૩. નરવગ્ગવણ્ણના
૨૨૭-૨૨૮. પોરિસન્તાનિ મનુસ્સજાતિયા નામાનિ. મનો ઉસ્સન્નમસ્સાતિ મનુસ્સો, સતિસૂરભાવબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણવસેન ઉપચિતમાનસા ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તા, કે પન તે? જમ્બુદીપવાસિનો સત્તવિસેસા. તેનાહ ભગવા – ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ જમ્બુદીપકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ દેવે ચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ, સૂરા સતિમન્તો ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ [અ. નિ. ૯.૨૧]. તથા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો પચ્ચેકબુદ્ધા અગ્ગસાવકમહાસાવકચક્કવત્તિનો ચ અઞ્ઞે ચ મહાનુભાવા સત્તા તત્થેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. સમાનરૂપાદિતાય પન સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ મનુસ્સાત્વેવ પઞ્ઞાયિંસૂતિ એકે, અપરે પન ભણન્તિ ‘‘લોભાદીહિ, અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સદતાય મનુસ્સા, યે હિ સત્તા મનુસ્સજાતિકા, તેસુ વિસેસતો લોભાદયો, અલોભાદયો ચ ઉસ્સદા, તે લોભાદીહિ ઉસ્સદતાય અપાયમગ્ગં, અલોભાદીહિ ઉસ્સદતાય સુગતિમગ્ગં, નિબ્બાનગામિમગ્ગઞ્ચ પૂરેન્તિ, તસ્મા લોભાદીહિ, અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સદતાય પરિત્તદીપવાસીહિ સદ્ધિં ચતુમહાદીપવાસિનો સત્તવિસેસા મનુસ્સાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. લોકિયા પન મનુનો અપચ્ચભાવેન મનુસ્સાતિ વદન્તિ, મનુ નામ પઠમકપ્પિકો લોકમરિયાદાય આદિભૂતો હિતાહિતવિધાયકો સત્તાનં પિતુટ્ઠાનિયો, યો સાસને ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ વુચ્ચતિ, પચ્ચક્ખતો, પરમ્પરતાય ચ તસ્સ ઓવાદાનુસાસનિયં ઠિતા તસ્સ પુત્તસદિસતાય મનુસ્સાતિ વુચ્ચન્તિ, તતો એવ હિ તે ‘‘માનવા, મનુજા’’તિ ચ વોહરીયન્તિ, ઉસ્સપચ્ચયો. મનુનો અપચ્ચં માનુસો, ઉસો. મર પાણચાગે, ચો, મચ્ચો, પબ્બજ્જાદિના વા ત્યપચ્ચયો, ધાત્વન્તસ્સ લોપો ચ. તતો ‘‘યવત’’મિચ્ચાદિના ચો, દ્વિત્તં. મનુનો અપચ્ચં માનવો. માણવોપ્યત્ર, ણવો. મનુમ્હા જાતો મનુજો. ની નયે, નેતીતિ નરો, અરો. પુસ પોસને, ણો, પુરેતીતિ વા પોસો. પુર પૂરણે, સો, ઉસ્સોત્તં, રલોપો. પુનાતીતિ પુમા,પુ પવને, મો, સિસ્સા. પુરેતીતિ પુરિસો, પોરિસો ચ, ઇસો, રસ્સસ્સ દીઘતાય પૂરિસો ચ. એત્થ ચ મનુસ્સાદિપઞ્ચકં ઇત્થિયમ્પિ વત્તતે, નરાદયો તુ પુમેયેવ વિસિટ્ઠલિઙ્ગત્તા. તત્ર મનુસ્સ માનુસ મનુજ માણવેહિ નદાદિત્તા ઈપચ્ચયો, એકસકારલોપો, મનુસી, માનુસી, મનુજી, માણવી. મચ્ચા, ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો.
વિદ્દસુપરિયન્તં પણ્ડિતે. પણ્ડા બુદ્ધિ સઞ્જાતા અસ્સાતિ પણ્ડિતો, તરત્યાદિ. પડિ ગતિયં વા, તો. બુજ્ઝતીતિ બુધો. વિદતિ જાનાતીતિ વિદ્વા, વિદ ઞાણે, વો, સિસ્સા. ભૂ સત્તાયં, અત્થે વિભાવેતિ પકાસેતિ સીલેનાતિ વિભાવી, ણી. રાગાદયો સમેતીતિ સન્તો, તો, સુન્દરો અન્તો અવસાનમેતસ્સાતિ વા સન્તો. સુન્દરા પઞ્ઞા યસ્સ સપ્પઞ્ઞો. કિન્નામ ન વિન્દતીતિ કોવિદો, નેરુત્તો, કું પાપં વિન્દતીતિ વા કોવિદો. ધી પઞ્ઞા યસ્સત્થીતિ સો ધીમા, સોભનં ઝાયતીતિ સુધી, ઝે ચિન્તાયં. ઝસ્સ ધો, ઈ, સુન્દરા ધી યસ્સાતિ વા સુધી. કવિ વણ્ણે, ઇ, ઇત્થિયં કવી ચ, કુ સદ્દે વા, ઇ, કવિ. બ્યઞ્જયતીતિ બ્યત્તો, અઞ્જ ગતિયં, તો. ભુજાદીનમન્તો નો દ્વિ ચ. વિસિટ્ઠો અત્તા યસ્સાતિ વા બ્યત્તો. ચક્ખ દસ્સને, યુ, વિચક્ખણો, વિચારેતીતિ વા વિચક્ખણો, નેરુત્તો. વિગતો સારદો એતસ્માતિ વિસારદો.
૨૨૯. મેધા ધારણા મતિ પઞ્ઞા યસ્સાતિ મેધાવી, વી. અતિસયમતિયુત્તતાય મતિમા. પઞ્ઞાય યોગતો પઞ્ઞો. વિસેસં જાનાતિ સીલેનાતિ વિઞ્ઞૂ, રૂ. વિદ ઞાણે, ઉરો, વિદુરો [વિદૂરો (ક.)]. રૂપચ્ચયે વિદૂ. ધીયોગા ધીરો, રો. વિસિટ્ઠદસ્સનસીલતાય વિપસ્સી, ણી. દોસં જાનાતીતિ દોસઞ્ઞૂ, રૂ. બુજ્ઝતીતિ બુદ્ધો, તો. દુ ગતિયં, અ, ઉસ્સાવો [દુ ગતિયં અબ્બો (સૂચિ)], દબ્બો. વિદ ઞાણે, દસુ.
૨૩૦-૨૩૧. મહિલાન્તં ઇત્થિસામઞ્ઞે. ઇસુ ઇચ્છાયં, તો, નદાદિ. સીમસ્સ અન્તો સીમન્તો, કેસવેસો, તંયોગા સીમન્તિની, ઇની. નરસ્સાયં નારી, ઇદમત્થે ણો. તિટ્ઠતિ ગબ્ભો યસ્સં, સા થી. ધા ધારણે વા, વણ્ણવિકારો, ઈ. બન્ધ બન્ધને, ઊ, બન્ધસ્સ વધાદેસો ચ [ણ્વાદિ ૩], વધૂસદ્દો સુણિસાભરિયાનમ્પિ વાચકો. વન સમ્ભત્તિયં, તો, ઇકારાગમો ચ. અઙ્ગ ગમનત્થો, યુ, અઙ્ગના, વિસિટ્ઠનારિયમ્પિ અઙ્ગના, તદા કલ્યાણઙ્ગનારીલક્ખણોપેતં પસત્થં હત્થપાદાદિકમઙ્ગમસ્સત્થીતિ અસ્સત્થ્યત્થે અઙ્ગા કલ્યાણે નપચ્ચયો [મોગ્ગલ્લાન ૪.૯૨]. વિરૂપેસુપિ મદો રાગમદો યસ્સા સા પમદા, વિસિટ્ઠનારિયંપ્યત્ર પમદા, તદા પકટ્ઠો મદો રૂપસોભગ્ગજનિતો ચેતોવિકારો યસ્સા સા પમદા. રૂપલાવણ્યસમ્પન્નતાય સુન્દરી, વિસિટ્ઠાયમ્પિ. કમનીયવુત્તિતાય કન્તા, કમુ કન્તિયં, તો. કન્તિયોગા વા કન્તા, વિસિટ્ઠાયમ્પિ. રમયતિ વિનોદયતિ નાયકં, સા રમણી, નન્દાદીહિ યુ, નદાદિ, વિસિટ્ઠાયમ્પિ. દય રક્ખણે, કમ્મનિ તો. અપ્પં બલં યસ્સા સા અબલા, અપ્પત્થોયં અકારો. માતુયા ગામો વિય ગામો યસ્સા સા માતુગામો, માતા વિય ગચ્છતીતિ વા માતુગામો, ગમુ ગમને, ણો, માતા વિય ગસતીતિ વા માતુગામો, ગસ અદને, મો, માતા વિય ગાયતીતિ વા માતુગામો, ગા સદ્દે, મો. મહી વિય સુચિં અસુચિમ્પિ લાતીતિ મહિલા, મહન્તેસુ બહૂસુપિ રત્તચિત્તેસુ ઇલતિ ગચ્છતીતિ વા મહિલા, ઇલ ગમને, મહ પૂજાયં વા, ઇરો, લત્તં, આ, મહિલા. મહેલાપ્યત્ર.
તિકં વિસિટ્ઠનારિયમેવ. લલ વિલાસે, નન્દાદીહિ યુ. લલ ઇચ્છાયન્તિ ચુરાદિગણતો વા યુ. ભયપકતિ ભીરુ, ભી ભયે, રુ, ‘‘ભીરુ અત્તે જને’ત્થિય’’ન્તિ રભસો. અતિસયિતકામા કામિની, કામો સિઙ્ગારરૂપો મદો યસ્સાત્થીતિ ઇની, સબ્બત્રેવં. વામલોચના, ભાવિની, નિતમ્બિની, રામાઇચ્ચાદીનિપિ વિસિટ્ઠનારીનામાનિ.
