાતિ વિટઙ્કો. ણો.

૨૨૨. દ્વયં કુઞ્ચિકાછિદ્દે. કુઞ્ચિકાય વિવરં છિદ્દં કુઞ્ચિકાવિવરં. તાળસ્સ પવેસનટ્ઠાનભૂતો છિગ્ગળો છિદ્દં તાળચ્છિગ્ગળો.

તિકં કુઞ્ચિકાયં. કુઞ્ચ કોટિલ્યે, ણ્વુ. તાયતિ રક્ખતીતિ તાલો. અલો, તલતિ તિટ્ઠતિ એતેનાતિ વા તાલો, તલ પતિટ્ઠાયં. અવાપુરતિ વિવરતિ યેનાતિ અવાપુરણં, વર સંવરણે, યુ, વસ્સ પો, ઉત્તં, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘતા ચ, ‘‘અપારુતા તેસં અમતસ્સ દ્વારા’’તિ [દી. નિ. ૨.૭૧; મ. નિ. ૧.૨૮૩] વચનતો પુર, પાર સંવરણેતિપિ ધાત્વત્થં પઠન્તિ. અવપુબ્બો વુ સંવરણેતિપિ ધાત્વત્થે પન સતિ વસ્સ રત્તં, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘતા ચ, ‘‘અપારુતા, સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા’’ત્યાદીસુ પન પકારવણ્ણાગમેન સિદ્ધો. વિદ લાભે, ઇમ્હિ વેદિકા, સકત્થે કો. ઇતરત્થ ઇયેવ.

૨૨૩. સઙ્ઘાટાદયો મન્દિરઙ્ગા ગેહઙ્ગવિસેસા. સમ્મા ઘટેન્તિ એત્થ ગોપાનસ્યાદયોતિ સઙ્ઘાટો, પુબ્બપચ્છિમદક્ખિણુત્તરાયામવસેન થમ્ભાનમુપરિ ઠિતો કટ્ઠવિસેસો, તે પન પુબ્બપચ્છિમયામા તયો કટ્ઠા, દક્ખિણુત્તરયામા પન હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો તયો કટ્ઠા, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન પઞ્ચસત્તનવાદયોપિ. દ્વિન્નં પક્ખાનં અપતનત્થં બન્ધનતો પાસો વિયાતિ પક્ખપાસો. તુલતિ સઙ્ઘાટેસુ પતિટ્ઠતીતિ તુલા, તલ પતિટ્ઠાયં, અસ્સુત્તં, પક્ખાનં વા સમવાહિતભાવકરણતો તુલયતિ મિનાતિ એતાયાતિ તુલા, તુલ ઉમ્માને.

તિકં સમ્મજ્જનિયં. મુજિ સોધને, યુ. મજ્જ સંસુદ્ધિયં, યુ. સુધ સુદ્ધિયં, સબ્બત્ર કરણે યુ.

૨૨૪. તિકં સઙ્કારછડ્ડનપ્પદેસે. કટ છડ્ડનમદ્દનેસુ, સઙ્કટન્તિ એત્થાતિ સઙ્કટીરં, ઈરો, ‘‘સઙ્કટો’’તિ વા સઙ્કારો વુચ્ચતિ, તં ઈરયન્તિ ખિપન્તિ એત્થાતિ સઙ્કટીરં, ઈર ખેપે. સઙ્કારસ્સ ઠાનં સઙ્કારટ્ઠાનં. સઙ્કારં કટતિ છડ્ડેતિ એત્થાતિ સઙ્કારકૂટં, અસ્સૂ, સકત્થે કો.

ચતુક્કં સમ્મજ્જનિયા નિરાકતે [નિરસ્સતે (ક.)] થુસાદિમ્હિ. નાનાવિધે સઙ્કારે રાસીકરણવસેન કચતિ બન્ધતિ એતેનાતિ કચો, સો એત્થ ઇચ્છિતબ્બોતિ કચવરો, વર ઇચ્છાયં. ઉચ્છિટ્ઠો કલાપો સમૂહો ઉક્લાપો, કસ્સાકારલોપો. નાનાવિધેહિ તિણાદીહિ સઙ્કરીયતે મિસ્સીકરીયતેતિ સઙ્કારો, ણો. અવકરોતિપ્યત્ર. અવકરીયતે નિરસ્સતેતિ, અ. ‘‘સમ્મજ્જો મજ્જની ચેવ, સઙ્કારો’વકરો મતો’’તિ હલાયુધો. કસ વિલેખને, અમ્બુ.

