૪. ચતુબ્બણ્ણવગ્ગવણ્ણના

૩૩૨. સન્તતિપરિયન્તં વંસે. કુલ સન્તાનબન્ધૂસુ, ભૂવાદિ, ણો, કુલં, વન સમ્ભત્તિયં, સો. સંતનુ વિત્થારે, ણો. અભિમુખં જનેતીતિ અભિજનો, ણો. ગો વુચ્ચતિ અભિધાનં, બુદ્ધિ ચ, તે તાયતીતિ ગોત્તં. ગોત્રમ્પિ. ગવં સદ્દં તાયતીતિ વા ગોત્તં, તા પાલને. અનુપુબ્બો ઇ ગતિયં, કરણે અ. તનોતિસ્માતિ, સન્તતિ, નલોપો, ઇત્થિયં.

સન્તતિ પન્તિવિત્થાર-ગોત્તેસુ કવિભી મતા;

પરમ્પરા ભવે ચાપિ, પુત્તકઞ્ઞાસુ સન્તતિ.

ખત્તિયાદયો ખત્તિયબ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દા ચત્તારો વણ્ણા કુલાનિ ભવન્તિ, એતે હિ અઞ્ઞમઞ્ઞમસઙ્કરતો વણ્ણેતબ્બતો ઠપેતબ્બતો વણ્ણાતિ વુચ્ચન્તે. વણ્ણ ઠપને.

૩૩૩-૩૩૪. છક્કં કુલીને. કુલસ્સાપચ્ચં કુલિનો, ઇનો અપચ્ચે. સોભનો જનો સજ્જનો. સપરત્થં સાધેતીતિ સાધુ, સાધ સંસિદ્ધિમ્હિ, ઉ. સભાયં સાધુ સભ્યો. સાધ્વત્થે યો. અય ગતિયં. અયિતબ્બો ઉપગન્તબ્બોતિ અય્યો, કમ્મનિ યો. મહાકુલસ્સાપચ્ચં મહાકુલો, ણો.

ભૂભુજન્તં રાજસામઞ્ઞે. અતિતેજવન્તતાય વિસેસેન રાજતે દિબ્બતેતિ રાજા, રાજ દિત્તિયં. ભુયા ભૂમિયા પતિ ભૂપતિ, ભું પાલેતીતિ વા ભૂપતિ, પા રક્ખણે,તિ, રસ્સો. પથવિયા ઇસ્સરો પત્થિવો, ણો, દ્વિત્તં, ઇત્તઞ્ચ. જગતિં ભૂમિં પાલેતીતિ જગતિપાલો, કમ્મનિ ણો. દિસાનં પતિ દિસમ્પતિ, દિસા, દિસટ્ઠે વા પાલેતીતિ દિસમ્પતિ, રસ્સત્તં, નિગ્ગહીતાગમો ચ. ભું ભૂમિં ભુઞ્જતીતિ ભૂભુજો, ભુજ પાલનજ્ઝોહરણેસુ, ઇધ પાલને, રુધાદિ. મહિખિતોપ્યત્ર. ખિ નિવાસગતીસુ, મહિં અખિ ગતવા મહીખિતો.

૩૩૫. પજ્જદ્ધં મુદ્ધાભિસિત્તે જાતિખત્તિયે, ‘‘રાજજચ્ચે ચ ખત્તિયે’’તિ વચનતો. રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સાપચ્ચં રાજઞ્ઞો, ઞ્ઞો અપચ્ચે. ‘‘ખત્તિયો તુ વિરા ખત્તં, રાજઞ્ઞદ્વિજલિઙ્ગનો’’તિ રભસ, રતનકોસેસુ પરિયાયા. ખત્તસ્સાપચ્ચં ખત્તિયો, અપચ્ચે ઇયપચ્ચયો દિસ્સતે, ખેત્તાનં અધિપતિભૂતત્તા વા ખત્તિયોતિઆદિકપ્પિકરાજા વુચ્ચતિ, તપ્પભવત્તા પન મુદ્ધાભિસિત્તેસ્વપિ તંસમઞ્ઞા, એસ્સત્તં. ખત્તસ્સાપચ્ચં ખત્તં, ણો. રજ્જારોપનસમયે દક્ખિણાવટ્ટસઙ્ખોદકેન ગઙ્ગાનીતેન મુદ્ધનિ ખત્તિયકઞ્ઞાદીહિ અભિસિત્તત્તા મુદ્ધાભિસિત્તો, પઠમખત્તિયો. તપ્પભવતાય પન અનભિસિત્તા ચ મુદ્ધાભિસિત્તાખ્યા, યથા – બ્રહ્મબાહુજસ્સ વંસે જાતસ્સાપિ બ્રહ્મબાહુજો. બ્રહ્મબાહુતો જાતત્તા બાહુજોતિ હિ નિકાયન્તરિકાનં લદ્ધિ. યસ્મિં પન રાજિનિ અસેસા સામન્તા પણમન્તિ, સો અધિસ્સરાખ્યો [અમર ૧૮.૨]. સં સત્તો લગ્ગો અન્તો યસ્સા સા સમન્તા, સવિસયાનન્તરા ભૂમિ, સમન્તાય ઇમે સામન્તા, અનન્તરરાજાનો.

દ્વયં ચક્કવત્તિનિ. સબ્બભૂમિયા ઇસ્સરો સબ્બભુમ્મો, ણ્યો. પુઞ્ઞોપનીતેન ચક્કરતનેન વત્તતે અસાધુદમનિકાદિરાજવત્તં અનુતિટ્ઠતીતિ ચક્કવત્તી, ણી, ચક્કરતનં વત્તેતિ આકાસે અત્તનો પુરતો ગમયતીતિ વા ચક્કવત્તી, પુઞ્ઞચક્કં, ચતુચક્કં વા સત્તેસુ વત્તેતિ, તે વા અસ્મિં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, ચક્કરતનુપ્પાદનત્થં દ્વાદસવસ્સચરિતં દસરાજધમ્મં વત્તમેતસ્સત્થીતિ વા ચક્કવત્તી. તત્થ અન્તોજનસ્મિં બલકાયે ધમ્મિકારક્ખાવરણગુત્તિયા સંવિધાનં, ખત્તિયેસુ, અનુયુત્તેસુ, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ, નેગમજાનપદેસુ, સમણબ્રાહ્મણેસુ, મિગપક્ખીસુ, અધમ્મકારપટિક્ખેપો, અધનાનં ધનુપ્પાદનં, સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હપુચ્છનન્તિ ઇદં દસવિધં ચક્કવત્તિવત્તં, ઇદમેવ ચ ગહપતિકે, પક્ખિજાતે ચ વિસું કત્વા ગહણવસેન દ્વાદસવિધમ્પિ દીપેસુ. ચતૂસ્વપિ દીપેસુ આણાધમ્મચક્કાનિ સત્તેસુ પવત્તેતીતિ વા ચક્કવત્તી. અઞ્ઞો અસબ્બભુમ્મો અનવકાસો સામન્તો ભૂપો મણ્ડલિસ્સરો નામ. સયમાણાપવત્તિટ્ઠાનવસેન પરિચ્છિન્નસ્સેવ મણ્ડલસ્સ ઇસ્સરો, ન સબ્બમણ્ડલસ્સાતિ મણ્ડલિસ્સરોતિપિ. એત્થ ચ ‘‘સબ્બભુમ્મો, ચક્કવત્તી’’તિ દ્વીહિ નામેહિ ચતુદીપિસ્સરો રાજા દીપિતો, ઇધાનાગતેપિ સઙ્ગહેત્વા કથિતેન અધિસ્સરપદેન એકદીપિસ્સરો રાજા, મણ્ડલિસ્સરપદેન પદેસિસ્સરો રાજા દીપિતો. અથ વા મણ્ડલિસ્સરપદેન એકદીપિસ્સરો રાજા, સેસેહિ રાજરાજઞ્ઞાદીહિ બાહુજપરિયન્તેહિ પદેસિસ્સરો દીપિતો.

૩૩૬. દ્વયં રાજભેદે. સુખુમતાય લીના અપાકટા છવિયો યેસં તે લિચ્છવિનો. લિચ્છવી ચ વજ્જી ચાતિ દ્વન્દો. દ્વયં સમ્માસમ્બુદ્ધકુલે રાજિનિ. પુરિમતરસમ્ભૂતે સક્યકુલે સઞ્જાતત્તા સક્યો, ણો. સક્કોપિ. સક્યે ભવો સાકિયો, ઇયો, યલોપો, દીઘો ચ.

પઞ્ચકં બુદ્ધપુત્તસ્સાયસ્મતો રાહુલસ્સ માતરિ. ભદ્દ કલ્યાણે, સોખ્યે ચ. કુલાચારરૂપાદિવસેન કલ્યાણત્તા ભદ્દા. કચ્ચસ્સાપચ્ચં કચ્ચાના, અપચ્ચસદ્દોયં નિચ્ચં નપુંસકે પુત્તે, પુત્તિયઞ્ચ ભવતીતિ. ‘‘રાહુ વિય ચન્દં મમ નિક્ખમનં લાતુકામો ચાયં મે પુત્તોતિ રાહુલોતિ નામેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ મનસિ કત્વા ‘‘રાહુ જાતો, બન્ધનં જાત’’ન્તિ પિતરા વુત્તો સિક્ખાકામો આયસ્મા રાહુલોયેવેત્થ રાહુલો, તસ્સ માતા રાહુલમાતા, બિમ્બં વુચ્ચતિ સરીરં, અતિસયવણ્ણસરીરયુત્તતાય બિમ્બા, વમિધાતુમ્હા વા બો, વસ્સ બત્તં. યસો વુચ્ચતિ પરિવારો, કિત્તિ ચ, તે ધારેતીતિ યસોધરા, મનાદિત્તા અસ્સો.

