૨. પુરવગ્ગવણ્ણના

૧૯૮. છક્કં નગરે.

‘‘પટ્ટનઞ્ચ અધિટ્ઠાનં, નગરં પુટભેદનં;

થિયો પૂ નગરી પૂરિયો, ઠાનીયં કબ્બટં પુટ’’ન્તિ.

હિ સિલોકપરિયાયેસુ વોપાલિતો.

‘‘વિચિત્તદેવાયતનં, પાસાદાપણમન્દિરં;

નગરં દસ્સયે વિદ્વા, રાજમગ્ગોપસોભિત’’ન્તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧.૨.૧]. –

નગરલક્ખણં. પુ પાલને, પુર પાલનેતિ ચ, પુનાતિ પુરેતિ ચ રક્ખતિ પરચક્કા દુગ્ગતાયાતિ પુરં, રો, અ ચ, પુર અગ્ગગમનેતિપિ ધાત્વત્થો. નગા પાસાદાદયો અસ્સ સન્તિ નગરં, રો. વાકારેન નગરસદ્દસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં સમુચ્ચિનોતિ [નગરિયો વા પત્તનં (અમર ૧.૨.૧) પક્ખે પત્તનસાહચરિયા નપુંસકત્તં. (ચિન્તામણિટીકા ૧.૨.૧)], પુરસદ્દસ્સાપીત્યાચરિયા. અકુતોભયત્તા ઠાનાય હિતં ઠાનીયં, ઈયો. પણિકાનં પુટા ભિજ્જન્તે અત્રાતિ પુટભેદનં.

નિચ્ચનિવાસનટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇતરં દસ્સેતુમાહ ‘‘થિય’’મિચ્ચાદિ. રાજા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ રાજઠાની, યુ, નદાદિ, નિચ્ચનિવાસનટ્ઠાનેપિ ‘‘ચતુરાસીતિનગરસહસ્સાનિ કુસવતીરાજઠાનીપમુખાની’’ત્યાદીસુ [દી. નિ. ૨.૨૬૩]. દારુક્ખન્ધાદીહિ આ સમન્તતો વરન્તિ પરિક્ખિપીયન્તિ એત્થાતિ ખન્ધાવારો, પત્થનત્થો વરધાતુ આપુબ્બત્તા પરિક્ખિપનત્થો હોતિ. પઞ્ચકં નગરે, ‘‘ખન્ધાવારો’’તિ પન એકમેવ અચિરનિવાસનટ્ઠાનસ્સ નામં.

૧૯૯. મૂલપુરા અઞ્ઞત્ર મૂલપુરં વજ્જેત્વા યં પુરમત્થિ યોજનવિત્થિણ્ણપાકારાદિપરિક્ખિત્તં, તં મૂલપુરસ્સ તરુટ્ઠાનિયસ્સ સાખાસદિસત્તા સાખાનગરં નામ.

૨૦૦-૨૦૧. સાદ્ધપજ્જદ્વયેન મૂલપુરસ્સ નામાનિ. વાનરસીસં, તંસણ્ઠાનો વા પાસાણો એત્થ અત્થીતિ ‘‘વાનરસીસ’’ન્તિ વત્તબ્બે વસ્સ બત્તં, વણ્ણવિપરિયયં, દીઘં, ણત્તં, સસ્સ લોપઞ્ચ કત્વા ‘‘બારાણસી’’તિ વુત્તં. સવત્થસ્સ ઇસિનો નિવાસનટ્ઠાનત્તા સાવત્થિ, સબ્બં ધનમેત્થ અત્થીતિ વા સાવત્થિ [મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪], સબ્બસ્સ સાવો, ધનવાચકો અત્થસદ્દો, ઇ. તિક્ખત્તું વિસાલીભૂતત્તા વેસાલી, અસ્સત્થુત્થે ઈ. મથિ હિંસાયં, ઇલો, અસ્સિત્તં, મિથિલા. અલં ભૂસનમેત્થાતિ આળવી, વી, ળત્તઞ્ચ. કુસ અવ્હાને, ‘‘ખાદથ પિવથા’’ત્યાદીહિ દસહિ સદ્દેહિ કોસન્તિ એત્થાતિ કોસમ્બી, બો, નદાદિ, કુસમ્બરુક્ખવન્તતાય વા કોસમ્બી, કુસમ્બસ્સ ઇસિનો અસ્સમતો અવિદૂરે માપિતત્તાતિ એકે [ઉદા. અટ્ઠ. ૩૫; મ. નિ. ટી. ૧.૧૪; ૨.૨૮૪]. ઉગ્ગં રિપું જયતિ યત્થ, સા ઉજ્જેની, યુ, નદાદિ. તક્ક ઊહે, ઊહો ઊનપૂરણં, તક્કનં તક્કો, સો સીલં સભાવો યત્થ સા તક્કસીલા, યો હિ પુરિસકારેન ઊનો, સો તત્થ ગન્ત્વા તમૂનં પૂરેતીતિ. ચમ અદને, પો, ચમ્પા. સાનં ધનાનં આકરં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં સાકરો, સો એવ સાગલં. સંસુમારસણ્ઠાનો ગિરિ એત્થાતિ સંસુમારગિરં, સંસુમારો ગાયતિ એતસ્સ માપિતકાલેતિ વા સંસુમારગિરં, ગે સદ્દે, ઇરો. રાજૂનમેવ આધિપચ્ચવસેન પરિગ્ગહિતબ્બત્તા રાજગહં. આદિકાલે કપિલનામસ્સ ઇસિનો નિવાસનટ્ઠાનત્તા કપિલવત્થુ, પુમનપુંસકે.