૨૨૫. ઘરાદિભૂમિ ઘરખેત્તવિહારાદીનં યો ભૂમિપ્પદેસો વત્થુ નામ, તં નપુંસકે, વસન્તિ એત્થાતિ વત્થુ, રત્થુ. ગસ મદને, ગસન્તિ એત્થાતિ ગામો, મો. સંવસન્ત્યત્રાતિ સંવસથો, અથો.

પાકટો ખ્યાતો ગામો, સો નિગમો નામ, અતિરેકો ગામો નિગમો, ભુસત્થો નિ, સઞ્ઞાસદ્દત્તા રસ્સો.

ઉપભુઞ્જિતબ્બભોગમનુસ્સાદીહિ ( ) [(ઇભ્યો) (?)] વડ્ઢિતો અધિકો ગામો નિગમતોપિ અધિકતરત્તા ‘‘અધિભૂ’’તિ ઈરિતો કથિતો, અધિકો ભવતીતિ અધિભૂ.

૨૨૬. દ્વયં ગામાદિપરિયન્તભાગે. સિ બન્ધને, મો. પરિચ્છિન્દિત્વા આદીયતેતિ મરિયાદા, પસ્સ મો.

દ્વયં આભીરકુટિયં [ઘોસો આભીરપલ્લી સિયા (અમર ૧૨.૨૦)]. ઘુ સદ્દે, ઘોસન્ત્યત્રાતિ ઘોસો. ગોપાલાનં ગામો ગોપાલગામકો, સકત્થે કો.

પુરવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નરવગ્ગવણ્ણના

૨૨૭-૨૨૮. પોરિસન્તાનિ મનુસ્સજાતિયા નામાનિ. મનો ઉસ્સન્નમસ્સાતિ મનુસ્સો, સતિસૂરભાવબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણવસેન ઉપચિતમાનસા ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તા, કે પન તે? જમ્બુદીપવાસિનો સત્તવિસેસા. તેનાહ ભગવા – ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ જમ્બુદીપકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ દેવે ચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ, સૂરા સતિમન્તો ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ [અ. નિ. ૯.૨૧]. તથા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો પચ્ચેકબુદ્ધા અગ્ગસાવકમહાસાવકચક્કવત્તિનો ચ અઞ્ઞે ચ મહાનુભાવા સત્તા તત્થેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. સમાનરૂપાદિતાય પન સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ મનુસ્સાત્વેવ પઞ્ઞાયિંસૂતિ એકે, અપરે પન ભણન્તિ ‘‘લોભાદીહિ, અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સદતાય મનુસ્સા, યે હિ સત્તા મનુસ્સજાતિકા, તેસુ વિસેસતો લોભાદયો, અલોભાદયો ચ ઉસ્સદા, તે લોભાદીહિ ઉસ્સદતાય અપાયમગ્ગં, અલોભાદીહિ ઉસ્સદતાય સુગતિમગ્ગં, નિબ્બાનગામિમગ્ગઞ્ચ પૂરેન્તિ, તસ્મા લોભાદીહિ, અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સદતાય પરિત્તદીપવાસીહિ સદ્ધિં ચતુમહાદીપવાસિનો સત્તવિસેસા મનુસ્સાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. લોકિયા પન મનુનો અપચ્ચભાવેન મનુસ્સાતિ વદન્તિ, મનુ નામ પઠમકપ્પિકો લોકમરિયાદાય આદિભૂતો હિતાહિતવિધાયકો સત્તાનં પિતુટ્ઠાનિયો, યો સાસને ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ વુચ્ચતિ, પચ્ચક્ખતો, પરમ્પરતાય ચ તસ્સ ઓવાદાનુસાસનિયં ઠિતા તસ્સ પુત્તસદિસતાય મનુસ્સાતિ વુચ્ચન્તિ, તતો એવ હિ તે ‘‘માનવા, મનુજા’’તિ ચ વોહરીયન્તિ, ઉસ્સપચ્ચયો. મનુનો અપચ્ચં માનુસો, ઉસો. મર પાણચાગે, ચો, મચ્ચો, પબ્બજ્જાદિના વા ત્યપચ્ચયો, ધાત્વન્તસ્સ લોપો ચ. તતો ‘‘યવત’’મિચ્ચાદિના ચો, દ્વિત્તં. મનુનો અપચ્ચં માનવો. માણવોપ્યત્ર, ણવો. મનુમ્હા જાતો મનુજો. ની નયે, નેતીતિ નરો, અરો. પુસ પોસને, ણો, પુરેતીતિ વા પોસો. પુર પૂરણે, સો, ઉસ્સોત્તં, રલોપો. પુનાતીતિ પુમા,પુ પવને, મો, સિસ્સા. પુરેતીતિ પુરિસો, પોરિસો ચ, ઇસો, રસ્સસ્સ દીઘતાય પૂરિસો ચ. એત્થ ચ મનુસ્સાદિપઞ્ચકં ઇત્થિયમ્પિ વત્તતે, નરાદયો તુ પુમેયેવ વિસિટ્ઠલિઙ્ગત્તા. તત્ર મનુસ્સ માનુસ મનુજ માણવેહિ નદાદિત્તા ઈપચ્ચયો, એકસકારલોપો, મનુસી, માનુસી, મનુજી, માણવી. મચ્ચા, ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો.