૩૩૭-૩૩૯. યેસં ખત્તિયાનં ધનં સતં હોતિ, કીદિસં તં ધનં? નિધાનગં પથવાદીસુ નિધાનવસેન ગતં પવત્તં, તેસં ધનાનં સતં કહાપણાનં, કિત્તકપ્પમાણાનં? કોટીનં સતં. કેન પરિચ્છેદેન? હેટ્ઠિમન્તેન હેટ્ઠિમકોટ્ઠાસેન, હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન વા કોટીનં સતં હોતિ. દિવસવળઞ્જો દિવસે દિવસે વળઞ્જિતબ્બો પન કહાપણો વીસતમ્બણમત્તં હોતિ, તે ખત્તિયા ‘‘ખત્તિયમહાસાલા’’ત્યુચ્ચન્તે. મહન્તો ધનસારો યેસન્તે મહાસાલા, લત્તં, અમ્બણમત્ર એકાદસદોણમત્તં.

યેસં દ્વિજાનં બ્રાહ્મણાનં નિધાનગાનિ નિધાનવસેન પવત્તાનિ અસીતિકોટિધનાનિ હોન્તિ, દિવસવળઞ્જો પન કહાપણો દસમ્બણમત્તં હોતિ, તે દ્વિજા ‘‘દ્વિજમહાસાલા’’ત્યુચ્ચન્તે.

નિધાનગે, વળઞ્જે ચ ધને તદુપડ્ઢે તેસં દ્વિજમહાસાલાનં ધનસ્સ ઉપડ્ઢભાગે સતિ ગહપતિમહાસાલા નામ સિયું, ઉભયત્રાપિ હેટ્ઠિમન્તેનેવ ધનપરિચ્છેદો.

૩૪૦. યો ન હીનો, ન ચુક્કટ્ઠો, મજ્ઝિમાધિકારબ્યવટ્ઠિતો રાજપુત્તસેનાપતિમહાકણિત્થરાદિ, સો મહામત્તો. મહતી મત્તા પરિચ્છેદો યસ્સ મહામત્તો, રૂપભેદેન પટ્ઠાનં ક્લીવં.

‘‘પકતિયં મહામત્તે, પઞ્ઞાયં પરમત્તનિ;

નપુંસકં પધાનં તં, એકત્તે તુ’ત્તમે સદા’’તિ.

રભસો ચ. ‘‘મહામત્તો, પટ્ઠાનો ચા’’તિ તુ પુંસકણ્ડે વોપાલિતો. પકટ્ઠે તિટ્ઠતીતિ પટ્ઠાનં, યુ [અભિધાનપ્પદીપિકા ટીકા ૯૮૩, ૧૧૨૩ ગાથાસુપિ પસ્સિતબ્બં].

પઞ્ચકં મન્તિનિમ્હિ. મતિપ્પધાનો સચિવો સહાયો. ઇતિકત્તબ્બતાવધારણં મન્તો, તંયોગા મન્તિની. અસ્સત્થ્યત્થે ઇની, અથ વા મન્તેન નયતીતિ મન્તિની, અથ વા મન્તયોગા મન્તિ, નેતીતિ ની, મન્તિ ચ ની ચાતિ મન્તિની. ‘‘મતિસચિવમન્તિની’’તિપિ પાઠો, તદા દ્વિન્નં તિણ્ણં વા દ્વન્દો. રઞ્ઞા સહ જીવતીતિ સજીવો. સચતે સમવેતો ભવતીતિ સચિવો. સચ સમવાયે, વો, ઇકારાગમો ચ. સબ્બકિચ્ચેસુ રઞ્ઞા મન્તેન અમા સહ ભવતીતિ અમચ્ચો, અમાસદ્દોયં નિપાતો સહત્થે ચ્ચપચ્ચયો. સજીવમત્તે ચામચ્ચસદ્દો વત્તતિ. દ્વયં સેનાપતિમ્હિ. સેનં નયતીતિ સેનાની. ચમૂનં સેનાનં પતિ ચમૂપતિ.

૩૪૧. ન્યાસાદીનં ઇણાદાનદાયવિભાગાદીનં વિવાદાનં વોહારાનં ઉપદટ્ઠરિ ઉપદસ્સિતે અક્ખદસ્સો, અક્ખે વોહારે પસ્સતીતિ અક્ખદસ્સો, ણો, ધમ્માધિકરણિયો. પુચ્છાવિવાકો, પઞ્હવિવાકોપ્યત્ર.

પજ્જડ્ઢં પટિહારે. દ્વારે નિયુત્તો દોવારિકો, ણિકો, ઓકારાગમો. પટિહરતિ વિઞ્ઞાયતિ તેનાતિ પટિહારો, ણો. દ્વારે તિટ્ઠતીતિ દ્વારટ્ઠો, સકત્થે કો. દ્વારપાલકો. દ્વારટ્ઠિતો, દસ્સકોપ્યત્ર.

૩૪૨. રાજૂનં અઙ્ગરક્ખગણો અનીકટ્ઠોતિ મતો. ‘‘રક્ખિવગ્ગો તુ યો રઞ્ઞં, સો’નીકટ્ઠો’ભિધીયતે’’તિ અમરમાલાયઞ્ચ, અનીકેન સમૂહેન તિટ્ઠતીતિ અનીકટ્ઠો, ણો.

દ્વયં મહલ્લકે. કઞ્ચુકં ચોળં, તંયોગા કઞ્ચુકી. સોકં વિન્દતીતિ સોવિદલ્લો. વિદ લોભે, લો, કલોપો. થાપતિ, સોવિદોપ્યત્ર. દ્વયં સેવકે. પભુનો પચ્છા જીવતીતિ અનુજીવી, ણી. સેવ સેવને, ભૂ, ણ્વુ. અત્થીપ્યત્ર. અત્થ યાચનાયં. અત્થનમત્થો, આસીસો, તંયોગા અત્થી.

૩૪૩. દ્વયં અધિકમત્તે. ગામેસુ અધિકત્તા અધિકા ઇક્ખા અનુભવનમેતસ્સ અજ્ઝક્ખો, ઇસ્સત્તં. અધિકં કરોતીતિ અધિકતો. ઇદં દ્વયં થાયુકગોપાનં દ્વિન્નમ્પિ નામં. તત્ર એકગામે અધિકતો થાયુકો, બહૂસુ ગામેસ્વધિકતો ગોપો. વુત્તઞ્ચામરકોસે ‘‘થાયુકોધિકતો ગામે, ગોપો ગામેસુ ભૂરિસૂ’’તિ. [અમર ૧૮.૭] રુદ્દેનાપિ વુત્તં ‘‘ગામેસ્વધિકતે ગોપો, ગોટ્ઠજ્ઝક્ખેપિ વલ્લભો’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૮.૭].

દ્વયં સુવણ્ણરજતજ્ઝક્ખાનં દ્વિન્નમ્પિ નામં. હિરઞ્ઞં વુચ્ચતિ અકતસુવણ્ણાદિ, તત્ર નિયુત્તો હેરઞ્ઞિકો. કન દિત્તિગતિકન્તીસુ, નિપુબ્બો, ખો, નિક્ખો, સુવણ્ણાદિવિકારો, તત્ર નિયોગો નિક્ખિકો. વિસેસતો પન સુવણ્ણજ્ઝક્ખે ભોરિકો. ભૂરિસદ્દો સુવણ્ણે, તંયોગા ભોરિકો. રૂપ્યાજ્ઝક્ખેનિક્ખિકો, તસ્મા’ય’મુભયત્રાપિ હેરઞ્ઞિકોતિ સામઞ્ઞસ્મિંયેવ. વુત્તઞ્ચ –

‘‘ભોરિકો કનકાજ્ઝક્ખો,

રૂપ્યા’જ્ઝક્ખો તુ નિક્ખિકો’’તિ [અમર ૧૮.૭].

સસ્સ અત્તનો વિજિગીસભૂતસ્સ દેસાનન્તરો સમન્તતો મણ્ડલીભૂતો રાજા સત્તુરુચ્ચતે એકત્થાભિનિવેસિતત્તા. તતો પરં વિજિગીસભૂમ્યેકન્તરિકો મિત્તો એકત્થકારિત્તનોપકારત્તા. અરિવિજિગીસમિત્તાનં પન મણ્ડલાનં બહિભૂતો દૂરમણ્ડલટ્ઠો વિજિગીસભૂમિયા અચ્ચન્તબ્યવહિતો બલાધિકોપિ યો નાપકરોત્યુપકારોતિ વા, સ ઉદાસીનો દૂરમણ્ડલત્તેનોપકારત્તા. દૂરમણ્ડલે આસતીતિ ઉદાસીનો, ઉપુબ્બો આસ ઉપસેવને, યુ, અસ્સિ, દાગમો ચ. સત્તુમભિયુઞ્જમાનસ્સ વિજિગીસસ્સ સત્તુહિતાય યો પણ્હિં ગણ્હતિ પિટ્ઠિતો વત્તતિ, સો પણ્હિગ્ગાહો. ‘‘પણ્હિ પચ્છા પદં વિજિગીસસ્સા’’તિ રતનકોસે. ‘‘પણ્હિપાદે બ્યૂહપિટ્ઠે’’તિ [તિકણ્ડસેસ ૩.૩.૧૩૪] તિકણ્ડસેસો. ‘‘પણ્હિ પચ્છિમભાગે ચ, પાદમૂલોમદિટ્ઠિસુ. સેનાપિટ્ઠે કુમ્ભિયઞ્ચે’’તિ તુ નાનત્થસઙ્ગહે.