સાકો રાજૂનં યુદ્ધાદીસુ સત્તિ સઞ્જાતા એત્થાતિ સાકેતં, ‘‘સાકો સત્તિમ્હિ ભૂપાલે, દુમદીપન્તરેસુ ચે’’તિ નાનત્થસઙ્ગહે. સઞ્જાતત્થે ઇતો, સાકો નામ રાજા, દુમો વા એત્થ આદિકાલે સઞ્જાતોતિ વા સાકેતં. ઇન્દં પરમિસ્સરિયભાવં પાપુણન્તિ એત્થાતિ ઇન્દપત્તં, ઇન્દો વા સક્કો દેવરાજા, સો પત્તો એત્થાતિ ઇન્દપત્તં. ઉક્કં ધારયતિ એતસ્સ માપિતકાલેતિ ઉક્કટ્ઠા, વણ્ણવિકારો. યસ્સ માપિતટ્ઠાને પાટલીનામકો એકો તરુણરુક્ખો અત્થીતિ તં પાટલિપુત્તકં, અથ વા પટલિ નામ એકો ગામણી, તસ્સ પુત્તો એત્થ વસતિઆદિકાલેતિ પાટલિપુત્તકં. ચેતિયરટ્ઠે ઉત્તમત્તા ચેતુત્તરં, ‘‘જેતુત્તર’’ન્તિ પાઠે પન વણ્ણવિકારો, વેરિજયટ્ઠાનત્તા જેતઞ્ચ તં ઉત્તમત્તા ઉત્તરઞ્ચેતિ વા જેતુત્તરં. યસ્સ માપિતકાલે દીપો દિપ્પતિ, તં સઙ્કસ્સં, કાસ દિત્તિયં, દ્વિત્તં, સમ્મા કસન્તિ એત્થાતિ વા સઙ્કસ્સં, કસ વિલેખને, યસ્સ માપિતકાલે નિમિત્તમોલોકેન્તા બ્રાહ્મણા કુસહત્થં નરં પસ્સિત્વા માપેન્તિ, તં કુસિનારં. આદિના મથુર [મધુર, માધુર (ક.)] પાસાણપુરસોણિકાદયોપ્યનેકપુરવિસેસા સઙ્ગહિતા.

૨૦૨. ચતુક્કં અબ્ભન્તરગામમગ્ગે. રથસ્સ હિતા રચ્છા, પબ્બજ્જાદિ. વિસયન્તે પકાસયન્તે વિક્કયેન દબ્બાનિ યસ્સં, સા વિસિખા, વિપુબ્બો સિ સેવાયં, ખો, વિસન્તિ એત્થાતિ વા વિસિખા, વિસ પવેસને, ખો. રથસ્સ હિતા રથિકા, ઇકો. વી ગમને, થિ, વીથિ.

અનિબ્બિદ્ધા રચ્છન્તરેન મજ્ઝે અનિબ્બિદ્ધા રચ્છા બ્યૂહો નામ. બ્યૂહેતિ સમ્પિણ્ડેતિ જને અઞ્ઞત્ર ગન્તુમપ્પદાનવસેનાતિ બ્યૂહો, ઊહ સમ્પિણ્ડને વિપુબ્બત્તા. ન નિબ્બિજ્ઝતે રચ્છન્તરેનાતિ અનિબ્બિદ્ધો, વિધ સમ્પહારે, અ. નિબ્બિદ્ધા રચ્છન્તરેન રચ્છા પથો, અદ્ધીતિ ચ વુચ્ચતિ. પથ ગમને, પથો. અદ ગમને,તિ, અદ્ધિ.