વિદ્દસુપરિયન્તં પણ્ડિતે. પણ્ડા બુદ્ધિ સઞ્જાતા અસ્સાતિ પણ્ડિતો, તરત્યાદિ. પડિ ગતિયં વા, તો. બુજ્ઝતીતિ બુધો. વિદતિ જાનાતીતિ વિદ્વા, વિદ ઞાણે, વો, સિસ્સા. ભૂ સત્તાયં, અત્થે વિભાવેતિ પકાસેતિ સીલેનાતિ વિભાવી, ણી. રાગાદયો સમેતીતિ સન્તો, તો, સુન્દરો અન્તો અવસાનમેતસ્સાતિ વા સન્તો. સુન્દરા પઞ્ઞા યસ્સ સપ્પઞ્ઞો. કિન્નામ ન વિન્દતીતિ કોવિદો, નેરુત્તો, કું પાપં વિન્દતીતિ વા કોવિદો. ધી પઞ્ઞા યસ્સત્થીતિ સો ધીમા, સોભનં ઝાયતીતિ સુધી, ઝે ચિન્તાયં. ઝસ્સ ધો, ઈ, સુન્દરા ધી યસ્સાતિ વા સુધી. કવિ વણ્ણે, ઇ, ઇત્થિયં કવી ચ, કુ સદ્દે વા, ઇ, કવિ. બ્યઞ્જયતીતિ બ્યત્તો, અઞ્જ ગતિયં, તો. ભુજાદીનમન્તો નો દ્વિ ચ. વિસિટ્ઠો અત્તા યસ્સાતિ વા બ્યત્તો. ચક્ખ દસ્સને, યુ, વિચક્ખણો, વિચારેતીતિ વા વિચક્ખણો, નેરુત્તો. વિગતો સારદો એતસ્માતિ વિસારદો.

૨૨૯. મેધા ધારણા મતિ પઞ્ઞા યસ્સાતિ મેધાવી, વી. અતિસયમતિયુત્તતાય મતિમા. પઞ્ઞાય યોગતો પઞ્ઞો. વિસેસં જાનાતિ સીલેનાતિ વિઞ્ઞૂ, રૂ. વિદ ઞાણે, ઉરો, વિદુરો [વિદૂરો (ક.)]. રૂપચ્ચયે વિદૂ. ધીયોગા ધીરો, રો. વિસિટ્ઠદસ્સનસીલતાય વિપસ્સી, ણી. દોસં જાનાતીતિ દોસઞ્ઞૂ, રૂ. બુજ્ઝતીતિ બુદ્ધો, તો. દુ ગતિયં, અ, ઉસ્સાવો [દુ ગતિયં અબ્બો (સૂચિ)], દબ્બો. વિદ ઞાણે, દસુ.