૩૪૪-૩૪૫. દિટ્ઠન્તં રિપુમ્હિ. મિત્તપટિપક્ખત્તા અમિત્તો, રપત્યવણ્ણં રજતેતિ રિપુ, ઉ, ઇત્તં, રપ, લપ, જપ, જપ્પ વચને વા. વેરં વિરોધો યસ્સત્થીતિ વેરી, ઈ, દુક્ખહેતુત્તા સપત્તિ ઇવ સપત્તો, ઇવત્થે અકારપચ્ચયો. અર ગમને,તિ, ભૂવાદિત્તા આગમો. સદ સાદને, તુ, ભૂવાદિ, સત્તુ, યવાદિચુણ્ણેપિ. અર ગમને, વેરમરતીતિ અરિ, રસ્સન્તો ઇ. સપત્તાદીનં ચતુન્નં દ્વન્દો, ‘‘બ્યઞ્જનો ચ વિસંયોગો’’તિ સુત્તે ચગ્ગહણેન એકતકારસ્સ લોપો ચ. પતિયમત્થનં પચ્ચત્થો, તંયોગા પચ્ચત્થિકો, પતિયં વિપરીતગમનં. પન્થ ગતિયં, ચુરાદિ. પરિપન્થો પરિસ્સવટ્ઠાનં, તંયોગા પરિપન્થી. પટિવિરુદ્ધો પક્ખો સહાયો પટિપક્ખો, તથા વિપક્ખો. ન હિતો અહિતો. હિંસાયં રમતીતિ [પરતીતિ (?)] પરો, ક્વિ. પટિપક્ખભાવેન અમતિ ગચ્છતીતિ પચ્ચામિત્તો, અમ ગમને, તો, દ્વિત્તં. નત્થિ એતસ્મા ઈતિ ઉપદ્દવોતિ અનીતો, મિત્તો, તપ્પટિપક્ખો પચ્ચનીતો, સો એવ પચ્ચનીકો, તસ્સ કો, યથા નિયકો. વિરોધોસ્સત્થીતિ વિરોધી, ઈ. દિસ, દુસ અપ્પીતિયં, દિવાદિ. વિદુસ્સનસીલતાય વિદ્દેસી, દ્વિત્તં, ઇસ્સેત્તં. દુસ્સતીતિ દિસો, અ. તપચ્ચયે દિટ્ઠો, ધાત્વન્તેન સહ ટ્ઠાદેસો. દ્વેસણો, દુહદયો, દસ્સુ, સાત્તવો, અભિઘાતીપ્યત્ર.

દ્વયં અનુકૂલને. અનુરોધનં અનુરોધો, ણો. રુધ આવરણે. અનુરૂપં પવત્તનં અનુવત્તનં, વતુ વત્તને, ભૂ, યુ.

૩૪૬. પઞ્ચકં મિત્તસામઞ્ઞે. મિદ સ્નેહે, ભૂવાદિ, તો, વયસા તુલ્યો વયસો, મૂલવયોસદ્દેહિ સઞ્ઞાયં સપચ્ચયો [યપચ્ચયો (?) પાણિનિ ૪.૪.૯૧ સુત્તં પસ્સિતબ્બં], સબ્બકારિયેસુ સહ વયતીતિ વા વયસો, વય ગમને, સહસ્સ સો વણ્ણવિપરિયયો. સહ અયતિ કિચ્ચેસૂતિ સહાયો, અય ગમને, સહસ્સ સાભાવો, યથા સહધમ્મિકો. સહ વા હાનિ, અયો વા વુડ્ઢિ યસ્સ સહાયો, તિપદબહુબ્બીહિ, યથા પરક્કમાધિગતસમ્પદા. અથ વા હાનિ ચ આયો ચ હાયા, નિલોપો, તે યસ્સ અત્થિ, સો સહાયો, ‘‘સપક્ખકો, સલોમકો’’ત્યાદીસુ વિય સસદ્દસ્સ વિજ્જમાનત્થત્તા. સુન્દરં હદયમેતસ્સાતિ સુહદયો, અલોપો, દ્યસ્સ જો, સોવ સુહજ્જો. સહ પરિસહને. પરિસહનં અદુસ્સનં, ખો, હલોપો, સખા, રાજાદિ, સમાનો ખ્યાતો પતીતો વા સખા, યલોપો, સમાનસ્સ ચ સભાવો. સિનિદ્ધો, સ્નિદ્ધો, સવયોપ્યત્ર. સખ્યસત્તપદિના પન મેત્તિયં વત્તન્તિ. સખિમ્હિ ભવં સખ્યં. સત્તહિ પદેહિ અવગમ્યતેતિ સત્તપદિનં [સત્તપદીન (અમર ૧૮.૧૨)], ઇનો.

દ્વયં અભેજ્જમિત્તે. સબ્બકાલં ભજતીતિ સમ્ભત્તો, ભજ સેવાયં, ભૂવાદિ. દળ્હો થિરો મિત્તો દળ્હમિત્તો. દ્વયં દિટ્ઠમત્તમિત્તે. કિઞ્ચિ કાલં પસ્સિતબ્બોતિ સન્દિટ્ઠો. સંસદ્દોયમપ્પત્થો. દિસ પેક્ખને, દસ્સનં દિટ્ઠં, તં મત્તા પમાણમેતસ્સ દિટ્ઠમત્તકો, સકત્થે કો.

૩૪૭. દ્વયં ચરપુરિસે તાપસાદિરૂપેન ચરમત્તે. ચરતિ જાનાતિ પરચક્કન્તિ ચરો, અ, ચારોપિ, ણો. ગુળ્હપુરિસો ગુત્તપુરિસો. યથારહવણ્ણો, પણિધિ, અપ્પસપો, ફસ્સોપ્યત્ર. તત્રાદિદ્વયં વાણિજકસિબલલિઙ્ગભિક્ખુકચ્ચાયનાદિલેસેન થાયિનિચરે. ઇતરે ઇધાગતસદિસત્થે. વણ્ણો પકારો, યથારહવણ્ણો યથારહપ્પકારો. યેન પરચક્કં સક્કા ઞાતું તપ્પકારવા ઇચ્ચત્થો. પણિધિય્યતે ઞેય્યમસ્મિં પણિધિ, ઇ. અપકટ્ઠં સપ્પતિ ચરતીતિ અપસપ્પો, અ. ફુસ બાધનફુસનેસુ, અ, ફસ્સો.

તિકં પથિકે. પથે ગચ્છતીતિ પથાવી, વી, દીઘો. ઇકો, પથિકો. અદ્ધનિ મગ્ગે ગચ્છતિ સીલેનાતિ અદ્ધગૂ. અદ્ધગોપ્યત્ર.

દ્વયં દૂતે. દુ પરિતાપે, તો. સન્દેસં વાચિકં હરત્યનેનેતિ [હરતીતિ (?)].

દ્વયં જોતિસિકે. ગણયતીતિ ગણકો, ણ્વુ. મુહુત્તં કાલવિસેસં જાનાતીતિ મુહુત્તિકો, વાગ્ગહણેન ન વુદ્ધિ. સંવચ્છરો, જોતિસિકો, દેવઞ્ઞૂ, મોહુત્તો, ઞાણિકો, કાતન્તિકોપ્યત્ર. કતન્તો દેવમત્તં, તં જાનાતીતિ કાતન્તિકો.

૩૪૮. દ્વયં લેખકે. લિખ લેખને, ભૂ, ણ્વુ. લિપેન મસ્યોપદેસેન ભવતીતિ લિપિ, ઇ, વણ્ણસણ્ઠાનો, તં કરોતીતિ લિપિકારો. અક્ખરચણો, અક્ખરચુઞ્ચુપ્યત્ર. ચન દાને, ભૂ. ચઞ્ચુ ગતિયં.

મેલાનન્દા મસિમણિ, મેલન્ધુ વણ્ણકૂપિકા;

મસિજલન્તુ મેલા ચ, પત્તઞ્જનં મસિ દ્વિસુ.

લેખની વણ્ણતૂલી ચ, વણ્ણકક્ખરતૂલિકા;

વણ્ણદૂતો સોત્થિમુખો, લેખો વાચિકહારકો.

કાચનકિતલિકો ચ, કાચનં તન્નિબન્ધનં;

લેખ્યટ્ઠાનં ગન્થકુટિ, મુદ્દા પચ્ચયકારિની [તિકણ્ડસેસ ૨.૮.૨૭, ૨૮, ૨૯].

દ્વયં વણ્ણે. વણ્ણીયતિ પકાસીયતિ અત્થો યેન, સો વણ્ણો, વણ્ણ પકાસને. ન ખરતિ ન ખીયતીતિ અક્ખરો, ખર વિનાસે, ખિ ખયે વા, તદા અરો. લિખનં, લિપિ, લિખિ ઇમે વણ્ણસણ્ઠાને વત્તન્તિ. લિપિલિખિયો ઇત્થિયં.

ભેદાદયો ઇમે ચતુરો ઉપાયા સત્તુવિજયકારણાનિ. સત્તુવિજયમુપગચ્છન્તિ એતેહીતિ ઉપાયા. પરસ્મા વિસિલેસનં ભેદો.

સ્નેહરાગાપનયનં, સંહાસોપ્પાદનં તથા;

સન્તજ્જનઞ્ચ ભેદોયં, વિઞ્ઞૂહિ તિવિધો મતો [કામન્દકીયનીતિસાર ૧૭.૮].