૨૦૩. ચતુક્કં ચચ્ચરે. ચતુન્નં પથાનં સમાહારો ચતુક્કં, ચર ગતિભક્ખનેસુ, ચરો, રસ્સ ચો, ચચ્ચરં, અઙ્ગણવાચકો ચાયં. દ્વિન્નં, ચતુન્નં વા મગ્ગાનં સન્ધિ મગ્ગસન્ધિ. સિઙ્ઘ ઘાયને, આટકો.

દ્વયં વપ્પસ્સોપરિ ઇટ્ઠકાદિરચિતે વેઠને. વપ્પં નામ દુગ્ગનગરે પરિખામત્તિકં કૂટં [કુટિં (ક.)] કત્વા ગોહિ, હત્થીહિ ચ વિમદ્દાપેત્વા તિંસહત્થપ્પમાણં પાકારસ્સ હેટ્ઠિમતલં, તથા હત્થસતં તતો ઉદ્ધરિત્વા પંસુના વપ્પં કારયે, તસ્સોપરિ પાકારન્તિ, પકુબ્બન્તિ તન્તિ પાકારો, સમન્તતો કરીયતેતિ વા પાકારો, અકત્તરિ ચ કારકે સઞ્ઞાયં ણો, રસ્સસ્સ દીઘતા. વુ સંવરણે, વુણોતીતિ વરણો, યુ, રાગમો ચ. ‘‘સાલો’’તિપિ પાકારસ્સ નામં.

દ્વયં રાજભવનસામઞ્ઞે. સબ્બગેહાનં વિસેસેન પકાસનતો ઉદ્દાપો, દીપ પકાસને, ઈસ્સાકારો. સઙ્ગમ્મ કરોન્તિ તન્તિ ઉપકારિકા, ણ્વુ. કે પચ્ચયે થીકતાકારપરે પુબ્બો અકારો દીઘં [કાતન્ત ૨.૨.૬૫], અકાદેસોપિ હિ ‘‘કો’’તિ વુચ્ચતિ, યથા દેવદત્તો ‘‘દત્તો’’તિ. કપચ્ચયો વા.

૨૦૪. દ્વયં ગેહાદિનો મત્તિકેટ્ઠકાદિમયભિત્તિયં. કુટ છેદને, કુટતિ છિન્દતિ મગ્ગન્તિ કુટ્ટં. ભિદિ દ્વિધાકરણે,તિ, ભિત્તિ. ગુન્નં વાચાનં પુરં ગોપુરં. દ્વારસમીપે કતો કોટ્ઠકો દ્વારકોટ્ઠકો, કુસ અક્કોસે, ઠકો, કોટ્ઠકોતિ ગેહવિસેસો.

દ્વયં ઇન્દખીલે. ઇસ ઇચ્છાયં, એસ ગવેસને વા, ઇકો. ઇન્દસ્સ સક્કસ્સ ખીલો કણ્ટકો ઇન્દખીલો. દ્વયં દ્વારપસ્સોપસાલાયં’હમ્યાદિપિટ્ઠે ચ વાતકુટિકાયં. અડ્ડ અતિક્કમહિંસાસુ, અ. આલકપચ્ચયે અટ્ટાલકો.

૨૦૫. ઉપરિ માલાદિયુત્તં સોભનથમ્ભદ્વયમુભયતો નિખનિત્વા યં બહિદ્વારં કપ્પીયતે, તં તોરણં. તુર વારણે, યુ, થવન્તા વા રણન્ત્યત્રાતિ તોરણં, તુ અભિત્થવે. રણ સદ્દત્થો, વણ્ણવિકારો. દ્વારસ્સ બહિ બહિદ્વારં. પરિ સમન્તતો ખઞ્ઞતેતિ પરિખા. દીઘભાવેન યુત્તા દીઘિકા.