દ્વયં પઠમવયસિ વત્તમાનાયં.
અટ્ઠવસ્સા ભવે ગોરી, દસવસ્સા તુ કઞ્ઞકા;
સમ્પત્તે દ્વાદસે વસ્સે, કુમારીત્ય’ભિધીયતે [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૮].
ઇહ ત્વભેદોપચારેનેકત્તં. અઞ્ઞે પનાહુ ‘‘કઞ્ઞાસદ્દોયં પુમુનાભિસમ્બન્ધપુબ્બકે સમ્પયોગે નિવત્તેતી’’તિ. કુમાર કીળાયં, ચુરાદિ, કુમારયતીતિ કુમારી, અ, નદાદિ, સકત્થે કો, ણ્વુના વા સિદ્ધો. કમનીયતેતિ કઞ્ઞા, કન દિત્તિકન્તિગતીસુ, યો, ન્યસ્સ ઞત્તં, અ, આ.
યુવસદ્દતો પાટિપદિકતોતિ, યુવતિ. વરિત્થિપરિયાયસામઞ્ઞેપિ યુવતિસદ્દો પકત્યન્તરમત્થીતિ. તર તરણે, યુ, ઉત્તં, ઈ ચ.
૨૩૨. સાભિસેકા લદ્ધાભિસેકા રાજિત્થી મહેસી નામ, મહ પૂજાયં, કમ્મનિ ઇસો, ઇસ્સે, તતો ઈ, મહતિયો રાજિત્થિયો ઈસતિ અભિભવતીતિ વા મહેસી, ઈસ ઇસ્સરિયે, ઈ. મહેસિતો અઞ્ઞા રાજનારિયો ભોગિનિયો ભોગયોગા, ઈ, ઇની ચ. યાનારી પુરિસસ્સ સઙ્કેતં યાતિ, સા ‘‘ધવત્થિની, અભિસારિકા’’તિ ચોચ્ચતે. ધવં પતિં અત્થયતિ ઇચ્છતીતિ ધવત્થિની, અત્થ યાચનિચ્છાસુ, ઇની, અસતીવિસેસો. સર ગતિયં, અભિસરતિ સઙ્કેતન્તિ, ણ્વુ.
૨૩૩. છક્કં વેસિયં. ચતુસટ્ઠિકલાકુસલતાય, સીલરૂપાદિમત્તાય ચ ગણ્યતે આદીયતે ગણિકા, ગણ સઙ્ખ્યાને, ણ્વુ. વેસો આકપ્પો, તેનાતિસોભતે, કમ્મવેસેહિ વા ઇચ્છીયતેતિ. અતિસોભને, ઇચ્છત્થે વા યપચ્ચયો. વણ્ણસમ્પન્ના દાસી વણ્ણદાસી, દાસિમ્પિ હિ વણ્ણસમ્પન્નં કેચિ સામિકા ધનલોભેન ગણિકં કરોન્તિ. નગરં સોભેતીતિ નગરસોભિની. રૂપેન ઉપજીવતીતિ રૂપૂપજીવિની. અતિસયવેસયુત્તતાય વેસી.
દ્વયં અસતીસામઞ્ઞે. કુલાનિ અટતિ નાસયતીતિ કુલટા. બન્ધમનુબન્ધં કાયતીતિ બન્ધકી, નદાદિ.
૨૩૪. ચતુક્કં ઉત્તમનારિયં. વરો આરોહો સોણિ યસ્સા સા વરારોહા. ઉત્તમગુણયોગા ઉત્તમા. સોણિગારવેન મત્તગજો વિય બન્ધનગામિની મત્તકાસિની, કસ ગતિયં. વરવણ્ણયોગા વરવણ્ણિની, ઇની.
‘‘સીતે સુખોણ્હસબ્બઙ્ગી, ગિમ્હે યા સુખસીતલા;
ભત્તુ ભત્તા ચ યા નારી, સા ભવે વરવણ્ણિની’’તિ. રુદ્દો;
દ્વયં અખણ્ડિતચરિત્રાયં. પતિ સામિકોવ કમનીયો યસ્સા પતિબ્બતા, પતિમ્હિ વતમસ્સાતિ વા પતિબ્બતા. અસ ભુવિ, અન્તો, ઈ, આદિલોપો. સમેતીતિ વા સતી, સમુ ઉપસમે, અન્તો, ઈ.
દ્વયં કામરત્તરાજપુત્તાદિનો કુલસ્સ નિયતપતિયં. કુલાનુરૂપા ઇત્થી કુલિત્થી, કુલં પાલેતિ રક્ખતીતિ કુલપાલિકા, ણ્વુ.
૨૩૫. દ્વયં મતભત્તિકાયં. વિગતો ધવો ભત્તા યસ્સા વિધવા. પતિ સુઞ્ઞો નટ્ઠો યસ્સાતિ પતિસુઞ્ઞા.
દ્વયં અત્તિચ્છાય પત્યન્વેસિનિયં કઞ્ઞાયં. પતિં વરતિ ગવેસતીતિ પતિમ્બરા, દુતિયાયાલોપો. સયમેવ પતિં વરતીતિ સયમ્બરા, પઠમાયાલોપો, વર પત્થનાયં.
ચતુક્કં વિજાતાયં. વિજની ગબ્ભવિમોક્ખને, તો, વિજાયિત્થાતિ વિજાતા. સૂ અભિસવે, તો. જાતં અપચ્ચં પુત્તો એતિસ્સાતિ જાતાપચ્ચા. પસૂતાવ પસૂતિકા, કપચ્ચયો, ઇત્તઞ્ચ.
૨૩૬. દ્વયં દૂતિયં. યા પેસીયતે, સા દૂતી, દુ ગમને,તિ, ઈમ્હિ દૂતી. સઞ્ચારયતિ યથાભિમતન્તિ, ણ્વુ.
તિકં દાસિયં. દુ કુચ્છિતં અસતિ ભક્ખતીતિ દાસી, ઈ, દીયન્તે તાયાતિ વા દાસી, દા દાને, સો, ઈ ચ. ચિટ પેસને, કમ્મનિ ણો, ઈ. કુટં ઉદકકુમ્ભં ધારેતીતિ કુટધારિકા, ણ્વુ.
દ્વયં સુભાસુભનિરૂપિનિયં સંવરિકાદિમ્હિ. વર ગતિયં, કત્તરિ ઇની. સુભાસુભસ્સ ઇક્ખણં નિરૂપનં યસ્સાત્થીતિ, ઇ, સકત્થે કો. ઇમે દ્વે સદ્દા તુલ્યત્થા.
યા સયં ખત્તિયજાતિ યસ્સ કસ્સચિ ભરિયા, સા ખત્તિયાની, ખત્તિયા ચ. ખત્તિયસ્સાપચ્ચં ખત્તિયાની, આનો, ઈ. ણમ્હિ ખત્તિયા.
૨૩૭. પજ્જં અગ્ગિસક્ખિપુબ્બકતપાણિગહિતાયં ભરિયાયં, અઞ્ઞત્ર તૂપચારા. દારયન્તે યેનાતિ દારો, દર વિદારણે, અકત્તરિ ચ કારકે સઞ્ઞાયં ણો. જાયતિ પુત્તો યાયાતિ જાયા, જન જનને, યો, જનિસ્સ જા ચ, આ, જયતીતિ વા જાયા, જિ જયે, યો, જિસ્સ જા, આ, જાયા. કલ સઙ્ખ્યાને, અત્તો. ઘરં નેતીતિ ઘરણી, ણત્તં. ભરિતબ્બતો ભરિયા, ભર ભરણે, યો. પિયાયિતબ્બતો પિયા,પી તપ્પનકન્તીસુ, યો. પજં પુત્તં પાલેતીતિ પજાપતિ, પા પાલને,તિ, આત્તં, રસ્સત્તઞ્ચ. દ્વિન્નં પૂરણી દુતિયા. પઠમો ભત્તા, ભરિયા દુતિયા. સામિકસ્સ પાદે પરિચરતીતિ પાદપરિચારિકા, ણ્વુ. પતિની, પાણિગહિતા, સહધમ્મિનીતિપિ તસ્સાયેવ નામાનિ.
૨૩૮. તિકં સખિયં. તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ સહ ખાયતિ પકાસતીતિ સખી, સહપુબ્બો ખા પકાસનકથનેસુ, ઈ. અલ ભૂસને આપુબ્બો, ઇ. વયસા તુલ્યા વયસા, તુલ્યે સઞ્ઞાયં સો [પાણિનિ ૪.૪.૯૧ સુત્તે યપચ્ચયો દિસ્સતિ].
જરોવુચ્ચતિ ચોરસ્સામિકો, તસ્સાયં જારી, ણો, ઈ. સામિકં અતિક્કમ્મ અઞ્ઞત્ર ચરતીતિ, ઇની.
૨૩૯. પુમે તૂતિ લિઙ્ગન્તો તુસદ્દો ન પુબ્બં ભજતે. અર ગમને, તુ, અરસ્સુત્તં. રતિયા જાયતીતિ રજો, તિલોપો. પુપ્ફ વિકસને, પુપ્ફં.
તિકં રજસ્સલાયં. ઉતુયોગાઉતુની, ઇની. રજયોગા રજસ્સલા, સલો. પુપ્ફવન્તતાય પુપ્ફવતી. થીધમ્મિની, અવી, અત્તેયી, મલિની, ઉતુમતી, ઉદકીઇચ્ચાદીનિપિ તસ્સા નામાનિ.
તિકં ગબ્ભિનિયં. ગરુ અલહુકો ગબ્ભો કુચ્છિ એતિસ્સાતિ ગરુગબ્ભા. આપન્નો પત્તો ગબ્ભટ્ઠો સત્તો એતાયાતિ આપન્નસત્તા. ગબ્ભયોગા ગબ્ભિની.