૨૩૦-૨૩૧. મહિલાન્તં ઇત્થિસામઞ્ઞે. ઇસુ ઇચ્છાયં, તો, નદાદિ. સીમસ્સ અન્તો સીમન્તો, કેસવેસો, તંયોગા સીમન્તિની, ઇની. નરસ્સાયં નારી, ઇદમત્થે ણો. તિટ્ઠતિ ગબ્ભો યસ્સં, સા થી. ધા ધારણે વા, વણ્ણવિકારો, ઈ. બન્ધ બન્ધને, ઊ, બન્ધસ્સ વધાદેસો ચ [ણ્વાદિ ૩], વધૂસદ્દો સુણિસાભરિયાનમ્પિ વાચકો. વન સમ્ભત્તિયં, તો, ઇકારાગમો ચ. અઙ્ગ ગમનત્થો, યુ, અઙ્ગના, વિસિટ્ઠનારિયમ્પિ અઙ્ગના, તદા કલ્યાણઙ્ગનારીલક્ખણોપેતં પસત્થં હત્થપાદાદિકમઙ્ગમસ્સત્થીતિ અસ્સત્થ્યત્થે અઙ્ગા કલ્યાણે નપચ્ચયો [મોગ્ગલ્લાન ૪.૯૨]. વિરૂપેસુપિ મદો રાગમદો યસ્સા સા પમદા, વિસિટ્ઠનારિયંપ્યત્ર પમદા, તદા પકટ્ઠો મદો રૂપસોભગ્ગજનિતો ચેતોવિકારો યસ્સા સા પમદા. રૂપલાવણ્યસમ્પન્નતાય સુન્દરી, વિસિટ્ઠાયમ્પિ. કમનીયવુત્તિતાય કન્તા, કમુ કન્તિયં, તો. કન્તિયોગા વા કન્તા, વિસિટ્ઠાયમ્પિ. રમયતિ વિનોદયતિ નાયકં, સા રમણી, નન્દાદીહિ યુ, નદાદિ, વિસિટ્ઠાયમ્પિ. દય રક્ખણે, કમ્મનિ તો. અપ્પં બલં યસ્સા સા અબલા, અપ્પત્થોયં અકારો. માતુયા ગામો વિય ગામો યસ્સા સા માતુગામો, માતા વિય ગચ્છતીતિ વા માતુગામો, ગમુ ગમને, ણો, માતા વિય ગસતીતિ વા માતુગામો, ગસ અદને, મો, માતા વિય ગાયતીતિ વા માતુગામો, ગા સદ્દે, મો. મહી વિય સુચિં અસુચિમ્પિ લાતીતિ મહિલા, મહન્તેસુ બહૂસુપિ રત્તચિત્તેસુ ઇલતિ ગચ્છતીતિ વા મહિલા, ઇલ ગમને, મહ પૂજાયં વા, ઇરો, લત્તં, આ, મહિલા. મહેલાપ્યત્ર.

તિકં વિસિટ્ઠનારિયમેવ. લલ વિલાસે, નન્દાદીહિ યુ. લલ ઇચ્છાયન્તિ ચુરાદિગણતો વા યુ. ભયપકતિ ભીરુ, ભી ભયે, રુ, ‘‘ભીરુ અત્તે જને’ત્થિય’’ન્તિ રભસો. અતિસયિતકામા કામિની, કામો સિઙ્ગારરૂપો મદો યસ્સાત્થીતિ ઇની, સબ્બત્રેવં. વામલોચના, ભાવિની, નિતમ્બિની, રામાઇચ્ચાદીનિપિ વિસિટ્ઠનારીનામાનિ.

દ્વયં પઠમવયસિ વત્તમાનાયં.

અટ્ઠવસ્સા ભવે ગોરી, દસવસ્સા તુ કઞ્ઞકા;

સમ્પત્તે દ્વાદસે વસ્સે, કુમારીત્ય’ભિધીયતે [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૮].

ઇહ ત્વભેદોપચારેનેકત્તં. અઞ્ઞે પનાહુ ‘‘કઞ્ઞાસદ્દોયં પુમુનાભિસમ્બન્ધપુબ્બકે સમ્પયોગે નિવત્તેતી’’તિ. કુમાર કીળાયં, ચુરાદિ, કુમારયતીતિ કુમારી, અ, નદાદિ, સકત્થે કો, ણ્વુના વા સિદ્ધો. કમનીયતેતિ કઞ્ઞા, કન દિત્તિકન્તિગતીસુ, યો, ન્યસ્સ ઞત્તં, અ, આ.

યુવસદ્દતો પાટિપદિકતોતિ, યુવતિ. વરિત્થિપરિયાયસામઞ્ઞેપિ યુવતિસદ્દો પકત્યન્તરમત્થીતિ. તર તરણે, યુ, ઉત્તં, ઈ ચ.