૨૦૬-૨૦૭. સદુમન્તં ગેહે. મન્દ મોદનથુતિજળત્તેસુ, મન્દન્તે યત્થાતિ મન્દિરં, ઇરો. સીદન્તિ તત્થાતિ સદનં, યુ. સદ વિસરણગત્યાવસાનેસુ. ન ગચ્છન્તીતિ અગા, થમ્ભાદયો, તે રાતિ ગણ્હાતીતિ અગારં. રસ્સસ્સ દીઘત્તે આગારં. ચિ ચયે, નિચીયતે છાદીયતેતિ નિકાયો, યમ્હિ ચિસ્સ કાદેસો નિપાતના. લી સિલેસને, ણો, નિલયો, આલયો ચ. વસ નિવાસે, આવસન્ત્યત્રાતિ આવાસો, ણો. ભૂ સત્તાયં, ભવન્ત્યત્રાતિ ભવનં. વિસન્તિ તન્તિ વેસ્મં, મો. કિત નિવાસે, અધિકરણે યુ, નિકેતનં. નિવિસન્તિ, નિવસન્તિ વા યત્ર, તં નિવેસનં. ઘર સેચને, ઘરતિ કિલેસમેત્થાતિ ઘરં, ગય્હતીતિ વા ઘરં, ણો. ગહસ્સ ઘરાદેસો. ગણ્હાતિ પુરિસેન આનીતં ધનન્તિ ગહં. અધિકરણે થો, આવસથો. સર ગતિચિન્તાહિંસાસુ, સરન્તિ ચિન્તેન્તિ એત્થ સુભાસુભકમ્માનિ, સરતિ વા સૂરિયસન્તાપાદિકન્તિ સરણં. સિ સેવાયં, ણો, પતિસ્સયો. ઉચ સમવાયે, ઓકં. સલ ગમને, ‘‘ઇત્થિયમતિયવો વા’’તિ અ, સાલા, સરધાતુમ્હિ સતિ લત્તમેવ વિસેસો. ચિ ચયે, કમ્મનિ ણો, ચયો. કુટ છેદને, ઇ. વસ નિવાસે,તિ. ઉપધસ્સ એત્તે ગેહં. સદધાતુમ્હા ઉમો, સદુમં.

દ્વયં મુખરહિતદેવકુલસદિસે યઞ્ઞાયતને. ચિત પૂજાયં, કમ્મનિ ઇયો. યત યતને, આયતન્તિ વાયમન્તિ એત્થ ફલકામાતિ આયતનં, અથ વા આયન્તીતિ આયાનિ, તાનિ તનોતીતિ આયતનં, ફલકારકન્ત્યત્થો. એત્થ તુસદ્દો સમાગતાનં દ્વિન્નં પુબ્બાપરગમનત્થો. ‘‘ચેતિયાયતનાનિ ચા’’તિપિ પાઠો.

૨૦૮. દ્વયં દેવાનં, નરપતીનઞ્ચ ઇટ્ઠકાદિમયે ભવને. અઞ્ઞસ્સાપિ સાદિસ્યા. પસીદન્તિ નયનમનાન્યત્રાતિ પાસાદો. યુ મિસ્સને, પો, દીઘો ચ, દીઘવિધાનસામત્થિયા ઓત્તાભાવો.

દ્વયં રાજતો અઞ્ઞેસં ધનીનં બ્યવહારકાદીનં ભવને. મુણ્ડો છદનમેતસ્સ, ન પાસાદસ્સ વિયાતિ મુણ્ડચ્છદો, દ્વિત્તં. હર હરણે, યો, યમ્હિ મિઆગમો ચ.

દુગ્ગપુરદ્વારે વા, યત્થ કત્થચિ વા મત્તિકાદિમયે ગજકુમ્ભમ્હિ યો યૂપો પાસાદો પતિટ્ઠિતો, સો હત્થિનખો નામ, હત્થિસ્સેવ નખો યસ્સાતિ હત્થિનખો, નખસદ્દેન વા નખસહિતો પાસાદો ગય્હતે.

૨૦૯. સુપણ્ણસ્સ ગરુળસ્સ વઙ્કેન પક્ખેન સદિસછદનં ગેહં સુવણ્ણવઙ્કચ્છદનં. વઙ્ક ગમને. એકપસ્સેયેવ છદનતો અડ્ઢયોગો.

એકેનેવ કૂટેન યુત્તો અનેકકોણો પતિસ્સયવિસેસો માળો નામ, વટ્ટાકારેન કતસેનાસનન્તિ કેચિ. મા માને, ળો, માળો.

ચતુરસ્સો પતિસ્સયવિસેસો પાસાદો નામ, આયતચતુરસ્સપાસાદોતિ કેચિ.

૨૧૦. સન્તેહિ ભાતિ દિબ્બતીતિ સભાયં, સભા ચ, પુરિમે યપચ્ચયો, સન્તસ્સ સાદેસો તૂભયત્ર. મણ્ડા રવિરંસયો, તે પિવતિ નાસયતીતિ મણ્ડપો, વાસદ્દેન મણ્ડપપદસ્સ પુલ્લિઙ્ગત્તં સમુચ્ચિનોતિ, જનાનં આલયો સન્નિપાતટ્ઠાનં જનાલયો. આસનત્થાય કતા સાલા આસનસાલા. પટિક્કમન્તિ એત્થાતિ પટિક્કમનં, કમુ પદવિક્ખેપે, અધિકરણે યુ.