તત્રાયં તવાનુગ્ગતેન પવુદ્ધો પાસાદતરવો વિય અત્તાનઞ્ચોચ્છિન્દિસ્સતીતિ સઙ્કાયં જનિતાયં સ્નેહભત્તિઞ્ચાપનયતિ. અભિભવનઞ્ચોપાદયતિ [પદ્ધઞ્ચોપાદયતિ (ક.)]. અઞ્ઞસ્સ ચ પરિયપચ્ચામિત્તાનુગ્ગહણસ્સ મરણમેવન્તો ભવિસ્સતીત્યેવંપકારમભિભયનં સન્તજ્જનં.

વધોત્થગ્ગહણઞ્ચેવ, પરિક્લેસો તથેવ ચ;

ઇતિ દણ્ડવિધઞ્ઞૂહિ, દણ્ડોપિ તિવિધો મતો [કામન્દકીયનીતિસાર ૧૭.૯].

પરિક્લેસો બન્ધનતાળનાદિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞોપકારાનં, દસ્સનં ગુણકિત્તનં;

સમ્બન્ધસ્સ સમક્ખાનં, આયતિં સમ્પકાસનં.

વાચા પેસલયા સાધુ, તવાહમિતિ ચપ્પણં;

ઇતિ સામવિધઞ્ઞૂહિ, સામં પઞ્ચવિધં મતં [કામન્દકીયનીતિસાર ૧૭.૪-૫].

‘‘અસ્મિં એવં કતે ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતી’’તિ આસાદસ્સનં આયતિસમ્પકાસનં. અપ્પણમિત્યઙ્ગસ્સ દાનં.

દાનઞ્ચ પઞ્ચધા સારસ્સાસારસ્સ ચ દબ્બસ્સ ગહિતસ્સ સમપ્પણં, તથાગહિતસ્સાનુમોદનં, તથા અપુબ્બદાનં, તથા ‘‘અમુસ્સ દબ્બં ગણ્હાહિ, તથેવ ભવિસ્સતી’’તિ પરસેસુ સયં ગાહપ્પવત્તનં, તથા ઇણપ્પમોચનઞ્ચેતિ. યથાહ –

‘‘યો સમ્પત્તધનોસ્સગ્ગો, ઉત્તમમજ્ઝિમાધમો;

પતિદાનં તથા તસ્સ, ગહિતસ્સાનુમોદનં.

દબ્બદાન’મપુબ્બઞ્ચ, સયં ગાહપ્પવત્તનં;

દેય્યસ્સ પટિમોક્ખો ચ, દાનં પઞ્ચવિધં મત’’ન્તિ [કામન્દકીયનીતિસાર ૧૭.૬-૭].

એતે ચત્તારો ઉપાયા માયાદીસ્વેવન્તોગધા, તથા હિ માયોપેક્ખા ચ દણ્ડન્તોગધા. ઇન્દજાલઞ્ચ ભેદે અન્તોગધં. કેચિ પનાહુ

‘‘સામં દાનઞ્ચ ભેદો ચ, દણ્ડો ચેતિ ચતુક્કકં;

માયોપેક્ખિન્દજાલઞ્ચ, સત્તોપાયા પકિત્તિતા’’તિ [કામન્દકીયનીતિસાર ૧૭.૩].

૩૪૯. નામમત્તેન વુત્તાનં ભેદાદીનમિદાનિ પરિયાયાન્યાહ. તત્ર દ્વયં ભેદે. જપ માનસે ચ [જપો ચિન્તનવાચાસુ (ધાત્વત્થસઙ્ગહ, ૧૩૫ ગાથા)], ભૂ, ણો. ભિદિ દ્વિધાકરણે, ણો.

તિકં દણ્ડે. દણ્ડ નિપાતને, ચુરાદિ. સહો વુચ્ચતિ બલં, તબ્ભવં સાહસં. દમનં દમો, દીઘપટિસેધો.

૩૫૦. સામં સુદ્દવગ્ગે, દાનઞ્ચ બ્રાહ્મણવગ્ગે કથેસ્સતિ. સામ્યાદયો સત્તરેવાચરિયમતે. પરમ્પરોપકારિત્તા રજ્જસ્સઙ્ગાનિ. પકટ્ઠમુપકુબ્બન્તિ રજ્જન્તિ પકતિયોતિ ચોચ્ચન્તે. વુત્તઞ્ચ કામન્દકીયે –

‘‘સામ્ય’મચ્ચઞ્ચ રટ્ઠઞ્ચ, દુગ્ગં કોસો બલં સખા;

પરમ્પરોપકારીદં, સત્તઙ્ગં રજ્જમુચ્ચતે [કામન્દકીયનીતિસાર ૪.૧].

અમચ્ચરટ્ઠદુગ્ગાનિ, કોસો દણ્ડો ચ પઞ્ચમો;

એતા પકતિયો વુત્તા, વિજિગીસસ્સ રાજિનો.

એતા પઞ્ચ તથા મિત્તં, સત્તમો પથવીપતિ;

સત્તપ્પકતિકં રજ્જં, ઇચ્ચાહ સૂરપૂજિતો’’તિ.

તત્ર પોરસેણીનં પધાનભાવેપિ સતિ રટ્ઠગ્ગહણેન, બલગ્ગહણેન વા ગહણસિદ્ધન્તિ નેહ વિસું ગહણં કતં, અમરકોસે પન દ્વીહિ ગહણે સિદ્ધેપિ પધાનત્તાખ્યાપનત્થં વિસું ગહિતા. વુત્તઞ્હિ તત્ર –

‘‘સામ્ય’મચ્ચો સખા કોસો, રજ્જદુગ્ગબલાનિ ચ;

રજ્જઙ્ગાનિ પકતયો, પોરાનં સેણિયોપિ ચે’’તિ [અમર ૧૮.૧૭].

એસઞ્ચ સામ્યમચ્ચરટ્ઠદુગ્ગકોસબલસખીનં પુબ્બતરસ્સ ગરુત્તં વિઞ્ઞેય્યં, ઇહ તુ નામલિઙ્ગાનુસાસને અભિધાનસત્થે અનુપયોગતો યથાક્કમં ગરુત્તં ન વત્તુમિચ્છતીતિ બ્યતિક્કમેનોપઞ્ઞાસો કતો.

સુવણ્ણાદિમયભણ્ડાગારં કોસો, પબ્બતોદકરુક્ખાદીહિ દુગ્ગમં પુરં દુગ્ગં, વિજિતં જનપદવતી ભૂમિ, બલં ચક્કં, તઞ્ચ મોલભતસેણિસહાયામિત્તાટવિકભેદેન છબ્બિધં. તત્ર કમાગતં મોલં, વેતનસમ્બન્ધં ભતં, પોરં બલં સેણી, સહાયભૂતં સહાયો, અમિત્તભૂતં અમિત્તં, અટવિકં અટવિસહાયો મિત્તં. તદપિ સહજ્જં, પાકતં, કિત્તિમઞ્ચેતિ તિવિધં. ‘‘લિઙ્ગે સભાવે પકતિ, પોરામચ્ચાદિયોનિસુ. તિલિઙ્ગં ગુણસામ્યેપી’’તિ [બ્યાખ્યાસુધા ૧.૪.૨૯] રુદ્દો.

૩૫૧. પભાવાદીનં વસા સત્તિયો નામ તિસ્સો ભવન્તિ. સક સત્તિયં,તિ. તત્ર યં સન્ધાદીનં, ભેદાદીનઞ્ચ યાથાવતો અવટ્ઠાપનં, તં ઞાણબલં મન્તસત્તિ, સકસમ્પત્તુપ્પત્તિયં કોસદણ્ડા પભૂસત્તિ, તેસંયેવ પભુત્તસમ્પાદને સામત્થિયતો. વુત્તઞ્ચ ‘‘કોસદણ્ડબલં પભૂસત્તિ’’રિતિ [ચિન્તામણિટીકાયમ્પિ]. બલવતી ઉસ્સાહચેટ્ઠા ઉસ્સાહસત્તિ. વુત્તઞ્ચ ‘‘વિક્કમબલમુસ્સાહસત્તિ’’રિતિ [બ્યાખ્યાસુધા ૨.૮.૧૯ ચિન્તામણિટીકાયમ્પિ].

પભાવાદીનં સકારણં સરૂપં દસ્સેતુમાહ ‘‘પભાવો’’ચ્ચાદિ. દમનં દણ્ડો, તદત્થિયા બલમ્પિ દણ્ડો. તતો જાતં યં તેજો, તં પભાવો. તતો જાતો યો તેજો, સો ‘‘પભાવો’’તિપિ પુલ્લિઙ્ગેન યોજનીયં. પભવન્તિ તેજસ્સિનો અનેનેતિ પભાવો, ણો. પકટ્ઠો વા ભાવો પભાવો. કોસો ધનં, તતો જાતો યો તેજો, સો પભાવો નામ. તથા કોસજો તેજો ધનેન સત્તૂનમુપકરણં. પતપન્તિ તેજસ્સિનો ભવન્ત્યનેનેતિ પતાપો, ણો.

૩૫૨. દ્વયં મન્તે. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, સા એતસ્મિં વિજ્જતિ તાય નિપ્ફાદેતબ્બત્તાતિ મન્તો, અથ વા મન્ત ગુત્તભાસને, ભાવે ણો. ઇતરત્ર ભાવે યુ.