૨૩૨. સાભિસેકા લદ્ધાભિસેકા રાજિત્થી મહેસી નામ, મહ પૂજાયં, કમ્મનિ ઇસો, ઇસ્સે, તતો ઈ, મહતિયો રાજિત્થિયો ઈસતિ અભિભવતીતિ વા મહેસી, ઈસ ઇસ્સરિયે, ઈ. મહેસિતો અઞ્ઞા રાજનારિયો ભોગિનિયો ભોગયોગા, ઈ, ઇની ચ. યાનારી પુરિસસ્સ સઙ્કેતં યાતિ, સા ‘‘ધવત્થિની, અભિસારિકા’’તિ ચોચ્ચતે. ધવં પતિં અત્થયતિ ઇચ્છતીતિ ધવત્થિની, અત્થ યાચનિચ્છાસુ, ઇની, અસતીવિસેસો. સર ગતિયં, અભિસરતિ સઙ્કેતન્તિ, ણ્વુ.

૨૩૩. છક્કં વેસિયં. ચતુસટ્ઠિકલાકુસલતાય, સીલરૂપાદિમત્તાય ચ ગણ્યતે આદીયતે ગણિકા, ગણ સઙ્ખ્યાને, ણ્વુ. વેસો આકપ્પો, તેનાતિસોભતે, કમ્મવેસેહિ વા ઇચ્છીયતેતિ. અતિસોભને, ઇચ્છત્થે વા યપચ્ચયો. વણ્ણસમ્પન્ના દાસી વણ્ણદાસી, દાસિમ્પિ હિ વણ્ણસમ્પન્નં કેચિ સામિકા ધનલોભેન ગણિકં કરોન્તિ. નગરં સોભેતીતિ નગરસોભિની. રૂપેન ઉપજીવતીતિ રૂપૂપજીવિની. અતિસયવેસયુત્તતાય વેસી.

દ્વયં અસતીસામઞ્ઞે. કુલાનિ અટતિ નાસયતીતિ કુલટા. બન્ધમનુબન્ધં કાયતીતિ બન્ધકી, નદાદિ.

૨૩૪. ચતુક્કં ઉત્તમનારિયં. વરો આરોહો સોણિ યસ્સા સા વરારોહા. ઉત્તમગુણયોગા ઉત્તમા. સોણિગારવેન મત્તગજો વિય બન્ધનગામિની મત્તકાસિની, કસ ગતિયં. વરવણ્ણયોગા વરવણ્ણિની, ઇની.

‘‘સીતે સુખોણ્હસબ્બઙ્ગી, ગિમ્હે યા સુખસીતલા;

ભત્તુ ભત્તા ચ યા નારી, સા ભવે વરવણ્ણિની’’તિ. રુદ્દો;

દ્વયં અખણ્ડિતચરિત્રાયં. પતિ સામિકોવ કમનીયો યસ્સા પતિબ્બતા, પતિમ્હિ વતમસ્સાતિ વા પતિબ્બતા. અસ ભુવિ, અન્તો, ઈ, આદિલોપો. સમેતીતિ વા સતી, સમુ ઉપસમે, અન્તો, ઈ.

દ્વયં કામરત્તરાજપુત્તાદિનો કુલસ્સ નિયતપતિયં. કુલાનુરૂપા ઇત્થી કુલિત્થી, કુલં પાલેતિ રક્ખતીતિ કુલપાલિકા, ણ્વુ.

૨૩૫. દ્વયં મતભત્તિકાયં. વિગતો ધવો ભત્તા યસ્સા વિધવા. પતિ સુઞ્ઞો નટ્ઠો યસ્સાતિ પતિસુઞ્ઞા.

દ્વયં અત્તિચ્છાય પત્યન્વેસિનિયં કઞ્ઞાયં. પતિં વરતિ ગવેસતીતિ પતિમ્બરા, દુતિયાયાલોપો. સયમેવ પતિં વરતીતિ સયમ્બરા, પઠમાયાલોપો, વર પત્થનાયં.

ચતુક્કં વિજાતાયં. વિજની ગબ્ભવિમોક્ખને, તો, વિજાયિત્થાતિ વિજાતા. સૂ અભિસવે, તો. જાતં અપચ્ચં પુત્તો એતિસ્સાતિ જાતાપચ્ચા. પસૂતાવ પસૂતિકા, કપચ્ચયો, ઇત્તઞ્ચ.

૨૩૬. દ્વયં દૂતિયં. યા પેસીયતે, સા દૂતી, દુ ગમને,તિ, ઈમ્હિ દૂતી. સઞ્ચારયતિ યથાભિમતન્તિ, ણ્વુ.