૨૧૧. જિનસ્સ વાસભૂતં ભવનં ગન્ધકુટિ નામ, દિબ્બગન્ધેહિ પરિભાવિતા કુટિ ગન્ધકુટિ.

તિકં પાકટ્ઠાને. રસાનિ સન્ત્યસ્સં રસવતી, પચનં પાકો, તસ્સ ઠાનં પાકટ્ઠાનં. મહન્તાનિ બહૂનિ અસિતબ્બાનિ સન્તેત્થ મહાનસં, અસ ભક્ખને, યુ, વણ્ણવિપરિયયો.

૨૧૨. સુવણ્ણકારાદિસિપ્પીનં કમ્મસાલા આવેસનં. આવિસન્ત્યસ્મિં આવેસનં, યુ. પાનમન્દિરં સુરાપાનત્થં કતમન્દિરં સોણ્ડા નામ, કત્તબ્બાકત્તબ્બં વિચારેત્વા અત્તના ઇચ્છિતવત્થુકારણા સબ્બં દેય્યધમ્મં સનોન્તીતિ સોણ્ડા, સન દાને, તનાદિ. ડો, અસ્સોત્તં, વણ્ણવિકારો ચ, તેસં એસા વસતિ સોણ્ડા. પાનસદ્દસન્નિધાના સુરાસોણ્ડાયેવિધ ગહિતા. વચ્ચસ્સ ગૂથસ્સ વિસજ્જનટ્ઠાનં વચ્ચટ્ઠાનં. વચ્ચસ્સ વિસજ્જનટ્ઠાના કુટિ વચ્ચકુટિ. મુનીનં ઇસીનં વસનટ્ઠાનં અસ્સમો નામ, આ કોધં સમેન્તિ એત્થાતિ અસ્સમો, આ ભુસો સમેન્તિ એત્થ રાગાદયોતિ વા અસ્સમો.

૨૧૩. તિકં પણ્યવિક્કયસાલાયં. પણ બ્યવહારે, પણિતબ્બાતિ પણ્યા, વત્થાદયો, તે એત્થ વિક્કિણન્તીતિ પણ્યવિક્કયો, કી દબ્બવિનિમયે, સો એવ સાલા ગેહન્તિ પણ્યવિક્કયસાલા. આપણયન્તે બ્યવહરન્તે અસ્મિન્તિ આપણો, ણો. પણ્યાનં વિક્કયાય નીયમાનાનં વીથિ પન્થો પણ્યવીથિકા. વસ અચ્છાદને, તો, ઉદકં વસિતં અચ્છાદનં કતમનેનાતિ ઉદોસિતો, વસ્સોત્તં, ભણ્ડટ્ઠપનસ્સ સાલા ભણ્ડસાલા. કમુ પદવિક્ખેપે, ચઙ્કમત્યત્રાતિ ચઙ્કમનં, ચઙ્કમો ચ, દ્વિત્તાદિ.

૨૧૪. જલન્તિ એત્થાતિ જન્તા, જલ દિત્તિયં, અન્તો, ‘‘ઇત્થિયમતિયવો વા’’તિ અ, આ, લલોપો, જનેત્યત્ર અગ્ગિન્તિ વા જન્તા, જન જનને, અન્તો, સા એવ ઘરં જન્તાઘરં. અગ્ગિનો સાલા અગ્ગિસાલા. પા પિવને, પપિવન્ત્યસ્સન્તિ પપા, અ. પાનીયટ્ઠા સાલા પાનીયસાલા, સા એવ પાનીયસાલિકા.

ગસ ગમને, ભો, સસ્સ બો. અવતિ રક્ખતીતિ ઓવરકો, અરો, સકત્થે કો, અસ્સોત્તઞ્ચ. વસનં વાસો, તદત્થં અગારં વાસાગારં. સયતિ એત્થાતિ સયની, યુ, નદાદિ, સા એવ ગહં સયનિગ્ગહં.

૨૧૫. ચતુક્કં રાજિત્થાગારે, તદત્થિયતો [તદટ્ઠિયતો (ક.)] ઉપચારેન રાજિત્થીસુપિ. રાજિત્થીનમગારં ઇત્થાગારં. અવરુન્ધીયન્તે રાજિત્થિયો અનેનાતિ ઓરોધો, રુધ આવરણે. સુદ્ધા કામાપગમત્તા પરિસુદ્ધા રક્ખકા અન્તે સમીપે યસ્સાતિ સુદ્ધન્તો. અન્તે અબ્ભન્તરે પુરં ગેહં અન્તેપુરં, પુરસ્સ અન્તેતિ વા અન્તેપુરં. ‘‘અન્તોપુર’’ન્તિપિ પાઠો.