તિકં યેન વેઠિતો ગબ્ભો કુચ્છિયં તિટ્ઠતિ, તત્રાસયેતિ ખ્યાતે. ગબ્ભો આસયતે તિટ્ઠત્યત્રાતિ, ણો. જરં એતીતિ જલાબુ. ઉ, રસ્સ લો, યસ્સ બો, જરાપુબ્બો ઇ ગતિયં. કલં જરતં લાતીતિ કલલો, કલ સઙ્ખ્યાને વા, અલો.
૨૪૦-૨૪૧. સત્તકં ભત્તરિ. ધૂ કમ્પને, સન્તાસં ધુનોતીતિ ધવો, અ. સં એતસ્સત્થીતિ સામિકો, આમિપચ્ચયો, સકત્થે કો, ઇપચ્ચયો વા, નિગ્ગહીતસ્સ મો, અસ્સ ચ દીઘો, સામિકો. ભર ભરણે, ભરતીતિ ભત્તા, રિતુ. કમુ ઇચ્છાયં, તો, ‘‘પક્કમાદીહિ ન્તો ચા’’તિ ન્તત્તં. પા રક્ખણે, અતિ, પતિ. વર ઇચ્છાયં, અ, વરો. પી તપ્પનકન્તીસુ, યો.
રતિકારણત્તા પતિનો ઉપ ઉપપતિ, સમાસે કતે અભિધાનતો પુબ્બનિપાતો, અપ્પધાનભૂતો વા પતિ ઉપપતિ. જર વયોહાનિમ્હિ, જીયન્તે અનેનાતિ જારો, દારો ચ.
સત્તકં પુત્તે. નરકે ન પતન્ત્યનેન જાતેનાતિ અપચ્ચં, પત ગતિયં, યો, ત્યસ્સ ચો, ન પતતિ ન વિચ્છિન્દતિ વંસો એતેનાતિ વા અપચ્ચં, પુત્તે, ધીતરિ ચ નિચ્ચનપુંસકોયં. પૂ પવને. પુનાતિ પિતરો તેનાતિ પુત્તો. ‘‘છદાદીહિ તત્રણ’’તિ તો. પૂરેતીતિ વા પુત્તો. અત્તતો જાતો અત્રજો, ‘‘અત્તજો’’તિપિ પાઠો. સુયતેતિ સુતો. સુ અભિસવે, સુણાતીતિ વા સુતો, તો, સુ સવને. તનુમ્હા જાતો તનુજો, તનયો ચ, યો, તનોતિ મુદન્તિ વા તનયો, અયો. સૂયતેતિ સૂનુ, કમ્મનિ નુ, સૂ પસવે.
પુત્તાદયો સૂનુપરિયન્તા ધીતરિ વત્તમાના ઇત્થિયં વત્તન્તિ. દુહિતા, ધીતા ચ સદા નારિયમેવ. દુહ પપૂરણે, રાતુ, ઓત્તાભાવો, ઇકારાગમો ચ. ધા ધારણે, રાતુ, આસ્સી. પુત્તાદયો ચ તે સામઞ્ઞેનેવ કુણ્ડગોલકાદીનં વાચકા. સવણ્ણાયં તુ ઊઢાયં સજાતો સયં જનિતો સુતો ઓરસો નામ. સજાતસદ્દેન કુણ્ડકગોલકખત્તાદિબ્યવચ્છેદો. જીવતિ ભત્તરિ જારજો સુતો કુણ્ડાખ્યો. મતે ભત્તરિ જારજો ગોલકાખ્યો. અરિયાસુદ્દજો સુતો ખત્તા નામ [ખત્તા અરિયાસુદ્દાનં (અમર ૨૦.૩)]. આદિના માગધાદીનં ગહણં. વુત્તઞ્હિ –
‘‘અમતે જારજો કુણ્ડો,
મતે ભત્તરિ ગોલકો’’તિ [અમર ૧૬.૩૬].
‘‘માગધો સુદ્દખત્તાજો’’તિ [અભિધાનુ ૫૦૩ ગાથા] ચ.
ઉરસા મનસા નિમ્મિતો, ઉરસદ્દા તતિયન્તા નિમ્મિતત્થે ણો, નિવિટ્ઠત્તા તેન નિમ્મિતોતિ વુચ્ચતિ. ઉરસિ ભવોતિ વા ઓરસો.
૨૪૨. ચતુક્કંપતિપતિનીનં યુગે, ‘‘દારા પુમે બહુત્તે ચ, દં કલત્રે નપુંસકે’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૩૮] અમરમાલા, જંસદ્દો ત્વબ્યયો દારવચનો. તસ્મા ‘‘જમ્પતિ, દમ્પતી’’તિપિ ભવિતબ્બં, ઇધ પન કચ્ચાયનમતેનોદાહટા. જાયા ચ પતિ ચ જાયાપતિ. ઇતરીતરયોગદ્વન્દો. જાયા ચ પતિ ચ જાનિપતિ, તથા જાયમ્પતિઆદયો, જાયાસદ્દસ્સ પતિમ્હિ પરે જાનિ, તુદઞ્ચ, જાયઞ્ચ યદાદિના.
તિકં નપુંસકે. વિગતો રાગસ્સવો યસ્મા વસ્સવરો. સુ સવને, અરો. પણ બ્યવહારે, ડો, પડિ લિઙ્ગવેકલ્યે વા, ભૂવાદિ. ન ઇત્થી ન પુમા નપુંસકં, નિરુત્તિનયેન ઇત્થિપુમાનં પુંસકભાવો, નસ્સ ચ પકતિ. તતિયાપકતિ, સણ્ડો, કલીબન્તિપિ તસ્સ નામાનિ. તતિયા પકતિ તતિયપ્પકારો, સમજાતિકે ઇત્થિપુરિસે અપેક્ખિત્વા તતિયત્તં પકારસ્સ. પઠમા હિ પકતિ ઇત્થી, દુતિયા પકતિ પુરિસો, ઇતરપકતિ તતિયા પકતિ.
૨૪૩. છક્કં ઞાતિમત્તે, બન્ધુયેવ બન્ધવો, અ, ઉસ્સાવો. બન્ધતીતિ બન્ધુ, ઉ. સસ્સ અત્તનો જનો સજનો. સમાનં ગોત્તં કુલં અસ્સાતિ સગોત્તો, સમાનસ્સ સભાવો. ઞા અવબોધને, કમ્મેતિ, ઞાતિયેવ ઞાતકો, અત્તં, સકત્થે કો ચ. સુસદ્દોપ્યત્ર [સ્વ (અમર ૧૬.૩૬)].
દ્વયં સત્તપુરિસાવધિકેસુ નિકટઞાતીસુ. લોહિતેન સમ્બન્ધો સાલોહિતો, સમ્બન્ધસ્સ સાદેસો, પુબ્બનિપાતો ચ, સમાનં પિણ્ડદાનં યસ્સ સપિણ્ડો, સનાભયોપ્યત્ર [નાભિ સત્તપુરિસાવધિકકુલે (ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૩૩)]. તિકં પિતરિ. તા પાલને, તો કત્તરિ. જનયતીતિ જનકો, ણ્વુ. પા રક્ખણે, રિતુ, અસ્સિત્તં.
૨૪૪. છક્કં માતરિ. અમ પૂજાયં, કમ્મનિ મો, બો ચ, અમ્મા, અમ્બા. જનયતીતિ જનની, યુ, નદાદિ. માન પૂજાયં, પુત્તં માનેતીતિ માતા, રાતુ, પાતીતિ વા માતા, પાતિસ્સ મો. જનેતીતિ જનેત્તિ,તિ. જનેતીતિ જનિકા, ણ્વુ, ઇત્તં.
અપ્પધાનભૂતા માતા ઉપમાતા, કુમારે ધારેતીતિ ધાતિ. ધા ધારણે,તિ. જાયાય ભરિયાય ભાતિકો કનિટ્ઠો ચ જેટ્ઠો ચ સાલો નામ, સસ્સ અત્તનો એસા સા, ભરિયા, તસ્સા ભાતા સાલો, જાયાય ભાતરિ અલો. સર ગતિચિન્તાહિંસાસુ વા, ણો, લત્તં, સાલ વિતક્કે વા, ચુરાદિ.
૨૪૫. સામિનો ભત્તુ ભગિની નનન્દા નામ, ન નન્દતીતિ નનન્દા, અત્તાભાવો નસ્સ વિભાસાધિકારા. નન્દ સમિદ્ધિયં, ભૂવાદિ.
દ્વયં અય્યિકાયં. માતુયા માતા માતામહી. પિતૂનં પિતરિ ચ માતરિ ચ આમહં યદાદિના, નદાદિ. અરહ પૂજાયં, ણ્વુ, રહસ્સ યો, અય ગતિમ્હિ વા, ણ્વુ, અય્યિકા.
માતુયા ભાતા માતુલો નામ, માતુયા ભાતા માતુલો, માતુ ભાતરિ ઉલપચ્ચયો. અસ્સ માતુલસ્સ પજાપતિ જાયા માતુલાની નામ, માતુલસ્સ ભરિયા માતુલાની, માતુલભરિયાયં આનો, નદાદિ, અથ વા માતુલસ્સ એસા માતુલાની, ઈ, અસ્સ આનો.
૨૪૬. જાયાપતીનં દ્વિન્નં જનની માતા સસ્સુ વુત્તા, સસ ગતિહિંસાપાનેસુ. તપ્પિતા તેસં જાયાપતીનં પિતા પન સસુરો નામ, સસધાતુમ્હા ઉરો. ભગિનિયા પુત્તો પન ભાગિનેય્યો નામ, ભગિનિયા અપચ્ચં ભાગિનેય્યો, ણેય્યો.