સો મન્તો દ્વિગોચરો દ્વિન્નં જનાનં વિસયભૂતો ચતુક્કણ્ણો નામ. ચત્તારો કણ્ણા એત્થ ચતુક્કણ્ણો. સો મન્તો તિગોચરો તિણ્ણં જનાનં વિસયભૂતો છક્કણ્ણો નામ. મન્તો નામ ચતુક્કણ્ણો વા છક્કણ્ણો વા કત્તબ્બો, ન તતો પરન્તિ દ્વિન્નમેવેત્થ ગહણં. અમરકોસે પન છક્કણ્ણોપિ પટિક્ખિત્તો. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘અછક્કણ્ણો, યો તતિયાદ્યગોચરો’’તિ [અમર ૧૮.૨૨].

સબ્બપારિસદત્તા [સબ્બપાઠિપદત્તા (ક.)] બ્યાકરણસ્સ સોતૂનં સમયન્તરેસ્વપિ પટુભાવજનનત્થં ઇધાનાગતાપિ છગ્ગુણાદયો આનેત્વા કથેતબ્બા. વુત્તઞ્હિ –

‘‘સબ્બપારિસદં [સબ્બપાટિપદં (ક.)] હિદં, સબ્બસત્થ’મતો મતં;

નિસ્સીયતે ક્વચિ કિઞ્ચિ, સબ્બેસ’મત્ર વાદિન’’ન્તિ.

યથા છગ્ગુણા સન્ધિ વિગ્ગહયાનાસનદ્વેધાસયા [અમર ૧૮.૧૮-૯]. તત્ર સન્ધિ ઉપહારલક્ખણો તિવિધો કોસદણ્ડભૂમિપ્પદાનહેતુકો. અપહારલક્ખણો વિગ્ગહો, સોપિ તિવિધો પકાસયુદ્ધં કૂટયુદ્ધં તુણ્હિયુદ્ધન્તિ.

પરબ્યસનતાસપત્તિદેસકાલાત્યુદયાવાપયાનમત્તેન સાદ્ધે પરસ્મિં કતાચરસ્સ ગુણાનુરત્તપકતિસ્સ વિજિગીસસ્સ યાત્રા યાનં [કામન્દકીયનીતિસારે ૧૧ સગ્ગે પસ્સિતબ્બં], તઞ્ચ વિગ્ગય્હયાનં સન્ધાયયાનં સમ્ભૂયયાનં પસઙ્ગયાનં ઉપેક્ખિયયાનમિતિ પઞ્ચવિધં. પતિગ્ગાહીનં નિગ્ગય્હ, સન્ધાય, ઉપેક્ખિય વા યં યાનં, તં વિગ્ગય્હયાનાદિ. યદા ન સક્કોતિ, તદા સામન્તેહિ સહેકીભૂય યાનં સમ્ભૂયયાનં. અઞ્ઞત્ર ગન્તબ્બે અઞ્ઞસ્મિં પસઙ્ગતો ગમનં પસઙ્ગયાનં.

‘‘ન મં પરો હન્તું સમત્થો, નાહમ્પિ પર’’મિતિ કાલાદિકે પરિક્ખિત્વા વિજિગીસસ્સ દુગ્ગાદીનિ વડ્ઢયતો ઠિતિ આસનં, તદપિ વિગ્ગય્હાસનસન્ધાયાસનાદિભેદેન પઞ્ચવિધં. બલીનં સત્તૂનં મજ્ઝે કાકક્ખિવા’લક્ખિતસ્સો’ભયત્ર વચનેનત્તનો સમપ્પણં દ્વેધં. અઞ્ઞતરેન વા બલવતરેન સન્ધિ, અઞ્ઞતરેન અબલેન વિગ્ગહો દ્વેધં. સત્તુનો વા પકતીહિ સન્ધાય યો તેન વિગ્ગહો, સત્તુનેવ વા યો સન્ધિવિગ્ગહસમુદાયહેતુકો [સત્તુનોવ વા સન્ધિવિગ્ગહસમુદાયહેતુનો (બ્યાખ્યાસુધા ૧.૮.૧૮)] દુગ્ગાસયસ્સ બ્યાપારો, સોપિ દ્વેધં. પરસન્તાનમપ્યોભયવેદનાનં ઉભયતો વુત્તિ દ્વેધમુચ્ચતે.

‘‘ઉચ્છિજ્જમાનો રિપુના નિરુપાય પતિક્રિયો. સત્તિહીનો સમાસિયતે’’તિ [બ્યાખ્યાસુધા ૧.૮.૧૮] હીનેનાઞ્ઞસ્સ બલવતરસ્સ ધમ્મવિજયિનો સમાસયનં [બલવતા અરિના ઉચ્છિજ્જમાનસ્સ હીનસત્તિનો યં બલવધમ્મવિજયિસમાસયનં (બ્યાખ્યાસુધા ૧.૮.૧૮)], તસ્સેવ વા બલિનો સત્તુનો કોસાદિપ્પદાનેન આસયનં આસયો વુચ્ચતે. એતે છગ્ગુણા.

યસ્મિઞ્ચ ગુણે ઠિતો વિજિગીસો સક્કોત્યત્તનો અટ્ઠવગ્ગિયકમ્માનિ પવત્તયિતું, પરસ્સ ચેતાન્યુપહન્તું, ગુણમાધિટ્ઠેય્ય, સા વુડ્ઢિ.

કસિ વણિજ્જં પથો દુગ્ગં, સેતુ કુઞ્જરબન્ધનં;

ખન્યાકરધનાદાનં, સુઞ્ઞાનઞ્ચ નિવેસનં [કામન્દકીયનીતિસાર ૫.૭૮].

ઇત્યેસો અટ્ઠવગ્ગો.

યસ્મિં વા ગુણે ઠિતો સકમ્માનં વુડ્ઢિ, ખયં વા નાભિપસ્સતિ, તં ઠાનં, યસ્મિં વા ગુણે ઠિતો સકમ્માનમુપઘાતં પસ્સતિ, તસ્મિં ન તિટ્ઠેય્ય, સો ખયો, અયં નીતિવેદીનં તિવગ્ગો [અમર ૧૮.૧૯]. ઇતરેસં ધમ્મત્થકામા તિવગ્ગો.

દ્વયં ગુય્હે. રહસિ ભવં રહસ્સં, સો, રહે વા ભવં રહસ્સં. ગુહ સંવરણે, કમ્મનિ યો. ઇદં દ્વયં તીસુ. રહસ્સો મન્તો, રહસ્સા વાચા, રહસ્સં મન્તનં.

૩૫૩. પઞ્ચકં વિજને. વિજિ પુથભાવે, ભૂ, તો ચ. વિચિ વિવેચને, પુથુભાવે ચ વા. ‘‘વિવિત્તં તીસુ વિજને, અસંપક્કપવિત્તેસૂ’’તિ રુદ્દો. વિગતો જનો અસ્માતિ વિજનો. છાદેતીતિ છન્નો. છદ સંવરણે. વિત્તમરહતીતિ રહો, રહ ચાગે, રમન્તે અસ્મિન્તિ વા રહો, વણ્ણવિકારો. ‘‘રહો નિધુવને ચાપિ, રહો ગુય્હે નપુંસક’’ન્તિ [બ્યાખ્યાસુધા ૨.૮.૨૨] રભસો. દુતિયો રહોસદ્દો અબ્યયં. નિસ્સલાકા, ઉપાસુપ્યત્ર. નિસ્સલાકા થી, ઉપાસુ અબ્યયં.

દ્વયં વિસ્સાસે. સસ પાલને, ણો. સમ્ભ વિસ્સાસે. ‘‘વિસ્સમ્ભો કેલિકલહે, વિસ્સાસે’પણયેપિ ચે’’તિ [ચિન્તામણિટીકાયમ્પિ] રુદ્દો.

દ્વયં ન્યાયે. યુજ સમાધિમ્હિ, સમાધિ અભ્યુપગમો, તો. ઉપગન્તબ્બત્તા ઉપાયિકં. ઉપાયા સકત્થે ઇકો, ઓપાયિકં, ઓપયિકમ્પિ [પાણિનિ ૫.૪.૩૪ (ગણ)], લબ્ભં, ભજમાનં, અભિનીતં, ન્યાયં, ઞાયંપ્યત્ર.

૩૫૪. સિલોકં ઓવાદે. અવપુબ્બો વદ વિયત્તિયં વાચાયં, ભાવે ણો. સાસ અનુસિટ્ઠિમ્હિ,તિ, આસ્સિ, અનુસિટ્ઠિ. અનુસાસતે અનુસાસનં. પુમવજ્જે ઇત્થિયં, નપુંસકે ચ. એત્થ ચ એકસ્સેવત્થસ્સ ભિન્નલિઙ્ગેહિ તીહિ નામેહિ કથનં ન કેવલં વાચ્ચલિઙ્ગોયેવ સદ્દો, અથ ખો વાચકલિઙ્ગોપ્યત્થીતિ દીપનત્થં.

દ્વયં આણાયં. આણ પેસને, ભાવે અ, આણા, ઇત્થી. અવવાદો, નિદ્દેસો, સિટ્ઠિપ્યત્ર. દ્વયં બન્ધને. દા દાને, ભાવે યુ, દા અવખણ્ડને વા, વિયોગદાનતો ઉદ્દાનં.