રઞ્ઞં રાજૂનં અસબ્બવિસયટ્ઠાનં સબ્બેહ્યસાધારણટ્ઠાનં ‘‘કચ્છન્તર’’ન્તિ મતં કથિતં, યં ‘‘પમદવન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, પમદવનં નામ ઉપકારિકાસન્નિહિતં વા પુરસન્નિહિતં વા અન્તેપુરોચિતં, યત્ર અન્તેપુરસહિતો એવ રાજા વિહરતિ, નાઞ્ઞજનપ્પવેસો [અમર ૧૪.૩]. પમદાનં વનં પમદવનં. નિપાતના યાકારાનં [ઈકાર આકારાનન્તિ અત્થો] ઇત્થિગતાનં રસ્સો ક્વચીતિરસ્સો. કચ્છસ્સ પકોટ્ઠસ્સ અન્તરં અબ્ભન્તરં કચ્છન્તરં. પકોટ્ઠં નામ અબ્ભન્તરદ્વારં.

૨૧૬. દ્વયં ઇટ્ઠકાદિરચિતે આરોહને. ઉપાનેન સહ વત્તતેતિ સોપાનો, સોપાનં વા નપુંસકેપિ. આરૂય્હતે યેન તં આરોહનં, યુ, રુહ જનને.

દ્વયં કટ્ઠાદિરચિતાયં. નિચ્છયેન સયન્તિ પાકારાદિકમેતાયાતિ નિસ્સેણી, સિ સેવાયં, ણી, નદાદિ. ઉદ્ધમારોહતે એતાયાતિ અધિરોહિણી, સાસદ્દો દ્વિન્નમ્પિ ઇત્થિલિઙ્ગત્તં જોતેતિ.

૨૧૭. પઞ્ચકં જાલકે. વાતં પિવતીતિ વાતપાનં. ગવં અક્ખિ ગવક્ખો, સમાસન્તત્તા અ, સઞ્ઞાસદ્દતો પુલ્લિઙ્ગત્તં, અક્ખિ સદ્દે વા, ગવં અક્ખિ ગવક્ખીતિ વિગ્ગહો. જલ દિત્તિયં, જાલં. સીહરૂપયુત્તં પઞ્જરં સીહપઞ્જરં. આલોકાનં આતપાનં પવિસનટ્ઠાનં સન્ધિ છિદ્દન્તિ આલોકસન્ધિ, આલોકીયન્તિ એતેનાતિ આલોકો, સો એવ સન્ધીતિ વા આલોકસન્ધિ.

દ્વયં લઙ્ગિયં. લગિ ગત્યત્થો, અ, નદાદિ. પરિ પુનપ્પુનં ગમનાગમનવસેન હન્તીતિ પલિઘો, ણો. કપિરૂપમત્થકત્તા કપિસીસો. અગ્ગળં નામ કવાટકો [કવાટફલવિધારણો (ક.)], તસ્સ થમ્ભો અગ્ગળત્થમ્ભો, ‘‘અગ્ગળં તીસુ કલ્લોલે, દણ્ડે ચાન્તકવાટેસૂ’’તિ રભસો, ઇત્થિયમતો આપચ્ચયો, અગ્ગળા. નિસ્સેસતો અબ્બતિ વસ્સોદકમનેનાતિ નિબ્બં, અબ્બ ગતિહિંસાસુ. છદ્દસ્સ છદનસ્સ કોટિ હેટ્ઠિમાવસાનં છદ્દકોટિ, તસ્સં.

૨૧૮. તિકં ગેહચ્છદને. છાદેતિ એતેનાતિ છદનં, છદ સંવરણે, ચુરાદિ. પટગમને, ‘‘પટ્યાદીહ્યલ’’ન્તિ અલો. છાદેતિ એતેનાતિ છદ્દં, દ્વિત્તાદિ.

તિકં ગેહઙ્ગણે. અજ ગતિમ્હિ, ઇરો, અજિરં. ચર ગતિભક્ખનેસુ, ચરો. અઙ્ગ ગમને, કરણાધિકરણેસુ યુ, વણ્ણવિકારો, ણત્તં.