૨૪૭. દ્વયં સુતસ્સ, સુતાય ચ પુત્તેસુ. નહ બન્ધને, રિતુ, ની નયે વા. પુત્તસ્સ પુત્તો પપુત્તો, ત્તલોપો, ઉસ્સત્તઞ્ચ. સામિભાતા દેવરો નામ, અથ વા સામિભાતા કનિટ્ઠો સામિનો ભાતા દેવરો નામ. જેટ્ઠો તુ સસુરો એવોચ્ચતે. દિવુ કીળાયં, અરો.
દ્વયં ધીતુપતિમ્હિ. જન જનને, રિતુ, અસ્સાત્તં, નસ્સ માદેસો ચ. દ્વયં પિતુપિતરિ. પિતુનો પિતા પિતામહો.
૨૪૮. હુસાન્તાનિ પદેન પદેન નામાનિ. માતુયા ભગિની માતુચ્છા, ચ્છો. પિતુનો ભગિની પિતુચ્છા, પિતુભગિની પિતુચ્છા ભવેત્યત્થો.
પિતામહસદ્દો ન કેવલં જનકપિતરમેવ વદતિ, અથ ખો જનકપિતુપિતાદયોપીતિ એત્થાપિ ‘‘પપિતામહો’’ ઇચ્ચુદાહટો. પિતુનો અય્યકો પય્યકો, તુલોપો. સુ સવને, ણ્હા. ણિસમ્હિ સુણિસા. સમ્હિ હુસા, હત્તં. સબ્બત્ર ‘‘ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો’’તિ આ.
૨૪૯. ચતુક્કં એકોદરે ભાતરિ. સમાનોદરે ઠિતો સોદરિયો, સમાનસ્સ સો. સમાનો ગબ્ભો સગબ્ભો, તત્ર ભવો સગબ્ભો, ણો. સમાનોદરે જાતો સોદરો. સમાનોદરે જાતો સહજો. સહસદ્દો તુલ્યવચનો.
માતાપિતૂ તે દ્વે જના પિતરો વુચ્ચન્તે. ઉભિન્નમ્પિ જનકબ્યપ્પદેસનિયતત્તા અભેદવચનિચ્છાયં પિતુત્તમત્થેવ. નન્વભેદા જાતિ, તસ્સા ચોભયત્ર સત્તાદેકત્તં, ન ચ જાતિયા લિઙ્ગસઙ્ખ્યા ભવન્તિ, અદબ્બત્તા બહુવચનં ન સિયાતિ? નેસ દોસો, ન હિ જાતિપદત્થિકસ્સ ન દબ્બં, દબ્બપદત્થિકસ્સ વા ન જાતીતિ. કિન્તુભયેસંપ્યુભયપદત્થો ઇહાત્થવિસેસો. જાતિપદત્થિકસ્સ જાતિ પધાનભૂતા દબ્બં ગુણભૂતં, દબ્બપદત્થિકસ્સ તુ વિપરિયયો, તત્ર જાતિવચનિચ્છાયં દબ્બે વિય લિઙ્ગસઙ્ખ્યા વત્તબ્બા, તસ્સ ચ બહુત્તા બહુવચનં. પુબ્બે વિયાભેદવચનિચ્છાયં પુત્તો ચ ધીતા ચ પુત્તા વુચ્ચન્તે, જઞ્ઞત્તઞ્હિ પુત્તબ્યપદેસનિયતં ધીતરિપ્યત્થિ, વિપરિયયે તુ ન ભવત્યનભિધાનતો. ભેદવચનિચ્છાયં પુત્તધીતરોતિ ભવતિ.
૨૫૦. સસ્સુ ચ સસુરો ચ સસુરાતિ વુચ્ચન્તે. તદપચ્ચોહનસમ્બન્ધિનિબન્ધના હિ બ્યપ્પદેસો સસ્સુયમ્પિ ઠિતો. ભેદવચનિચ્છાયં તુ પુબ્બે વિય પચ્ચત્થં સદ્દનિવેસો. ભાતા ચ ભગિની ચ ભાતરો વુચ્ચન્તે. એકગબ્ભોસિતત્તં ભાતુબ્યપ્પદેસનિયતં ભગિનિયંપ્યત્થિ. તતો એકગબ્ભોસિતત્તસ્સાભેદવચનિચ્છાયં ઉભો ભાતરો વુચ્ચન્તે. એત્થ ચ સબ્બત્રાપિ વિરૂપેકસેસો દટ્ઠબ્બો. દુવિધો હિ એકસેસો સરૂપાસરૂપવસેન. તત્ર સરૂપેકસેસે બહુવચનમેવ, ઇતરત્ર પન દ્વિવચનં, યથા પુરિસો ચ પુરિસો ચ પુરિસા, નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ નામરૂપં, માતા ચ પિતા ચ પિતરોતિ.
બાલ્યયોબ્બનવુડ્ઢત્તાનિ તીણિ વયાનિ. તત્ર તિકં બાલ્યે. દ્વયં યોબ્બને. બાલસ્સ ભાવો બાલત્તં, ત્તં. તાપચ્ચયે બાલતા. ણ્યમ્હિ બાલ્યં, અથ વા બલ પાણને, બલન્તિ અસ્સસિતપસ્સસિતમત્તેન પણન્તીતિ બાલા, બલ્યન્તે સંવરીયન્તેતિ વા બાલા, બલ સંવરણે. તેસં ભાવો બાલત્તાદિ. યુવસ્સ ભાવો યોબ્બઞ્ઞં, યોબ્બનઞ્ચ, ભાવે ણ્યો, ણો ચ, અથ વા યુ મિસ્સને, યુ, ઉસ્સ ઉવાદેસો, વુદ્ધિ. તેસં ભાવો યોબ્બઞ્ઞાદિ.
૨૫૧. યે જરાકતા સુક્કા કેસાદયો, તે પલિતં નામ સિયું, તેસં વા યં સુક્કત્તં, તં પલિતં નામ. પચ પાકે, ઇતો, ચસ્સ લત્તઞ્ચ.
દ્વયં વલિપલિતાદિમતિ કાયપરિપાકે. જીયન્તિ વુડ્ઢા ભવન્તિ અસ્સં જરા, જર વયોહાનિમ્હિ, જરા એવ જરતા, સકત્થે તાપચ્ચયો. વિસ્સસાતિપિ જરાય નામં. વિસેસેન સંસતે અધો પાતયતીતિ વિસ્સસા. સંસતિ’રયં પમાદત્થો, અવસંસનત્થો ચ, ઇહ અવસંસનત્થો, નિગ્ગહીતલોપો, દ્વિત્તઞ્ચ.
બાલ્યયોબ્બનવુડ્ઢત્તાનિ પુબ્બે વુત્તાનિ. ઇદાનિ તબ્બતિનામાન્યાહ. તત્ર અદ્ધં છાપસામઞ્ઞે. પુથ, પથ વિત્થારે, ઉકો, પુથુકો, પલ ગમને, ણ્વુ, અસ્સિત્તં, દ્વિત્તઞ્ચ, પિલ્લકો. છુપ સમ્ફસ્સે, ઉસ્સાત્તં, છાપો. કુમાર કીળાયં, કુમારો. બલ પાણને, ણો, બાલો, પૂ પવને, તો, સકત્થે કો, પોતકો, ઇત્થિયં પોતકી. પોતો, સાવો, સાવકો, અબ્ભકો, ડિમ્ભો, સુસુકો, સુસુઇચ્ચાદીનિપિ છાપસામઞ્ઞત્થાનિ.
૨૫૨. બાલસામઞ્ઞવાચકાનિ દસ્સેત્વા વિસેસબાલનામાનિ દસ્સેતુમાહ ‘‘અથુ’’ચ્ચાદિ. ઉત્તાનો, ઉત્તાનં વા સયતીતિ ઉત્તાનસયો. કપચ્ચયે ઉત્તાનસેય્યકો. થનં પિવતીતિ થનપો, ડિમ્ભસદ્દોપ્યત્ર.
૨૫૩. સત્તકં તરુણે.
આસોળસા ભવે બાલો,
તરુણો તુ તતો ભવે;
વુદ્ધો તુ સત્તત્યાયુમ્હા,
તીણિ વયાનિ લક્ખયે.
તર તરણે, ઉણો. વયસિ યોબ્બને તિટ્ઠતીતિ વયટ્ઠો, તો, ‘‘વયો બાલ્યાદિ પક્ખી ચ, યોબ્બનઞ્ચ વયો ક્વચી’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૪૨] રુદ્દો, દહ ભસ્મીકરણે, અરો, યુ મિસ્સને, અ, ઉવાદેસો, સિસ્સાકારો. સસ પ્લુતગતિમ્હિ, ઉ, અસ્સુત્તં, સુસુ, તરુણસ્સ વા પાટિપદિકસ્સ સુસ્વાદેસો. મનુનો અપચ્ચં માનવો, વણ્ણવિકારો, નસ્સ ણત્તં, માણવો. કુચ્છાયં કપચ્ચયો, માણવકોતિ સિદ્ધં. વુત્તઞ્ચ –
‘‘અપચ્ચે કુચ્છિતે મૂળ્હે, મનુતોસ્સગ્ગિકો મતો’’તિ [મહાભાસ્સ ૪.૧.૧૬૧] દર વિદારણે, ણ્વુ.
દ્વયં સુખવડ્ઢિતે કુમારે, સુખો કુમારો સુકુમારો, ખલોપો, સુખેન એધતિ વદ્ધતીતિ સુખેધિતો. ‘‘સુખોચિતો’’તિપિ પાઠો, સુખં ઉચિતં સમ્પિણ્ડિતં એત્થાતિ સુખોચિતો, ઉચ સમવાયે.