તિકં દાસિયં. દુ કુચ્છિતં અસતિ ભક્ખતીતિ દાસી, ઈ, દીયન્તે તાયાતિ વા દાસી, દા દાને, સો, ઈ ચ. ચિટ પેસને, કમ્મનિ ણો, ઈ. કુટં ઉદકકુમ્ભં ધારેતીતિ કુટધારિકા, ણ્વુ.

દ્વયં સુભાસુભનિરૂપિનિયં સંવરિકાદિમ્હિ. વર ગતિયં, કત્તરિ ઇની. સુભાસુભસ્સ ઇક્ખણં નિરૂપનં યસ્સાત્થીતિ, ઇ, સકત્થે કો. ઇમે દ્વે સદ્દા તુલ્યત્થા.

યા સયં ખત્તિયજાતિ યસ્સ કસ્સચિ ભરિયા, સા ખત્તિયાની, ખત્તિયા ચ. ખત્તિયસ્સાપચ્ચં ખત્તિયાની, આનો, ઈ. ણમ્હિ ખત્તિયા.

૨૩૭. પજ્જં અગ્ગિસક્ખિપુબ્બકતપાણિગહિતાયં ભરિયાયં, અઞ્ઞત્ર તૂપચારા. દારયન્તે યેનાતિ દારો, દર વિદારણે, અકત્તરિ ચ કારકે સઞ્ઞાયં ણો. જાયતિ પુત્તો યાયાતિ જાયા, જન જનને, યો, જનિસ્સ જા ચ, આ, જયતીતિ વા જાયા, જિ જયે, યો, જિસ્સ જા, આ, જાયા. કલ સઙ્ખ્યાને, અત્તો. ઘરં નેતીતિ ઘરણી, ણત્તં. ભરિતબ્બતો ભરિયા, ભર ભરણે, યો. પિયાયિતબ્બતો પિયા,પી તપ્પનકન્તીસુ, યો. પજં પુત્તં પાલેતીતિ પજાપતિ, પા પાલને,તિ, આત્તં, રસ્સત્તઞ્ચ. દ્વિન્નં પૂરણી દુતિયા. પઠમો ભત્તા, ભરિયા દુતિયા. સામિકસ્સ પાદે પરિચરતીતિ પાદપરિચારિકા, ણ્વુ. પતિની, પાણિગહિતા, સહધમ્મિનીતિપિ તસ્સાયેવ નામાનિ.

૨૩૮. તિકં સખિયં. તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ સહ ખાયતિ પકાસતીતિ સખી, સહપુબ્બો ખા પકાસનકથનેસુ, ઈ. અલ ભૂસને આપુબ્બો, ઇ. વયસા તુલ્યા વયસા, તુલ્યે સઞ્ઞાયં સો [પાણિનિ ૪.૪.૯૧ સુત્તે યપચ્ચયો દિસ્સતિ].

જરોવુચ્ચતિ ચોરસ્સામિકો, તસ્સાયં જારી, ણો, ઈ. સામિકં અતિક્કમ્મ અઞ્ઞત્ર ચરતીતિ, ઇની.

૨૩૯. પુમે તૂતિ લિઙ્ગન્તો તુસદ્દો ન પુબ્બં ભજતે. અર ગમને, તુ, અરસ્સુત્તં. રતિયા જાયતીતિ રજો, તિલોપો. પુપ્ફ વિકસને, પુપ્ફં.

તિકં રજસ્સલાયં. ઉતુયોગાઉતુની, ઇની. રજયોગા રજસ્સલા, સલો. પુપ્ફવન્તતાય પુપ્ફવતી. થીધમ્મિની, અવી, અત્તેયી, મલિની, ઉતુમતી, ઉદકીઇચ્ચાદીનિપિ તસ્સા નામાનિ.

તિકં ગબ્ભિનિયં. ગરુ અલહુકો ગબ્ભો કુચ્છિ એતિસ્સાતિ ગરુગબ્ભા. આપન્નો પત્તો ગબ્ભટ્ઠો સત્તો એતાયાતિ આપન્નસત્તા. ગબ્ભયોગા ગબ્ભિની.