પઞ્ચકં ગેહદ્વારતો બહિપકોટ્ઠકે, વીથિયં દ્વારપિણ્ડકે ચ. અલિન્દો ત્વઞ્ઞપિણ્ડકેપિચ્છતે. પઠમં હનન્તિ ગચ્છન્તિ એત્થાતિ પઘાણો, પઘણો ચ, હનસ્સ ઘણાદેસો. અલિ સખા ઇન્દો એત્થાતિ અલિન્દો, ‘‘ગેહેકદેસે અલિન્દો, પઘાણો પઘણોભવે’’તિ [ચિન્તામણિટીકા ૧૨.૧૨] અમરમાલાયં. આલિન્દો, દીઘાદિ. પધાનં મુખં પમુખં, ગેહસ્સ હિ ચતૂસુ મુખેસુ તદેવ પધાનં, યત્થ સાધુજનાપિ આગન્તુકાપિ નિસીદન્તિ. દ્વારં બન્ધતિ પિદહતિ એત્થાતિ દ્વારબન્ધનં.

૨૧૯. દ્વયં દ્વારબાહાયં. પીઠાનિ લોહવિકતિઆદીહિ સઙ્ઘટીયન્તિ એત્થાતિ પીઠસઙ્ઘાટકં, પીઠેહિ સઙ્ઘટીયતીતિ વા પીઠસઙ્ઘાટકં, ઘટ ઘટને. દ્વિભાગેન બાહાસદિસત્તા બાહા, દ્વારસ્સ બાહા દ્વારબાહા. ‘‘કપાટં, કવાટ’’ન્તિપિ દ્વારબાહાય નામાનિ, કં વાતં પાટયતિ, વાટયતિ ચેતિ કમ્મનિ ણો, ઇત્થિયં કપાટી.

દ્વયં ગેહાદીનં કૂટે. કુટ છેદને, કમ્મનિ ણો. નય ગમનત્થો, કે સીસે નયતીતિ કણ્ણીકા, ણ્વુ, ઇત્તં, ણત્તઞ્ચ.

૨૨૦. દ્વયં દ્વારે. દ્વે અરન્ત્યત્રાતિ દ્વારં, દુજ્જને વારયન્ત્યસ્મા રક્ખકાતિ વા દ્વારં, ઉલોપો. પટિહરન્તિ અપનેન્તિ એતસ્મા રક્ખકા અઞ્ઞાતન્તિ પટિહરો, પટિપક્ખે હરતિ એતસ્માતિ વા પટિહરો, રસ્સસ્સ દીઘત્તે પટિહારો.

ચતુક્કં ઉમ્મારે, યં ‘‘દ્વારપિણ્ડિકા’’તિ વુચ્ચતિ. ઉર ગતિમ્હિ, મારો કરણે. દેહં નેતિ પવેસેનાતિ દેહની, ‘‘દેહલી’’તિપિ પાઠો, દેહં લાતિ પવેસેનાતિ દેહલી. ઇલ ગતિમ્હિ, ણ્વુ. ઇન્દો એવ પાદં ખિપતિ એત્થાતિ ઇન્દખીલો, ખિપ પેરણે. પસ્સ લોપો, અથ વા ઇં ગમનં દદાતીતિ ઇન્દો, દ્વારં, તત્થ ઠપિતો ખીલો કણ્ટકોતિ ઇન્દખીલો, વેગગભિઘાતનતો હિ સો ખીલો વિય હોતિ.

થમ્ભ પટિબન્ધને, થમ્ભો, ધારેતીતિ વા થમ્ભો, ધર ધરણે, રમ્ભપચ્ચયો, વણ્ણવિકારો ચ. થુ અભિત્થવે, ઉણો, યુ વા, ધારેતીતિ વા થૂણો, યુ, રલોપો, અસ્સૂ.

અડ્ઢેન્દુપાસાણે અદ્ધચન્દાકારે પાસાણે પટિકાસદ્દો વત્તતિ. પટ ગતિયં, ણ્વુ. ઇત્થિકતાકારપરે કે અસ્સિત્તં. ગજિ સદ્દે, ણ્વુ, અસ્સિત્તં, બિન્દાગમો ચ. ઇસ ઇચ્છાયં, ઠકો.

૨૨૧. વલભીતિ ચૂળા, ‘‘સિખાયં વલભી ચૂળે’’તિ રુદ્દો [રસ્સન્તા ચ, સિખાયં વળભિયં ચૂળેતિ રુદ્દો (ચિન્તામણિટીકા ૧૨.૧૫)]. તચ્છાદને દારુમ્હિ કટ્ઠે ગોપાનસી મતા. વઙ્કેતિ દારુવિસેસનં. ગં વસ્સોદકં, સૂરિયાદિકિરણઞ્ચ પિવન્તિ વિનાસયન્તિ અબ્ભન્તરમપ્પવેસનવસેનાતિ ગોપાના, ઇટ્ઠકાદયો, તાનિ સિનોન્તિ બન્ધન્તિ એત્થાતિ ગોપાનસી.