૨૫૪-૨૫૫. દ્વિપાદેન વુડ્ઢસ્સ નામાનિ. આયુમહત્તં લાતીતિ મહલ્લકો, ણ્વુ, દ્વિત્તં. વડ્ઢ વડ્ઢને, કત્તરિ તો, તસ્સ ઢો, ડ્ઢસ્સ ડો, અસ્સુત્તં, ધા ગતિનિવત્તિયં, ઇરો, ધસ્સ થત્તં, ઇસ્સ એત્તં. જર વયોહાનિમ્હિ, કત્તરિ તો, તસ્સ ઇન્નાદેસો, ધાત્વન્તલોપો, ણત્તઞ્ચ, જિણ્ણો, સકત્થે કમ્હિ જિણ્ણકો. પકતં વયો યોબ્બનમસ્સાતિ પવયોતિપિ વુડ્ઢસ્સ નામં.
વલિનન્તાનિ પાદેન નામાનિ. તત્ર તિકં જેટ્ઠભાતરિ. અગ્ગે પુરે કાલે, પુબ્બે ચ કાલે જાયતીતિ અગ્ગજો, પુબ્બજો ચ. અયઞ્ચ વુડ્ઢો અયઞ્ચ વુડ્ઢો, અયમિમેસં વિસેસેન વુડ્ઢોતિ જેટ્ઠો, વુડ્ઢસદ્દા ઇટ્ઠપચ્ચયો, ‘‘વુડ્ઢસ્સ જો ઇયિટ્ઠેસૂ’’તિ વુડ્ઢસ્સ જો. અલોપે પરસ્સાસવણ્ણત્તં.
તિકં પચ્છાજાતે ભાતરિ. અયઞ્ચ યુવા અયઞ્ચ યુવા, અયમિમેસં વિસેસેન યુવાતિ કનિટ્ઠો, કનિયો [કણિટ્ઠો કણિયો (ક.)] ચ. ઇયિટ્ઠેસુ યુવસદ્દસ્સ કનાદેસો [કણાદેસો (ક.)]. અનુ પચ્છાકાલે જાતો અનુજો. જઘઞ્ઞે પચ્છાકાલે જાતો જઘઞ્ઞજો. અપરસ્મિં પચ્છાકાલે જાતો અપરજોતિ દ્વેપ્યત્ર.
વલિ સિથિલં તચો ચમ્મં યસ્સ વલિત્તચો, દ્વિત્તં. વલિ ચમ્મમેતસ્સત્થીતિ વલિનો, ઇનો. ઉત્તાનસયાદયો વલિનન્તા વાચ્ચલિઙ્ગત્તા તીસુ લિઙ્ગેસુ વત્તન્તિ, યથા – ઉત્તાનસયો બાલો, ઉત્તાનસયા કુમારી, ઉત્તાનસયં નપુંસકં.
૨૫૬. પઞ્ચકં મત્થકે. સિ સયે, સો, દીઘો ચ, અઙ્ગેસુ ઉત્તમઙ્ગત્તા ઉત્તમઙ્ગં, ઉત્તમો ચ તં અઙ્ગઞ્ચાતિપિ ઉત્તમઙ્ગં. સીસઞ્ચ ઉત્તમઙ્ગઞ્ચ સીસોત્તમઙ્ગાનિ. સિ સેવાયં, રો, સેવન્તિ એતેનાતિ સિરો. મુદ તોસે, ધો. સિસ્સાકારો. મસ આમસને, ત્થો, સકત્થે કો ચ, મસિ પરિમાણે વા.
પજ્જદ્ધં કેસે. કે મત્થકે સેતિ તિટ્ઠતીતિ કેસો. સત્તમિયાલોપો, કતિ છેદને, અલો, અસ્સુત્તં. વલ સંવરણે, કમ્મનિ ણપચ્ચયો, વાલો. ઉત્તમઙ્ગે સીસે રુહતીતિ ઉત્તમઙ્ગરુહો. મુદ્ધનિ જાયતીતિ મુદ્ધજો. વાલો ચ ઉત્તમઙ્ગરુહો ચ મુદ્ધજો ચેતિ ઇતરીતરયોગદ્વન્દો. ચિકુરો, કચોતિપ્યત્ર. ચિ ચયને, કુર સદ્દે, અનેકત્થત્તા છેદને. વડ્ઢમાનો ચિકરીયતેતિ ચિકુરો, કચ બન્ધને, અ.
૨૫૭. કુસુમગબ્ભા કેસા કેસચૂળા મુત્તિકાદિના બહિ સંયતા સન્થતા ધમ્મિલો નામ. એકતો કત્વા ધરીયતિ બન્ધીયતીતિ ધમ્મિલો, કમ્મનિ ઇલો. ધમ્મેન નાનાદેસિયમનુસ્સાનં સમાચારેન ઇલતીતિ વા ધમ્મિલો, ઇલ ગમને.
દ્વયં કુમારાનં સિખાપઞ્ચકે, ચૂળત્તયેતિ કેચિ. કાકાનં પક્ખસણ્ઠાનત્તા કાકપક્ખો. સિખા એવ સિખણ્ડકો, સકત્થે કો. સિખાસિખણ્ડસદ્દાનમભેદત્તાયેવ હિ ‘‘સિખણ્ડી, સિખી ચા’’તિ મોરો વુત્તો.
પાસો, હત્થો ચ ઇમે દ્વે કેસચયે કેસપરિયાયતો પરે હુત્વા કેસાનં કલાપે વત્તન્તિ, ન કેવલા, યથા – કેસપાસો કેસહત્થો ઇચ્ચાદિ. પા રક્ખણે, પાતિ રક્ખતિ અવયવેતિ પાસો, સો, પસ બન્ધનેતિ કેચિ, ણો. હન ગતિયં, અવયવા નિહનન્તિ એત્થાતિ હત્થો, થો, પક્ખોપ્યત્ર.
તાપસાનં વતીનં તહિં કેસચયે જટાસદ્દો વુચ્ચતિ, જટ જટને, જટ સઙ્ઘાતે વા, ‘‘ઇત્થિયમતિયવો વા’’તિ અ.
૨૫૮. પોસિતભત્તાદીહિ યા બન્ઝતે, તત્ર વેણી, પવેણી ચ. વી પજને, પજનં ગબ્ભવિમોક્ખો, વી તન્તસન્તાને વા, ણી. પક્ખે પવેણી.
દ્વયં સીસમજ્ઝટ્ઠચૂળાયં. ચૂળ સઞ્ચોદને, ચૂળ હાવકરણે વા, અ. સિખા વુત્તા. કેસપાસીપ્યત્ર, નદાદિ.
નારીનં કેસમજ્ઝમ્હિ પદ્ધતિ ઉજુગતમગ્ગો સીમન્તોતિ મતો કથિતો. સીમસ્સ અન્તો સીમન્તો, સી સયે વા, અન્તો, મજ્ઝે મકારવણ્ણાગમો.
૨૫૯. તિકં લોમે. લૂ છેદને, વડ્ઢમાનં લૂયતેતિ લોમં, મો. તનુમ્હિ રુહતીતિ તનુરુહં, અ. રુહ જનને, રૂહ પાતુભાવે વા, મો, હલોપો, ઓત્તઞ્ચ, લૂ છેદને વા, મો, લસ્સ રત્તં, રોમં. અક્ખિમ્હિ જાતં લોમં પમ્હં, પખુમઞ્ચોચ્ચતે. પમિનોતિ તેનાતિ પમ્હં,પપુબ્બો મા પરિમાણે, હપચ્ચયો. અક્ખિનો પક્ખદ્વયે જાતં પખુમં, ઉમો, કલોપો ચ.
પુમમુખે પુરિસાનં મુખે વુત્તં [પવુટ્ઠં (ક.)] લોમં મસ્સુ નામ, મસ આમસને, સુ, મસ્સુ.
તિકં ભમુમ્હિ. ભમ અનવટ્ઠાને, ઊ, મલોપો, ભૂ. ઉમ્હિ ભમુ, કપચ્ચયે ભમુકો. ભમુકસહચરણતો ભમુ પુલ્લિઙ્ગો.
૨૬૦. તિકં નેત્તોદકે. ખિપ પેરણે, પો, ઇસ્સત્તં. નેત્તે જાતં જલં નેત્તજલં. અસ અધોપતને, સુ, અસ્સુ. નેત્તજલઞ્ચ અસ્સુ ચાતિ દ્વન્દો. અસ્સુ નપુંસકે.
દ્વયં અક્ખિપુત્તલિકાયં. નેત્તે દિસ્સમાના તારા નેત્તતારા. કઞ્ઞાસદ્દતો તદ્ધિતો અપચ્ચયો, કઞ્ઞાસદ્દસ્સ કનીનાદેસો, ઇત્થિકતાકારપરે કે પુબ્બો અકારો ઇકારમાપજ્જતે [કાતન્ત ૨.૨.૬૫], કનીનિકા. તારકાપ્યત્ર.
છક્કં મુખવિવરે, કવયો પન તદુપલક્ખિતેપિ સમુદાયે યુજ્જન્તે. વદ વિયત્તિયં વાચાયં, કરણે યુ. મુ બન્ધને, ખો, ઓત્તાભાવો નિપાતના, મુખં. સબ્બધરકતે પન ખઞ્ઞતેતિ ધાતુના મુખન્તિ નિપાતિતં, ખનુ અવદારણે. તુડિ તોડને, અ. તનુ વિત્થારે વા, ડો, અસ્સુત્તં. વદતિ તેનાતિ વત્તં, તો, વુચ્ચતે અનેનાતિ વા વત્તં. વદ વિયત્તિયં વાચાયં, તો. લપ વચને, કરણે યુ. આનન્તિ અસન્તિ અનેનાતિ આનનં, અન પાણને, યુ. અસ્સંપ્યત્ર. અસ ભક્ખને. કરણે સો.
૨૬૧. અડ્ઢં દન્તે. દ્વીસુ ઠાનેસુ દ્વિક્ખત્તું વા જાયતેતિ દ્વિજો. લપને મુખે જાયતીતિ લપનજો. દા અવખણ્ડને, દાયતિ ભક્ખમનેનાતિ દન્તો, અન્તો, દસ અદને વા, દસન્તિ ભોજ્જમનેનાતિ દન્તો, અન્તો, ધાત્વન્તલોપો. દમુ દમને વા, તો. દંસ દંસને, દંસતે વિલિખ્યતે ભક્ખમનેનાતિ દંસનો, યુ. રદ વિલેખને, યુ, રદનો. અમ્હિ રદો.