તિકં યેન વેઠિતો ગબ્ભો કુચ્છિયં તિટ્ઠતિ, તત્રાસયેતિ ખ્યાતે. ગબ્ભો આસયતે તિટ્ઠત્યત્રાતિ, ણો. જરં એતીતિ જલાબુ. ઉ, રસ્સ લો, યસ્સ બો, જરાપુબ્બો ઇ ગતિયં. કલં જરતં લાતીતિ કલલો, કલ સઙ્ખ્યાને વા, અલો.

૨૪૦-૨૪૧. સત્તકં ભત્તરિ. ધૂ કમ્પને, સન્તાસં ધુનોતીતિ ધવો, અ. સં એતસ્સત્થીતિ સામિકો, આમિપચ્ચયો, સકત્થે કો, ઇપચ્ચયો વા, નિગ્ગહીતસ્સ મો, અસ્સ ચ દીઘો, સામિકો. ભર ભરણે, ભરતીતિ ભત્તા, રિતુ. કમુ ઇચ્છાયં, તો, ‘‘પક્કમાદીહિ ન્તો ચા’’તિ ન્તત્તં. પા રક્ખણે, અતિ, પતિ. વર ઇચ્છાયં, અ, વરો. પી તપ્પનકન્તીસુ, યો.

રતિકારણત્તા પતિનો ઉપ ઉપપતિ, સમાસે કતે અભિધાનતો પુબ્બનિપાતો, અપ્પધાનભૂતો વા પતિ ઉપપતિ. જર વયોહાનિમ્હિ, જીયન્તે અનેનાતિ જારો, દારો ચ.

સત્તકં પુત્તે. નરકે ન પતન્ત્યનેન જાતેનાતિ અપચ્ચં, પત ગતિયં, યો, ત્યસ્સ ચો, ન પતતિ ન વિચ્છિન્દતિ વંસો એતેનાતિ વા અપચ્ચં, પુત્તે, ધીતરિ ચ નિચ્ચનપુંસકોયં. પૂ પવને. પુનાતિ પિતરો તેનાતિ પુત્તો. ‘‘છદાદીહિ તત્રણ’’તિ તો. પૂરેતીતિ વા પુત્તો. અત્તતો જાતો અત્રજો, ‘‘અત્તજો’’તિપિ પાઠો. સુયતેતિ સુતો. સુ અભિસવે, સુણાતીતિ વા સુતો, તો, સુ સવને. તનુમ્હા જાતો તનુજો, તનયો ચ, યો, તનોતિ મુદન્તિ વા તનયો, અયો. સૂયતેતિ સૂનુ, કમ્મનિ નુ, સૂ પસવે.

પુત્તાદયો સૂનુપરિયન્તા ધીતરિ વત્તમાના ઇત્થિયં વત્તન્તિ. દુહિતા, ધીતા ચ સદા નારિયમેવ. દુહ પપૂરણે, રાતુ, ઓત્તાભાવો, ઇકારાગમો ચ. ધા ધારણે, રાતુ, આસ્સી. પુત્તાદયો ચ તે સામઞ્ઞેનેવ કુણ્ડગોલકાદીનં વાચકા. સવણ્ણાયં તુ ઊઢાયં સજાતો સયં જનિતો સુતો ઓરસો નામ. સજાતસદ્દેન કુણ્ડકગોલકખત્તાદિબ્યવચ્છેદો. જીવતિ ભત્તરિ જારજો સુતો કુણ્ડાખ્યો. મતે ભત્તરિ જારજો ગોલકાખ્યો. અરિયાસુદ્દજો સુતો ખત્તા નામ [ખત્તા અરિયાસુદ્દાનં (અમર ૨૦.૩)]. આદિના માગધાદીનં ગહણં. વુત્તઞ્હિ –

‘‘અમતે જારજો કુણ્ડો,

મતે ભત્તરિ ગોલકો’’તિ [અમર ૧૬.૩૬].

‘‘માગધો સુદ્દખત્તાજો’’તિ [અભિધાનુ ૫૦૩ ગાથા] ચ.

ઉરસા મનસા નિમ્મિતો, ઉરસદ્દા તતિયન્તા નિમ્મિતત્થે ણો, નિવિટ્ઠત્તા તેન નિમ્મિતોતિ વુચ્ચતિ. ઉરસિ ભવોતિ વા ઓરસો.