૩૫૫-૩૫૬. દ્વયં અપરાધે. અપગચ્છન્ત્યનેનાતિ આગુ, ણુ, પલોપો, રસ્સસ્સ દીઘતા, નપુંસકે આગુ. અપગતો રાધો યેન અપરાધો, રાધ સંસિદ્ધિમ્હિ. દ્વયં રાજગય્હે. કિર વિકિરણે, કત્તરિ અ, અત્તં. બલ પાણને, ઇ. કરસાહચરિયતો બલિ પુલ્લિઙ્ગે. ભાગધેય્યોપ્યત્ર. ભાગાસકત્થે ધેય્યો [પાણિનિ ૫.૪.૩૬ (વા.)], ભાગત્તેન તિટ્ઠતીતિ વા ભાગધેય્યો, ઇયો.

દ્વયં તુટ્ઠિદાયે. મનોરથપુણ્ણત્તા પત્તબ્બો ભાગો પુણ્ણપત્તો. તુસ્સનં તુટ્ઠો, સોસ્સત્થીતિ તુટ્ઠી, તેન દાતબ્બો દાયો તુટ્ઠિદાયો, આકારન્તાનમાયો.

છક્કં પાભતે. તથા હિ –

‘‘હેમં સીહાસનં વેસં, વુત્તં ભદ્દાસનં તથા;

ઉપાયન’મુપગ્ગય્હં, પાભતઞ્ચો’પદા થિય’’ન્તિ.

સિલોકાદ્ધં નામ અમરમાલા.

ઉપગન્ત્વાદાતબ્બાતિ ઉપદા, અ, ઇત્થી, તં તમત્થં પત્થેન્તેહિ આભરીયતે આનીયતેતિ પાભતં, પત્થનત્થજોતકોયં પસદ્દો. ઉપેય્યતેતિ ઉપાયનં, ઇતો યુ, ઉપગચ્છતિ યેનાતિ વા ઉપાયનં. કુચ સઙ્કોચને, ણો, વિગતો કોચો યેન ઉક્કોચો. પણ્ણેન સત્થપણ્ણેન સદ્ધિં આકરીયતે આનીયતેતિ પણ્ણાકારો, અઞ્ઞત્ર ઉપચારા. પહિણન્ત્યનેનેતિ પહેણકં, હિ ગતિયં, યુ, સકત્થે કો. પદેસનં, ઉપગ્ગય્હં, ઉપહારોપ્યત્ર.

ગુમ્બાદિદેય્યો ગુમ્બઘટાદિકો [ગુમ્બઘટાદિતો (?)] દેય્યોસુઙ્કં, અનિત્થી, ગુમ્બો નામ જલથલમગ્ગાદીસુ લદ્ધબ્બભાગો, તથા ઘટ્ટોપિ, સમાનત્થા હેતે. આદિના પાભતમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. સુઙ્ક ગમને, સુઙ્કતિ યેન, તં સુઙ્કં. ગમુ ગમને, બો, અસ્સુ, ગુમ્બો. દ્વયં ગામજનપદાદિતો લદ્ધબ્બભાગે. અય ગમને, ણો, આયો. અપચ્ચયે અયો. ધનાનં સમ્પત્તકાલે આગમો ધનાગમો.

૩૫૭. દ્વયં છત્તસામઞ્ઞે. આતપતો સૂરિયાલોકતો તાયતીતિ આતપત્તં, તો. છાદયતીતિ છત્તં, છદ અપવારણે, તો, ત્રણપચ્ચયે છત્રં, હેમં સુવણ્ણખચિતં રઞ્ઞં રાજૂનં આસનં સીહાસનાખ્યં. સીહાકતિપ્પધાનત્તા સીહાકતિપ્પધાનં આસનન્તિ વિગ્ગહો.

દ્વયં ચામરે. વાલેન કતા બીજની વાલબીજની. ચમરો મિગો તસ્સેદં ચામરી. ‘‘ચામરા ચામરં રોમં, ગુચ્છકઞ્ચાવચૂલક’’ન્તિ [તિકણ્ડસેસ ૨.૮.૪૦૬] તિકણ્ડસેસો. પકિણ્ણકંપ્યત્ર. પકરીયતે વિક્ખિપતે પકિણ્ણકં, સકત્થે કો.

૩૫૮. ખગ્ગાદયો ઇમે પઞ્ચ રાજૂનં કકુધભણ્ડાનિ ભવન્તિ. કુક આદાને, ધો, વણ્ણવિપરિયયો. રઞ્ઞો ગમનકાલે સદા આદાતબ્બતો કકુધાનિ ચ તાનિ રાજધનત્તા ભણ્ડાનિ ચેતિ કકુધભણ્ડાનિ.

૩૫૯. દ્વયં પુણ્ણઘટે. જલપુણ્ણત્તા ભદ્દો કલ્યાણો કુમ્ભો ભદ્દકુમ્ભો. દ્વયં હેમભાજને. ભર ભરણે, ભરણં ધારણં પોસનઞ્ચ, ધારણત્થસ્સ ભરતિસ્સ ભિઙ્ગાદેસો, ભરતિ દધાતિ ઉદકન્તિ ભિઙ્ગારો, આરો. કરકો, કુણ્ડિકાપ્યત્ર.

હત્થી ચ અસ્સો ચ રથો ચ પત્તિ ચ, તેસં સમૂહો હત્થિસ્સરથપત્તિ ચતુરઙ્ગિની સેનાત્યુચ્ચતે, સેનઙ્ગત્તા સમાહારદ્વન્દોયં. ચત્તારિ અઙ્ગાનિ યસ્સં સંવિજ્જન્તિ, સા ચતુરઙ્ગિની, ઈ, ઇની.

૩૬૦. દન્ત્યન્તં હત્થિનિ. કુઞ્જો હનુ, દન્તો ચ, તંયોગા કુઞ્જરો, અતિસયે રો, કું પથવિં જરાપેતીતિ વા કુઞ્જરો, અલુત્તસમાસો, કુઞ્જે વા ગિરિકૂટે રમતિ, કોઞ્ચનાદં નદન્તો વા ચરતિ, કું વા પથવિં તદાઘાતેન જરયતીતિ કુઞ્જરો. વારયતિ પરબલં વારણો, નન્દાદીહિ યુ. હત્થયોગા હત્થી. મતઙ્ગસ્સ ઇસિનો અપચ્ચં માતઙ્ગો, મહન્તં અઙ્ગં સરીરમેતસ્સાતિ વા માતઙ્ગો, હ નલોપો, અસ્સાકારો ચ. દ્વે રદા દન્તા યસ્સ દ્વિરદો, ‘‘રદ વિલેખને દન્તે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે. ગજ સદ્દે, ગજતીતિ, અ. નગો પબ્બતો, સો વિય દિસ્સતીતિ નાગો, ણો. કરેન, મુખેન ચાતિ દ્વીહિ પિવતીતિ દ્વિપો. ઇ ગમને, ભો. દન્તયોગા દન્તી. સટ્ઠિહાયનો, દન્તાવલો, અનેકપો, મતઙ્ગજો, કરી, થમ્ભેરમો, પદ્મી, મહામિગો, પીલુ, સિન્ધુરો, દીઘમારુતો, રાજીવો, જલકક્ખો, નિલ્લુરો, કરટી, વરઙ્ગો, સુપ્પકણ્ણો ઇચ્ચાદીનિપિ હત્થિનો નામાનિ. સટ્ઠિવસ્સિકત્તા, જાતિયા સટ્ઠિવસ્સકાલે થામેન હાયનતો વા સટ્ઠિહાયનો.

વનકરીનં યો યૂથજેટ્ઠો, સો સયૂથાનં જેટ્ઠત્તા યૂથજેટ્ઠો. સયૂથે પાતિ રક્ખતીતિ યૂથપોતિ ચોચ્ચતે.

૩૬૧. કાળાવકાદીનિ એતાનિ હત્થિરાજાનં કુલાનિ. કલમ્બતે સદ્દાયતેતિ કાળાવકો, ણ્વુ, મલોપો. ગઙ્ગાયં જાતો ગઙ્ગેય્યો, ઠાનવસેન સા સઞ્ઞા. પણ્ડરવણ્ણતાય પણ્ડરો. વણ્ણવસેન તમ્બવણ્ણતાય તમ્બો. પિઙ્ગલવણ્ણતાય પિઙ્ગલો. ગન્ધયુત્તતાય ગન્ધો. મઙ્ગ ગમનત્થો, સોભનગમનયુત્તતાય મઙ્ગલો, અતિસાયને, પસંસાયં વા લો. હેમવણ્ણતાય હેમો. ઉપોસથકુલે જાતત્તા ઉપોસથો, ઉપગન્ત્વા અરયો ઉસતીતિ વા ઉપોસથો, થો, ઉસ દાહે, ઉપપુબ્બો વસ નિવાસે વા, વસ્સો, ઉપોસથો, તિથીવિસેસો ચ. છબ્બણ્ણદન્તતાય છદ્દન્તો. એતેસઞ્ચ કાળાવકો દસન્નં પુરિસાનં બલં ધારેતિ, ગઙ્ગેય્યો દસન્નં કાળાવકાનં, એવં યાવછદ્દન્તા નેતબ્બો, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન દસન્નં છદ્દન્તાનં બલં ધારેતિ, તેનેવ ભગવા કાળાવકહત્થિગણનાય કોટિસહસ્સબલં ધારેતિ, પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં.

૩૬૨. પાદો કરિપોતે. પઞ્ચવસ્સાનિ યાવ કલભો, કલ સઙ્ખ્યાને, અભો, કલભો, ળત્તે કળભો, માતાપિતૂહિ ભરિતબ્બત્તા ભિઙ્કો, ભરતિસ્સ ભિઙ્કો. કરિસાવકોપ્યત્ર. પાદો મત્તમાતઙ્ગે. દાનં પભિન્નો યસ્સ પભિન્નો. મજ્જતીતિ મત્તો, મદ ઉમ્માદે. ગજે જાયતીતિ ગજ્જો, ણ્યો, મદો. સો સઞ્જાતો યસ્સ ગજ્જિતો.