દન્તભેદસ્મિં દન્તવિસેસે દાઠાસદ્દો. ઇત્થિલિઙ્ગોયં. દંસધાતુતો ઠો, દંસિસ્સ ચ દા, દાઠા, મુદ્ધજદુતિયોયં. અક્ખિકોટીસુ વામદક્ખિણનેત્તાનં અન્તેસુ અપાઙ્ગો વત્તતિ, સરીરઙ્ગસઙ્ખાતસ્સ કણ્ણસ્સ અપ સમીપં અપાઙ્ગો.
૨૬૨. ચતુક્કં ઓટ્ઠે. દન્તે આવરતિ છાદયતીતિ દન્તાવરણં. ઉસ દાહે, તો, ‘‘સાદિસન્તપુચ્છભન્જહંસાદીહિ ટ્ઠો’’તિ સહાદિબ્યઞ્જનેન ટ્ઠો, ઓત્તદ્વિત્તાનિ, ઓટ્ઠો. ગદ્રભેપ્યયં. અથ વા ઉસ દાહે, ટ્ઠો, ઓત્તદ્વિત્તાદિ, ઉભયત્રાપિ મુદ્ધજદુતિયો, ઈસં કિઞ્ચિ કાલં ધારેતિ ભક્ખમેત્થાતિ અધરો, ઈસત્થો હ્યત્ર અકારો.
‘‘અ પુમે માધવે ઞેય્યો,
પટિસેધે તદબ્યયં;
ઈસત્થે ચ વિરુદ્ધત્થે,
સદિસત્થે પયોગતો’’તિ. –
હિ એકક્ખરકોસે વુત્તં. દસને દન્તે છાદયતીતિ દસનચ્છદો. એત્થ કેચિ અધરસદ્દેન હેટ્ઠિમોટ્ઠમેવાહુ, તેસં વચનં ‘‘નેત્તન્તાધરપાણિપાદયુગલેહિ’’ચ્ચાદીહિ મહાકવિપયોગેહિ અસંસન્દનતો ન ગહેતબ્બં.
તિકં કપોલે. ગડિ વદનેકદેસે, અ, ધાતુપ્પક્રિયત્થઞ્હિ ધાતુપાઠવચનં, સબ્બત્રાપ્યેવં. કેન જલેન પૂરિયતેતિ કપોલો, અલો, કપ અચ્છાદને વા, ઓલો, કપોલો, નદાદિ. ગણ્ડી. અધરા અધોભાગો ચુબુકં નામ, ચિબુકંપ્યત્ર. ચિબુ ઓલમ્બકે, ણ્વુ, અસ્સુત્તં.
૨૬૩. દ્વયં ગીવાય પુરોભાગે. ગલ અદને, કરણે અ, ગિલ ગિલને વા, ગિલતિ અનેનાતિ ગલો, ઇસ્સત્તં. કણ સદ્દત્થો દણ્ડકો ધાતુ, ઠો, કણ્ઠો, મુદ્ધજદુતિયોયં.
તિકં એકત્થં. ગા સદ્દે, ઈવો. કં સીસં ધરતીતિ કન્ધરા. સિરં ધરતીતિ સિરોધરા, સિરો ધિય્યતે અસ્સન્તિ વા સિરોધરા, ધા ગતિનિવત્તિયં, અરો.
સુવણ્ણમયો આલિઙ્ગો મુરજભેદો, તેન સન્નિભા સદિસા યા ગીવા, સા કમ્બુગીવા મતા, મહાપુરિસલક્ખણમેતં. અથ વા યા ગીવા તીહિ લેખાહિ અઙ્કિતા લક્ખિતા, સા કમ્બુગીવા મતા, મહાપુરિસલક્ખણમેતઞ્ચ. કમ્બુ વુચ્ચતિ સુવણ્ણં, કમ્બુમયેન આલિઙ્ગેન સન્નિભા ગીવા કમ્બુગીવા, કમ્બ સંવરણે, ઉ, કમ્બુ.
૨૬૪. તિકં ખન્ધે. અન ગતિયં, સો. ભુજાનં સિરો મત્થકં ભુજસિરો. કં મત્થકં દધાતીતિ કન્ધો, સો એવ ખન્ધો કકારસ્સ ખકારકરણવસેન, ખમતિ ભારન્તિ વા ખન્ધો, ખમુ સહને, તો, તસ્સ ધો, મસ્સ નો, નિગ્ગહીતં વા. તસ્સન્ધિ તસ્સ ખન્ધસ્સ મજ્ઝં જત્તુ નામ, યં ખન્ધાનં મજ્ઝે તિટ્ઠતિ. જન જનને, જર વયોહાનિમ્હિ વા, તુ, જત્તુ, તં નપુંસકં.
દ્વયં બાહુમૂલે. બાહૂનં ભુજાનં મૂલં બાહુમૂલં. કચ બન્ધને, છો. અસ્સ કચ્છસ્સ અધોભાગટ્ઠાનં પસ્સં વુચ્ચતિ, દિસ પેક્ખને, અપચ્ચયો, દિસસ્સ પસ્સાદેસો.
૨૬૫. તિકં બાહુમ્હિ. વહતિ અનેનાતિ વાહુ, વાહુ એવ બાહુ, કુ [ણ્વાદિ ૬]. ભુઞ્જતે અનેનાતિ ભુજો. ભુજ પાલનજ્ઝોહારેસુ. બાહુ ચ ભુજો ચેતિ દ્વન્દો, એતે દ્વે દ્વીસુ, ઇત્થિયં ભુજા. વહતિ યાયાતિ બાહા. અપરોસદ્દોપ્યત્ર [અ પારોસદ્દોપ્યત્ર (ક.), અ પવેટ્ઠસદ્દોપ્યત્ર (?)].
તિકં હત્થે. હસ હસને, થો. હર હરણે વા. નક્ખત્તેપ્યયં. કર કરણે, અ. પણ બ્યવહારથુતીસુ, ઇ. પા રક્ખને વા, ણિ. કરો ચ પાણિ ચ કરપાણયો. પઞ્ચસાખો, સયોપ્યત્ર.
પકોટ્ઠન્તો હત્થગણ્ઠિ મણિબન્ધો નામ. પકોટ્ઠો નામ આમણિબન્ધં કપ્પરસ્સ અધોભાગો. મણિવિકતિં બન્ધતિ એત્થાતિ મણિબન્ધો. કુસ અક્કોસે, ઠો, પકોટ્ઠો.
દ્વયં ભુજમજ્ઝગણ્ઠિમ્હિ. કપુ હિંસાયં, અરો. કુપ્પરોતિપિ પાઠો, તદા અસ્સુત્તં. કપુ હિંસાયં, ઓણિ, કપોણિ, ઇત્થિયં. કફોણીપ્યત્ર, તત્થ પસ્સ ફત્તં.
૨૬૬. પાણિસ્સ પાણિતલસ્સ સમ્બન્ધીનં મણિબન્ધકનિટ્ઠાનં દ્વિન્નં અન્તરં બહિટ્ઠાનં કરભો વુચ્ચતિ, યેન કુમારકા સત્થં કત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરન્તિ, કર હિંસાયં, અભો, કર કરણે વા.
દ્વયં અઙ્ગુલિમત્તે. કરસ્સ પાણિસ્સ સાખા કરસાખા. અગિ ગત્યત્થો, અઙ્ગ ગમનત્થો વા, ઉલિ. ઇત્થિલિઙ્ગોયં [(નદાદિ) (ક.)], અઙ્ગુલિ.
તા અઙ્ગુલિયો પઞ્ચપ્પભેદા, યથા – અઙ્ગુટ્ઠો તજ્જની મજ્ઝિમા અનામિકા કનિટ્ઠા ચેતિ કમા સિયું. અઙ્ગ ગમનત્થો, અસ્સુત્તં, અગ્ગે પુરે તિટ્ઠતીતિ વા અઙ્ગુટ્ઠો, નિગ્ગહીતાગમો, અસ્સુત્તઞ્ચ. તજ્જ હિંસાયં, તજ્જેતિ યાય, સા તજ્જની, યુ, નદાદિ. મજ્ઝે તિટ્ઠતીતિ મજ્ઝિમા. નત્થિ નામમસ્સાતિ અનામિકા, સકત્થે કો. અતિસયેન ખુદ્દકાતિ કનિટ્ઠા. યુવપ્પાનં કન, કણ વા ઇયિટ્ઠેસુ.
૨૬૭. તજ્જન્યાદીહિ યુતે અઙ્ગુટ્ઠે તતે પસારિતે સતિ પદેસાદિકા ચતસ્સો સઞ્ઞા કમતો સિયું, યથા – તજ્જનીયુતે અઙ્ગુટ્ઠે તતે પદેસો. દિસ પેક્ખને. મજ્ઝિમયુતે અઙ્ગુટ્ઠે તતે તાલો, તલ પતિટ્ઠાયં. અનામિકાસહિતે અઙ્ગુટ્ઠે તતે ગોકણ્ણો, ગોકણ્ણસદિસત્તા, તપ્પમાણત્તા વા ગોકણ્ણો, અથ વા ગોકણ્ણો નામ એકો મિગવિસેસો, તક્કણ્ણસદિસપ્પમાણત્તા ગોકણ્ણો, તાલો ચ ગોકણ્ણો ચ તાલગોકણ્ણા. લિઙ્ગભેદા ‘‘તાલગોકણ્ણવિદત્થી’’તિ ન વુત્તં, કનિટ્ઠાયુતે અઙ્ગુટ્ઠે તતે વિદત્થિ, વિતનોતીતિ વિતત્થિ, વિતત્થિ એવ વિદત્થિ, તનુ વિત્થારે,તિ, તસ્સ થો. વિદત્થિ. ‘‘કમા તતો’’તિપિ પાઠો.