૨૪૨. ચતુક્કંપતિપતિનીનં યુગે, ‘‘દારા પુમે બહુત્તે ચ, દં કલત્રે નપુંસકે’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૩૮] અમરમાલા, જંસદ્દો ત્વબ્યયો દારવચનો. તસ્મા ‘‘જમ્પતિ, દમ્પતી’’તિપિ ભવિતબ્બં, ઇધ પન કચ્ચાયનમતેનોદાહટા. જાયા ચ પતિ ચ જાયાપતિ. ઇતરીતરયોગદ્વન્દો. જાયા ચ પતિ ચ જાનિપતિ, તથા જાયમ્પતિઆદયો, જાયાસદ્દસ્સ પતિમ્હિ પરે જાનિ, તુદઞ્ચ, જાયઞ્ચ યદાદિના.

તિકં નપુંસકે. વિગતો રાગસ્સવો યસ્મા વસ્સવરો. સુ સવને, અરો. પણ બ્યવહારે, ડો, પડિ લિઙ્ગવેકલ્યે વા, ભૂવાદિ. ન ઇત્થી ન પુમા નપુંસકં, નિરુત્તિનયેન ઇત્થિપુમાનં પુંસકભાવો, નસ્સ ચ પકતિ. તતિયાપકતિ, સણ્ડો, કલીબન્તિપિ તસ્સ નામાનિ. તતિયા પકતિ તતિયપ્પકારો, સમજાતિકે ઇત્થિપુરિસે અપેક્ખિત્વા તતિયત્તં પકારસ્સ. પઠમા હિ પકતિ ઇત્થી, દુતિયા પકતિ પુરિસો, ઇતરપકતિ તતિયા પકતિ.

૨૪૩. છક્કં ઞાતિમત્તે, બન્ધુયેવ બન્ધવો, અ, ઉસ્સાવો. બન્ધતીતિ બન્ધુ, ઉ. સસ્સ અત્તનો જનો સજનો. સમાનં ગોત્તં કુલં અસ્સાતિ સગોત્તો, સમાનસ્સ સભાવો. ઞા અવબોધને, કમ્મેતિ, ઞાતિયેવ ઞાતકો, અત્તં, સકત્થે કો ચ. સુસદ્દોપ્યત્ર [સ્વ (અમર ૧૬.૩૬)].

દ્વયં સત્તપુરિસાવધિકેસુ નિકટઞાતીસુ. લોહિતેન સમ્બન્ધો સાલોહિતો, સમ્બન્ધસ્સ સાદેસો, પુબ્બનિપાતો ચ, સમાનં પિણ્ડદાનં યસ્સ સપિણ્ડો, સનાભયોપ્યત્ર [નાભિ સત્તપુરિસાવધિકકુલે (ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૩૩)]. તિકં પિતરિ. તા પાલને, તો કત્તરિ. જનયતીતિ જનકો, ણ્વુ. પા રક્ખણે, રિતુ, અસ્સિત્તં.

૨૪૪. છક્કં માતરિ. અમ પૂજાયં, કમ્મનિ મો, બો ચ, અમ્મા, અમ્બા. જનયતીતિ જનની, યુ, નદાદિ. માન પૂજાયં, પુત્તં માનેતીતિ માતા, રાતુ, પાતીતિ વા માતા, પાતિસ્સ મો. જનેતીતિ જનેત્તિ,તિ. જનેતીતિ જનિકા, ણ્વુ, ઇત્તં.

અપ્પધાનભૂતા માતા ઉપમાતા, કુમારે ધારેતીતિ ધાતિ. ધા ધારણે,તિ. જાયાય ભરિયાય ભાતિકો કનિટ્ઠો ચ જેટ્ઠો ચ સાલો નામ, સસ્સ અત્તનો એસા સા, ભરિયા, તસ્સા ભાતા સાલો, જાયાય ભાતરિ અલો. સર ગતિચિન્તાહિંસાસુ વા, ણો, લત્તં, સાલ વિતક્કે વા, ચુરાદિ.

૨૪૫. સામિનો ભત્તુ ભગિની નનન્દા નામ, ન નન્દતીતિ નનન્દા, અત્તાભાવો નસ્સ વિભાસાધિકારા. નન્દ સમિદ્ધિયં, ભૂવાદિ.

દ્વયં અય્યિકાયં. માતુયા માતા માતામહી. પિતૂનં પિતરિ ચ માતરિ ચ આમહં યદાદિના, નદાદિ. અરહ પૂજાયં, ણ્વુ, રહસ્સ યો, અય ગતિમ્હિ વા, ણ્વુ, અય્યિકા.