દ્વયં હત્થિસમૂહે. હત્થીનં સમૂહો હત્થિઘટા. ગજાનં સમૂહો ગજતા, ગામજનબન્ધુસહાયાદીહિ તા. પાદો હત્થિનિયં. હત્થયોગા હત્થિની, ઈ, ઇની. કણ સદ્દે, ઇરુ, સકત્થે કો. કરેણુકાતિપિ, તદા કરયોગા કરેણુકા, ઇણુ. કરિણી, ધેનુકા, વસા, કરેણુપ્યત્ર.

૩૬૩. હત્થિસિરોપિણ્ડા હત્થિનો સિરસિ દ્વે પિણ્ડા કુમ્ભાખ્યા. કે સિરસિ ભવતીતિ કુમ્ભો, અસ્સુ, નિગ્ગહીતાગમો ચ. દ્વિન્નં પન કુમ્ભાનં મજ્ઝિમં વિદુ નામ [અમર ૧૮.૩૭]. અઙ્કુસસઙ્ઘાતં વિન્દત્યસ્મિન્તિ વિદુ, પુમે, ઉ. દ્વયં કણ્ણમૂલે. ચૂળ નિમજ્જને, ણ્વુ, ચૂળિકા, ચુદ સઞ્ચોદને વા, ચોદેન્તિ એત્થ અઙ્કુસાદીહિ અદન્તન્તિ ચૂળિકા, દસ્સ ળો, ણ્વુ.

આસતે અસ્મિન્તિ આસનં, ખન્ધદેસો. ખન્ધો એવ દેસો ખન્ધદેસો, તસ્મિં. દ્વયં પુચ્છમૂલે. પુચ્છસ્સ મૂલં હેટ્ઠિમભાગો.

૩૬૪. તિકં ગજબન્ધનથમ્ભે. આલન્ત્યસ્મિં, અનેન વા બન્ધન્તિ આલાનં, યુ. આપુબ્બો બન્ધનત્થો લાધાતુ. આહનન્તિ બન્ધન્ત્યસ્મિં, અનેન વા આળ્હકો, હનધાતુ, નસ્સ ળો, વણ્ણવિપરિયયો ચ, ણ્વુ. થમ્ભ પટિબન્ધને. બન્ધોપ્યત્ર.

તિકં સઙ્ખલે. અનિત્થી તૂતિ ત્વન્તં લિઙ્ગપદં. ગલ સેચને. નિગળતિ બન્ધતિ યેનાતિ નિગળો, અ, કત્તુસાધનં વા. અદિ બન્ધને, અન્દતીતિ અન્દુકો. ણ્વુ, અસ્સુ. ભુસં ખલત્યનેન સઙ્ખલં, કટિ વત્થબન્ધનેપિ, ‘‘થીકટીવત્થબન્ધેપિ, નિગળે સઙ્ખલં તિસૂ’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૮.૪૧] રભસો. સઙ્ખલિકાપ્યત્ર.

દ્વયં ગજગણ્ડે. ગણ્ડ વદનેકદેસે, અધાતૂનમ્પિ ધાતૂસુ પાઠો, ધાતુ હિ ક્રિયત્થો. ગણ્ડો કપોલસામઞ્ઞેપિ. કટ વસ્સાવરણેસુ, અ. દ્વયં કરિમદજલે. દીયતેતિ દાનં. મદ ઉમ્માદે, કરણે અ.

૩૬૫. દ્વયં હત્થિકરે. સોણ વણ્ણગતીસુ, ડો, સોડ ગબ્બે વા, નિગ્ગહીતાગમો, ણો ચ. દ્વીસુ દ્વેપિ.

દ્વયં સોણ્ડગ્ગે. કરસ્સ સોણ્ડસ્સ અગ્ગં. પુસ પોસને. ખરો, સસ્સ કો, ઉસ્સોત્તં, પુસ વુડ્ઢિમ્હિ વા, ભૂ, પુસ સ્નેહસેચનપૂરણેસુ વા, કિયાદિ, પુસ ધારણે વા, ચુરાદિ.

હત્થિસ્સ કાયમજ્ઝમ્હિ બન્ધનરજ્જુ કચ્છા નામ. કચ બન્ધને, છો. દૂસા, વરત્રાપ્યત્ર. કુથો નામ હત્થિપિટ્ઠત્થરિતચિત્રકમ્બલં, સો આદિ યેસન્તે કુથાદયો. કુથાદયો એવ કપ્પનો નામ ભવન્તિ. કપ્પ સામત્થિયે, સજ્જનાયઞ્ચ, કરણે યુ. કપ્પનાપિ. કચ સજ્જનાયં, થો, કુથો, તીસુ. ‘‘નપુંસકમત્થરણં, થી પવેણી કુથં તિસૂ’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૮.૪૨] હિ વોપાલિતો. પવેણી, અત્થરણં, વણ્ણો, પરિત્થોમોતિ એતે કુથપરિયાયા.

૩૬૬. દ્વયં રાજારહે હત્થિનિ. રાજાનમુપગન્ત્વા વહિતુમરહતીતિ ઓપવય્હો, અરહત્થે ણ્યો. રાજાનં વહિતું અરહતીતિ રાજવય્હો, ણ્યો. દ્વયં કપ્પિતહત્થિનિ. સજ્જા સજ્જના સઞ્જાતા યસ્મિં સજ્જિતો. કપ્પા કપ્પના સઞ્જાતા યસ્મિં કપ્પિતો. એતસ્માયેવ પાઠા સજ્જકપ્પા સજ્જનાકપ્પનાનં પરિયાયાતિ ઞેય્યા.

હત્થિનો પાદે વિજ્ઝનકણ્ટકો ‘‘તોમરો’’ત્યુચ્ચતે. તુજ્જતેનેનેતિ તોમરો, તુદ બ્યથને, અરો, દસ્સ મો, ઓત્તં. વેણુકંપ્યત્ર [કોત્રં વેણુકમાલાનં (અમર ૧૮.૪૧)], ક્વચિ વેળુકન્તિપિ પાઠો.

૩૬૭. હત્થિનો કણ્ણમૂલમ્હિ વિજ્ઝનકણ્ટકો ‘‘તુત્ત’’મિત્યુચ્ચતે. તુજ્જતેનેનેતિ તુત્તં, તો. હત્થિનો મત્થકમ્હિ વિજ્ઝનકણ્ટકો ‘‘અઙ્કુસો’’ત્યુચ્ચતે. અઙ્કતે અનેનેતિ અઙ્કુસો, અઙ્ક લક્ખણે, સો, અસ્સુ.

પજ્જદ્ધં હત્થારોહે. મડિ ભૂસાયં, હત્થિં મણ્ડયતિ રક્ખતીતિ હત્થિમણ્ડો, સોવ હત્થિમેણ્ડો, મિ હિંસાયં વા, ડો, નિગ્ગહીતાગમો. હત્થિં પાતિ રક્ખતીતિ હત્થિપો, કમ્મનિ ણો. હત્થિં ગોપયતિ રક્ખતીતિ હત્થિગોપકો. ગુપ રક્ખણે, સકત્થે કો. આધોરણો, નિસાદિનોપ્યત્ર.

૩૬૮. માતઙ્ગહયાદીનં ગમનાદિક્રિયાસિક્ખાપકો આચરિયો ‘‘ગામણીયો’’ત્યુચ્ચતે. ગમનં ગામો, ભાવે ણો. હત્થાદીનં ગમનક્રિયા ગામો, તં નેતિ સિક્ખાપેતીતિ ગામણીયો, અઞ્ઞક્રિયાસિક્ખાપનેતૂપચારા, ગામં વા હત્થાદિસમૂહં નેતીતિ ગામણીયો, ગમનં વા સિક્ખાપેતીતિ ગામણીયો, સબ્બત્ર નસ્સ ણત્તં.

પાદદ્વયં અસ્સે. હય ગતિયં, અ. તુરં સીઘં ગચ્છતીતિ તુરઙ્ગો, ક્વિ, બિન્દાલોપો, લોપે સતિ તુરગો. વાહ પયતને, અ. અસ ભક્ખને, અ. સિન્ધૂનમદૂરભવો જનપદોપિ સિન્ધવો, તત્ર ભવો સિન્ધવો, સંયોગન્તત્તા ન વુદ્ધિ. ઘોટકો, પીતિ, તુરઙ્ગમો, વાજી, ગન્ધબ્બો, સત્તિરિચ્ચાદીનિપિ અસ્સે. ઘુટ પરિવત્તને, ણ્વુ. પા પાને,તિ. ‘‘પાને થી પીતિ અસ્સે સો’’તિ રુદ્દો. વાજયોગા વાજી, ઈ. ‘‘એસઞ્ચ પુબ્બં પક્ખો આસિ, સ તુ દેવેત્યત્યત્થિતેન સાલીભૂતમુનિના સક્કં પયોજેત્વા વજિરછેદિતો’’તિ નિકાયન્તરિયા. સપ સમવાયે,તિ, સત્તિ, સામત્થિયેપિ.