કુઞ્ચિતો સઙ્કોચિતો પાણિ પસતાખ્યો, પપુબ્બો સર ગતિયં, તો. પમાણપ્પકરણતો વિતતઞ્જલિયેવાયં કવીહિ ઇચ્છિતો. સમ્પુટઞ્જલિ પનાયં, પસારિતસહિતા [પસારિતસહિતત્તા (ક.)] યસ્સ અઙ્ગુલિયો ભવન્તીતિ.
કુઞ્ચિતો ચ તતઙ્ગુટ્ઠો, સપતાકોતિ સમ્મતો;
પતાકેહિ તુ હત્થેહિ, સમ્પુટઞ્જલિ ઇચ્છિતો.
દેવતાનં ગરૂનઞ્ચ, પિતૂનઞ્ચે’ચ્છિતો પુરે;
અત્થપ્પકરણાદીહિ, ભેદો ઞેય્યો તહિં તહિં.
યથા જલઞ્જલિં દદાતિ, અઞ્જલિના પિવતિ, દેવોયં કતઞ્જલિરિતિ. પુટઞ્જલિસ્સ વા વક્ખમાનત્તા ઇધ વિતતઞ્જલિયેવ.
૨૬૮. તિકં સપ્પકોટ્ઠે વિતતકરે. રમુ કીળાયં, તનો, મલોપો, રતનં, મણિબુદ્ધાદીસુ ચ. કુક આદાને, ઉ, દ્વિત્તં. હસ ધાતુમ્હા થો, તો વા, હત્થો, હત્થસહિતત્તા વા પકોટ્ઠો હત્થો.
દ્વયં સમ્પુટઞ્જલિમ્હિ. કરમયો પુટો કરપુટો, અઞ્જ બ્યત્તિગતિકન્તીસુ, અલિ, અઞ્જલિ. કરપુટો ચ અઞ્જલિ ચેતિ કરપુટઞ્જલી.
દ્વયં નખે. કરે જાયતિ રુહતીતિ કરજો. નત્થિ ખં ઇન્દ્રિયં એત્થાતિ નખો, સઞ્ઞાસદ્દત્તા ન અત્તં, અવિસયત્તા વા. પુનબ્ભવો, કરરુહો, નખરોતિપિ નખસ્સ નામાનિ.
દ્વયં પુટઙ્ગુલિકરેતિખ્યાતે મુટ્ઠિમ્હિ. ખટ ઇચ્છાયં, ણ્વુ, ખદ હિંસાયં વા, દસ્સ ટો. મુ બન્ધને,તિ, તસ્સ ઠો, દ્વિત્તં.
૨૬૯. પસ્સદ્વયવિત્થતા પસ્સદ્વયેપિ વિતતા પસારિતા સહકરા સપાણયો દ્વે બાહૂ બ્યામો નામ, બ્યામીયતે અનેનાતિ બ્યામો, વિપુબ્બો યામ અઞ્છે. ઉદ્ધં ઉપરિ તતા વિતતા ભુજા ચ પોસો ચ તેસં સમુદિતાનં પમાણસદિસં પમાણં યસ્સ તસ્મિં ઉદ્ધન્તતભુજપોસપ્પમાણે પોરિસસદ્દો વત્તતિ. ભુજસદ્દેન સહકરા ભુજા ગય્હતે, એકસ્સ પમાણસદ્દસ્સ લોપો, પુરિસસ્સ પમાણં પોરિસં. પુરિસસદ્દો ચેત્થ સકરભુજપુરિસં વદતિ, તીસુ, યથા – પોરિસં જલં, પોરિસો હત્થી, પોરિસી યટ્ઠિ.
૨૭૦. દ્વયં ઉરસિ. ઉસ દાહે, રો, સલોપો, અર ગતિમ્હિ વા, અસ્સુકારો. હર હરણે, યો, રસ્સ દો. કોળં [કોટ્ઠ (ક.)], ભુજન્તરં, વક્ખોતિપિ ઉરોનામાનિ. તિકં ઉરોજે. તનુ વિત્થારે, તનોતિ ઇચ્છન્તિ થનો, તસ્સ થો, થન દેવસદ્દે, થન ચોરિયે વા. કુચ સઙ્કોચને, કુચો. પયો ખીરં ધારેતીતિ પયોધરો. કુચો ચ પયોધરો ચાતિ દ્વન્દો.
થનગ્ગસ્મિં થનસ્સ અગ્ગે ચૂચુકં, નપુંસકે. ‘‘ચૂચુકો સો કુચાનન’’ન્તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૭૭] તુ રતનકોસો, ચુ ચવને, ઉકો, દ્વિત્તં, દીઘો ચ, ચૂચુકં, ચન્ચુ ગતિયં વા, ઉકો, નલોપો, અસ્સૂકારો, ચૂચુકં.
દ્વયં પિટ્ઠે કાયસ્સ પચ્છાભાગે. પિટ સદ્દસઙ્ઘાતેસુ, તો. ઇતરત્ર તિ, પિસુ સેચને વા.
૨૭૧. તિકં તનુમજ્ઝે. મજ્ઝે ભવો મજ્ઝો. લગ સઙ્ગે, અ. મજ્ઝે ભવં મજ્ઝિમં. ચતુક્કં ઉદરે. કુસ અક્કોસે, છિ, સસ્સ ચો. ગહ ઉપાદાને, અનિ, ઈમ્હિ ગહણી, ગબ્ભં ગણ્હાતિ ધારેતીતિ વા ગહણી, ગબ્ભાસયસઞ્ઞિતો માતુકુચ્છિપ્પદેસો, તેજોધાતુમ્હિ પન યથાભુત્તાહારસ્સ વિપાચનવસેન ગણ્હનતો અછડ્ડનતો ગહણી. ઉપુબ્બો દર ગમને. ઉદરતિ ઉદ્ધં ગચ્છતિ વાયુ યત્રાતિ ઉદરં. ગુ સદ્દે, અભો, દ્વિત્તાદિ, ગબ્ભો. પિચણ્ડ જઠર તુન્દાપ્યત્ર.
કુચ્છિસમ્ભવે કુચ્છિટ્ઠે કોટ્ઠો, અન્તો ચાતિ ઇમે દ્વે વત્તન્તિ, કુસ અક્કોસે, તો, ઠો વા. અમ ગમનત્થો, તો.
૨૭૨. ચતુક્કં કટિયં. હનધાતુમ્હા યુ, હસ્સ દ્વિત્તં, હસ્સ જો, હનસ્સ ઘો ચ, જઘનં. નિચ્છયેન તમતીતિ નિતમ્બો, તમુધાતુમ્હા બો. સૂ પસવે, ણિ. કટ વસ્સાવરણેસુ, કટ્યતે આવરીયતે વત્થાદીહિ કટિ, ઇ, એતે દ્વે નારિયં. એત્થ ચ જઘનસદ્દેન ઇત્થિકટિયા અગ્ગભાગો, નિતમ્બસદ્દેન ઇત્થિકટિયા પચ્છાભાગો, સેસદ્વયેન કટિસામઞ્ઞં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, વુત્તઞ્ચ ‘‘પચ્છા નિતમ્બો થીકટ્યા, જઘનં તુ પુરો ભવે’’તિ [અમર ૧૬.૭૪].
૨૭૩. લિઙ્ગન્તં લિઙ્ગસામઞ્ઞે. અઙ્ગે સરીરે જાયતીતિ અઙ્ગજાતં, અઙ્ગસદ્દો સરીરવાચકો, અઙ્ગમેતસ્સત્થીતિ કત્વા. રહસિ ઠાને જાતં અઙ્ગં રહસ્સઙ્ગં, સત્તમિયાલોપો, ઇસ્સત્તં, સસ્સ દ્વિત્તઞ્ચ. વત્થેન ગુય્હિતબ્બન્તિ વત્થગુય્હં. મિહ સેચને, કરણે યુ, મિહતિ રેતોમુત્તાનિ યેનાતિ મેહનં. નિપુબ્બો મિહ સેચને, તો, નિમિત્તં. ઉત્તમઙ્ગત્તા વરઙ્ગં. વજ ગતિયં, અસ્સીકારો, પચ્ચયેહિ વિના જાયતીતિ વા બીજં, વિરહત્તજોતકો હ્યેત્થ વિકારો. ફલ નિપ્ફત્તિયં, ફલતિ એતેન પુત્તન્તિ ફલં. લિઙ્ગતિ ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ વિભાગં ગચ્છતિ યેનાતિ લિઙ્ગં.લિઙ્ગ ગમને, લીનં અપાકટં અઙ્ગન્તિ વા લિઙ્ગં. એતેસુ બીજફલસદ્દા અણ્ડેપિ વત્તન્તિ.
દ્વયં પુરિસલિઙ્ગપસિબ્બકે. અમ ગમને, ડો, અણસદ્દત્થો વા, ડો, અડિ અણ્ડત્થે વા, તો. કુસ અક્કોસે, ણો. અણ્ડસદ્દો ચેત્થ બીજેપિ, અણ્ડકોસોતિ સમુદિતમ્પિ કોસસ્સ નામં, ‘‘કુક્કુટચ્છાપકસ્સેવ અણ્ડકોસમ્હા’’તિ [પારા. ૧૩, ૧૪] હિ વુત્તં, અમરકોસેપિ [અમરકોસે ૧૬.૭૬] અણ્ડકોસોતિ સમુદિતેનેવ નામં વુત્તં. એત્થ ચ અણ્ડસ્સ બીજસ્સ કોસો અણ્ડકોસોતિ વિગ્ગહો કાતબ્બો.
દ્વયં ઇત્થિયા અઙ્ગજાતે. યુ મિસ્સને, અધિકરણેનિ, યોનિ, ઇત્થિયં પુમે ચાયં, ઇત્થી ચ પુમા ચ ઇત્થિપુમં, તસ્મિં. ભજન્તિ અસ્મિન્તિ ભગં. મારમન્દિર મારકૂપા ચાત્ર.
૨૭૪-૨૭૫. તિકં ઇત્થિપુરિસાનં સમ્ભવે. સુચિસ્સ પટિપક્ખો અસુચિ, ઇકારન્તો, દ્વીસુ, સમ્ભવલિઙ્ગો વા. સંપુબ્બા ભૂધાતુમ્હા અ. સક સામત્થિયં, તો, તસ્સ કો, અસ્સુત્તં, સુચ સોકે વા, કો.
દ્વયં વચ્ચમગ્ગે. પુનન્તિ અનેનાતિ પાયુ. પૂ પવને, ઉ, ઊસ્સાયો, પય ગમનત્થો વા, પયતિ વચ્ચમનેનાતિ પાયુ, કરણે ઉ, અયં પુરિસે પુલ્લિઙ્ગે વત્તતિ. ગુદ કીળાયં, અ. અપાનંપ્યત્ર.
અટ્ઠકં વચ્ચે. ગૂથ કરીસોસ્સગ્ગે, ગુપ ગોપને વા, થો. કિર વિકિરણે, ઈસો, કરીસં. વર વરણસમ્ભત્તીસુ, ચો, ગૂથઞ્ચ કરીસઞ્ચ વચ્ચઞ્ચેતિ દ્વન્દો, તાનિ વિકપ્પેન પુમે વત્તન્તિ, નિચ્ચં નપુંસકે, પુલ્લિઙ્ગત્તં તેસં કત્થચિયેવ, સબ્બત્ર નપુંસકત્તમેવ બહુલન્ત્યત્થો. મલ ચલને, અ, મલ ધારણે વા. સક સત્તિયં, સસ્સ છો. ઉચ્ચારીયતે જહ્યતેતિ ઉચ્ચારો, ઉપુબ્બો ચરધાતુ ચજને, ઉક્ખિપને ચ વત્તતિ. મિહ સેચને, લો, વણ્ણવિપરિયયો, ળત્તઞ્ચ. અવકરીયતેતિ ઉક્કારો, અવસ્સુત્તં, કિર વિક્ખિપને. સમલંપ્યત્ર. સમુ ઉપસમે, અલો.
દ્વયં મુત્તે. સુ સવને, સવનં સન્દનં, ચુરાદિ, ણો. મુચ મોચને, તો, મુત્ત પસ્સાવે વા. ઉચ્ચતે કથીયતે. ગોમુત્તે ગવં સમ્બન્ધિનિ મુત્તે પૂતિમુત્તસદ્દો વત્તતિ. અજ્જ પવત્તમ્પિ હિ તં દુગ્ગન્ધભાવેન પૂતિમુત્તન્ત્વેવ વુચ્ચતિ, યથા ‘‘પૂતિકાયો’’તિ. અસ્સાદીનં મલે છકણસદ્દો, સક સત્તિયં, યુ, સસ્સ છો.
૨૭૬. નાભિયા અધોભાગો વત્થિ નામ, સો દ્વીસુ. વત્થિ મુત્તપુટં. ‘‘મુત્તાસયપુટો વત્થિ’’રિતિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૭૩] રતનમાલા. વસતિ મુત્તમેત્થાતિ વત્થિ, વસ નિવાસે,તિ, તસ્સ થો, ત્થિપચ્ચયેન વા સિદ્ધં. ઉચ્છઙ્ગં અઙ્કઞ્ચ ઇમે દ્વે ઉભો સદ્દા પુમે વત્તન્તિ. ઉસ્સજ્જતિ એત્થાતિ ઉચ્છઙ્ગં, સજ સઙ્ગે, સસ્સ છો, દ્વિત્તં. અઙ્ક ગમનત્થો, અ, અઙ્કો, અથ વા અઙ્ક લક્ખણે, અ, અઙ્કો, ‘‘ઉચ્છઙ્ગચિહનેસ્વ’ઙ્કો’’તિ અમરકોસે [અમર કોસે ૨૩.૪].
દ્વયં જાણૂપરિભાગે. અર ગમને, ઉ, અસ્સૂકારો. સન્જ સઙ્ગે, આસજ્જતિ વત્થમત્રાતિ સત્થિ, થિ. ઊરુ ચ સત્થિ ચેતિ દ્વન્દો, નપુંસકેપિ.
તિકં જાણુમ્હિ, ઊરુનો પબ્બં ગણ્ઠિ ઊરુપબ્બં. જન જનને, ણુ. દ્વિત્તે જણ્ણુ.
૨૭૭. દ્વયં પાદગણ્ઠિમ્હિ. ગુપ રક્ખણે ફો, સકત્થે કો. પાદસ્સ ગણ્ઠિ પાદગણ્ઠિ. ઘુટિકાપ્યત્ર. ઘુટ પરિવત્તને, ઘુટ્યતે અનેનેતિ ઘુટિકા, ણ્વુ.
દ્વયં પાદસ્સ પચ્છાભાગે ગોપ્ફકસ્સાધો ભાગે. પુમે તૂતિ ત્વન્તં લિઙ્ગપદં. પસ બાધનફુસનેસુ,તિ, તસ્સ ણો, સસ્સ હો, વણ્ણવિપરિયયો, ણિપચ્ચયેન વા સિદ્ધં. સકારવણ્ણાગમે વુદ્ધિયઞ્ચ પાસણ્હિ. એલિપ્યત્ર, ઇલ ગતિયં,તિ, તલોપો.
દ્વયં પાદગ્ગે. પાદસ્સ અગ્ગં પાદગ્ગં. પકટ્ઠં પદં પપદન્તિ કમ્મધારયો. ‘‘પપદો’’તિપિ પાઠો. તિકં પાદે. પદ ગતિમ્હિ, ણો, પજ્જતેતિ પાદો. પજ્જતે ગચ્છતીતિ, અ. ચરમ્હા કરણે યુ, ચરણં, ઇદં પુમે વિકપ્પેન, નિચ્ચં નપુંસકે. અઙ્ઘિપ્યત્ર, અહિ ગતિયં. ઇ, હસ્સ ઘો.
૨૭૮. દ્વયં હત્થાદ્યવયવે. અઙ્ગિ ગત્યત્થો, અ. અવપુબ્બો યુ મિસ્સને, અ. પતીકો, અપઘનોપ્યત્ર. પતિપુબ્બા ઇમ્હા કો. અપપુબ્બા હનિમ્હા અ, ઘનાદેસો ચ.
દ્વયં પસ્સટ્ઠિમ્હિ. પા રક્ખણે, સુ, ળિકારવણ્ણાગમો, સકત્થે કો, પસ્સ ફો. અળાગમે ફાસુકા. ‘‘પાસુળિકા, પાસુકા’’તિપિ પાઠો. ફુસ સમ્ફસ્સેતિપિ ધાતુ, તદા ઉપચ્ચયાદિ.
દ્વયં અટ્ઠિમત્તે. અસુ ખેપને, ઇ, સસ્સ ટ્ઠો, અટ્ઠિ, ઇદં પણ્ડકે નપુંસકે વત્તતિ. ધા ધારણે, તુ, ઇત્થી. કીકસં, કુલ્લંપ્યત્ર. ગલસ્સ કણ્ઠસ્સ હેટ્ઠિમન્તે જાતમટ્ઠિ ગલન્તટ્ઠિ. અક ગમને, ખો, સકત્થે કો.
૨૭૯-૨૮૦. દ્વયં સિરસોટ્ઠિખણ્ડે. સમુદિતે તુ કરોટિ, ઇત્થી [અમર ૧૬.૬૯]. કપુ સામત્થિયે, અરો, કં સીસં પાલેતીતિ વા કપ્પરો, રસ્સો, લસ્સ રત્તઞ્ચ. કં પાલયતીતિ, કમ્માદિમ્હિ ણો. ‘‘સિરોટ્ઠિમ્હિ કપાલો’થી, ઘટાદિસકલેપિચે’’તિ રુદ્દો [ચિન્તામણિટીકા ૧૬.૬૮]. કપાલો અથીતિ [અનિત્થીતિ અત્થો] છેદો. કપાલસદ્દો વિકપ્પેન પુલ્લિઙ્ગો. કડિ છેદે, અરો. મહતી સિરા મહાસિરા, સિરાતિ ચ. સિ બન્ધને, રો.
તિકં સુસિરવત્યં વાયુવહન્તસિરાયં. તિવિધા હિ કાયસિરા એકા વાયુવહા, અપરા સુત્તમિવાટ્ઠિબન્ધિની, અઞ્ઞા આહારવાહિની અન્તખ્યા. તત્ર તતિયેન પઠમા, પઠમદુતિયેહિ દુતિયા ચ દીપિતા, તતિયા પન પરતો વક્ખતિ. નહ બન્ધને, અરુ. સિ બન્ધને, રો. ધમ સદ્દે, યુ. નદાદિ, અનિ વા, ધમની.
તતિયં દસ્સેતુમાહ ‘‘રસગ્ગસા’’ત્યાદિ. રસં ગસતીતિ રસગ્ગસા, ગસ અદને. રસં હરતિ નેતીતિ રસહરણી, યુ, નદાદિ.
તિકં મંસે. મન ઞાણે, સો. મિસ સદ્દે, આપુબ્બો આમસને વા. પિસ અવયવે, તો. પલલં, કબ્બંપ્યત્ર.
દ્વયં આતપાદિના સુક્ખમંસે. તિલિઙ્ગકન્તૂતિ ત્વન્તં લિઙ્ગપદં. વલ, વલ્લ સંવરણે, ઊરો, ઇત્થિયં ‘‘ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો’’તિ આ, વલ્લૂરા. ઉદ્ધં તત્તં ઉત્તત્તં. તપ સન્તાપે, તો.