૩૬૯. તસ્સ અસ્સસ્સ ભેદો વિસેસો અસ્સતરો, અસ્સં તરતીતિ અસ્સતરો, તર અતિક્કમને, તરપચ્ચયેનાપિ સિદ્ધં. પધાનસ્સભૂમિભવો સુજાતિકો અવિકારી કુલીનકો અસ્સો આજાનીયો નામ, આ ભુસો કારણાકારણં જાનાતીતિ આજાનીયો, અનીયો, ણ્યપચ્ચયેન વા સિદ્ધં, તદા ‘‘કિયાદિતો ના’’તિ નાગમો, ઈકારાગમો ચ [ચિન્તામણિટીકા ૧૮.૪૪ ગાથાયમ્પિ પસ્સિતબ્બં]. કુલે સમ્ભૂતો કુલીનકો, ઈનો, સકત્થે કો. સઙ્ગામે ગરુસત્થપ્પહારેન નિહતો સન્તો પિયો સામિકં ન જહતિ સુખં વહનસીલો યો અસ્સો, સો વિનીતસદ્દેનોચ્ચતે. વિસેસેન દમ્મતં નેતિ યન્તિ વિનીતો.

દ્વયં અસ્સપોતે. કસ ગમને, ઓરો, અસ્સિ, કિઞ્ચિ સરતીતિ વા કિસોરો, બિન્દુલોપો, અસ્સો ચ, હયો એવ બાલત્તા હયપોતકો, અપ્પત્થે કો.

૩૭૦. દ્વયં અથામસ્સે. ઘુટ પરિવત્તને, ણ્વુ, ઘોટકો, અસ્સસામઞ્ઞેપ્યયં, ખરં ગચ્છતીતિ ખલુઙ્ગો, સો એવ ખળુઙ્કો, ગકારસ્સ કકારં કત્વા, રસ્સ લો, ળત્તમુત્તઞ્ચ, ખળુકોતિપિ. જવેન સબ્બેસમધિકો અસ્સો જવનો, યુ.

દ્વયં કવીતિખ્યાતે મુખબન્ધને. મુખમાતિટ્ઠતીતિ મુખાઠાનં. ખે મુખવિવરે લીનો ખલીનો. ‘‘કવિકા તુ ખલીનોતિ [ખલીને થી (?)], કવિયં કથનંત્યપી’’તિ રભસો. કવિ, કવિકાપ્યત્ર. કુ સદ્દે. ઇ, ઈ ચ, સકત્થે કો. વાસદ્દેન નપુંસકત્તં સમુચ્ચિનોતિ. વુત્તઞ્ચ અમરકોસે ‘‘કવિકા તુ ખલીનો’નિત્થી’’તિ [અમર ૧૮.૪૯].

અસ્સાભિતાળિની વેત્તવિકતાદિ કસા નામ. કસ ગમને, અ, કરણસાધનં.

૩૭૧. અસ્સસ્સ નાસાગતરજ્જુમ્હિ કુસા, કુસ સિલેસને. દ્વયં અસ્સાયં. વલ સંવરણે, વો, ળત્તં, આ, વળવા. અસતીતિ અસ્સા, ‘‘ઇત્થિયમતિયવો વા’’તિ અ, આ ચ, અસ્સા. વામીપ્યત્ર. દ્વયં ખુરે. ખુર છેદને. સં સુખં ફરત્યનેન સફં, નેરુત્તો. ‘‘સફં ક્લીવે ખુરો પુમા’’તિ [અમર ૧૮.૪૯] અમરકોસો.

દ્વયં પુચ્છમત્તે. પુચ્છ પમાદે. ન ગચ્છતીતિ નઙ્ગુટ્ઠો, અઙ્ગ ગમને, ઠો, અસ્સુ, દ્વેપિ અનિત્થિયં. લૂમંપ્યત્ર. દ્વયં કેસવતિ નઙ્ગુટ્ઠમત્તે, ન તુ હત્થિનો એવ. વાલસમૂહયોગા વાલહત્થો, યથા કેસહત્થો ચયે, તથાત્રાપિ. વાલો ધિય્યતે અસ્મિન્તિ વાલધિ, ઇ.

એત્થાનાગતાપિ અસ્સસ્સ ધારાખ્યા [ધાવાખ્યા (ક.)] પઞ્ચ ગતિયો કથેતબ્બા. યથા –

અક્કન્દિતં ધોરિતકં, રેચિતં વગ્ગિતં પ્લુતં;

ગતિયોમે પઞ્ચ ધારા [ધાવા (ક.)], અસ્સાનં વિઞ્ઞુના મતા [અમર ૧૮.૪૮-૯].

તત્થ વિત્થમ્ભા સમાવગતિ અક્કન્દિતં, કન્દિ ગતિસોસનેસુ, તો. તતો અધિકા ચતુરાગતિ ધોરિતકં, ધોર ગતિચાતુરિયે, તો, સકત્થે કો. મણ્ડલિકાયાનેન ગમનં રેચિતં, રિચ વિયોજનસમ્બજ્ઝનેસુ, સમ્બજ્ઝનં મિસ્સનં. વેગેન પરિક્ખિત્તો પરિચરણં વગ્ગિતં, વગ્ગ ગમનત્થો. તુરં સમેન ગમનં પ્લુતં, પ્લુ ગતિયં. ત’દુત્ત’મસ્સસત્થે ‘‘સમો’ધિકો લયો વેગી, તુરિતસ્સો ભવે કમા’’તિ.

૩૭૨. દ્વયં યુદ્ધત્થે ચક્કયુત્તયાને. સન્દ ગમને, સન્દતે ગમ્યતેનેનેતિ સન્દનો, યુ. રમતેનેનેતિ રથો, થો, મલોપો. સતઙ્ગોપ્યત્ર. સતમઙ્ગાન્યસ્સ.

યં ન રણાય યુદ્ધત્થં ચક્કયુત્તં યાનં, અપિ તુ કીળાભમનાદ્યત્થં, સો પુસ્સરથો. વુત્તઞ્ચ અમરકોસે ‘‘અયં પુસ્સરથો ચક્ક-યાનં ન સમરાય ય’’ન્તિ [અમર ૧૮.૫૧]. પુસ પાસને, સો, પુસનામકેન ફલવિસેસેન યુત્તો રથો પુસ્સરથો, પુસ્સનક્ખત્તેન કતો, સજ્જિતો વા રથોતિ પુસ્સરથો.

બ્યગ્ઘસ્સ ચમ્માવુતો પરિક્ખિત્તો રથો વેય્યગ્ઘો નામ, બ્યગ્ઘસ્સ વિકારો ચમ્મં વેય્યગ્ઘં, ણો, તેન પરિવુતો રથો વેય્યગ્ઘો, ણો, ઉભયત્રાપિ વુડ્ઢાગમો. ‘‘પચ્ચત્તં [પચ્ચત્થં (ક.)] અયન્તિ ગચ્છન્તીતિ પચ્ચયા’’તિ વચનત્થતો પચ્ચત્તમેવ [પચ્ચત્થમેવ (?)] પચ્ચયા ભવન્તિ, યથા કારિતન્તસ્માપિ પયોજકવસેન અનેકકારિતપચ્ચયા. દીપિનો ચમ્માવુતો રથો દીપો નામ, દીપિનો વિકારો ચમ્મં દીપં, ણો, તેન પરિવુતો રથો દીપો, ણો.

૩૭૩. દ્વયં પુરિસયુત્તયાને. સિ સેવાયં. સુખત્થિકેહિ સેવીયતેતિ સિવિકા, ણ્વુ, વાગમો, ઇત્તં, કિતપચ્ચયા હિ યેભુય્યેન કમ્માદીસુપિ વત્તન્તિ, કિચ્ચપચ્ચયા ચ કત્તરિપિ, યથા ‘‘વિનયો, નિસ્સયો, તપનીયા ધમ્મા’’ત્યાદીસુ, મહાપદેસેન વા કિતકિચ્ચપચ્ચયાનં કત્તુકમ્માદીસ્વપિ પવત્તિ વેદિતબ્બા, સિવં કરોતીતિ વા સિવિકા, ઇકો. યાપ્યેહિ અધમેહિ યાયતે નિય્યતેતિ યાપ્યયાનં. ‘‘યાપ્ય પાનીયકે નિન્દ્યે’’તિ હિ નાનત્થસઙ્ગહે.

દ્વયં સકટે. અનિત્થી તૂતિ ત્વન્તં લિઙ્ગપદં. સક સત્તિયં, અટો. અન પાણને, કરણસાધનં, નત્થિ નાસા યસ્સાતિ વા અનં, સાલોપો, રસ્સો ચ. ક્લીવે’નં, સકટો, નિત્થીત્યમરકોસો [અમર ૧૮.૫૨].

દ્વયં ચક્કે. કરોતિ ગમનમનેનેતિ ચક્કં, દ્વિત્તં, ચક્કાદિ. રથસ્સ અઙ્ગં રથઙ્ગં. તસ્સ ચક્કસ્સ અન્તો અવસાનં નેમિ, સા નારિયં ઇત્થિયં. નયતિ ચક્કં નેમિ. યા ભૂમિં ફુસતિ, ની નયે, મિ, ઈપચ્ચયે નેમી ચ. પધિપ્યત્ર.

૩૭૪. તમ્મજ્ઝે તસ્સ રથસ્સ, ચક્કસ્સ વા મજ્ઝે ચક્કાકારો પિણ્ડિકા, યસ્સં સબ્બાનિ કટ્ઠાનિ આસજ્જન્તે. પિણ્ડિકાસાહચરિયા નાભિ ઇત્થી, ઈપચ્ચયે નાભી ચ. સબ્બાનિ કટ્ઠાનિ પિણ્ડેતીતિ પિણ્ડિકા, પિણ્ડ સઙ્ઘાતે, અ, સકત્થે કો. પિણ્ડીપિ, નાભિ વિયાતિ નાભિ.