સોધાદિગેહેસુ છેકપક્ખાવાસત્થં યો બહિ કરિય કટ્ઠેકદેસો ઠપીયતે, સો વિટઙ્કો. કપોતે પાલયતીતિ કપોતપાલિકા, કમ્મનિ ણ્વુ. ટકિ નિવાસગતીસુ. વિનો પક્ખિનો ટઙ્કન્તિ એત્થાતિ વિટઙ્કો. ણો.

૨૨૨. દ્વયં કુઞ્ચિકાછિદ્દે. કુઞ્ચિકાય વિવરં છિદ્દં કુઞ્ચિકાવિવરં. તાળસ્સ પવેસનટ્ઠાનભૂતો છિગ્ગળો છિદ્દં તાળચ્છિગ્ગળો.

તિકં કુઞ્ચિકાયં. કુઞ્ચ કોટિલ્યે, ણ્વુ. તાયતિ રક્ખતીતિ તાલો. અલો, તલતિ તિટ્ઠતિ એતેનાતિ વા તાલો, તલ પતિટ્ઠાયં. અવાપુરતિ વિવરતિ યેનાતિ અવાપુરણં, વર સંવરણે, યુ, વસ્સ પો, ઉત્તં, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘતા ચ, ‘‘અપારુતા તેસં અમતસ્સ દ્વારા’’તિ [દી. નિ. ૨.૭૧; મ. નિ. ૧.૨૮૩] વચનતો પુર, પાર સંવરણેતિપિ ધાત્વત્થં પઠન્તિ. અવપુબ્બો વુ સંવરણેતિપિ ધાત્વત્થે પન સતિ વસ્સ રત્તં, ઉપસગ્ગસ્સ દીઘતા ચ, ‘‘અપારુતા, સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા’’ત્યાદીસુ પન પકારવણ્ણાગમેન સિદ્ધો. વિદ લાભે, ઇમ્હિ વેદિકા, સકત્થે કો. ઇતરત્થ ઇયેવ.

૨૨૩. સઙ્ઘાટાદયો મન્દિરઙ્ગા ગેહઙ્ગવિસેસા. સમ્મા ઘટેન્તિ એત્થ ગોપાનસ્યાદયોતિ સઙ્ઘાટો, પુબ્બપચ્છિમદક્ખિણુત્તરાયામવસેન થમ્ભાનમુપરિ ઠિતો કટ્ઠવિસેસો, તે પન પુબ્બપચ્છિમયામા તયો કટ્ઠા, દક્ખિણુત્તરયામા પન હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો તયો કટ્ઠા, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન પઞ્ચસત્તનવાદયોપિ. દ્વિન્નં પક્ખાનં અપતનત્થં બન્ધનતો પાસો વિયાતિ પક્ખપાસો. તુલતિ સઙ્ઘાટેસુ પતિટ્ઠતીતિ તુલા, તલ પતિટ્ઠાયં, અસ્સુત્તં, પક્ખાનં વા સમવાહિતભાવકરણતો તુલયતિ મિનાતિ એતાયાતિ તુલા, તુલ ઉમ્માને.

તિકં સમ્મજ્જનિયં. મુજિ સોધને, યુ. મજ્જ સંસુદ્ધિયં, યુ. સુધ સુદ્ધિયં, સબ્બત્ર કરણે યુ.

૨૨૪. તિકં સઙ્કારછડ્ડનપ્પદેસે. કટ છડ્ડનમદ્દનેસુ, સઙ્કટન્તિ એત્થાતિ સઙ્કટીરં, ઈરો, ‘‘સઙ્કટો’’તિ વા સઙ્કારો વુચ્ચતિ, તં ઈરયન્તિ ખિપન્તિ એત્થાતિ સઙ્કટીરં, ઈર ખેપે. સઙ્કારસ્સ ઠાનં સઙ્કારટ્ઠાનં. સઙ્કારં કટતિ છડ્ડેતિ એત્થાતિ સઙ્કારકૂટં, અસ્સૂ, સકત્થે કો.

ચતુક્કં સમ્મજ્જનિયા નિરાકતે [નિરસ્સતે (ક.)] થુસાદિમ્હિ. નાનાવિધે સઙ્કારે રાસીકરણવસેન કચતિ બન્ધતિ એતેનાતિ કચો, સો એત્થ ઇચ્છિતબ્બોતિ કચવરો, વર ઇચ્છાયં. ઉચ્છિટ્ઠો કલાપો સમૂહો ઉક્લાપો, કસ્સાકારલોપો. નાનાવિધેહિ તિણાદીહિ સઙ્કરીયતે મિસ્સીકરીયતેતિ સઙ્કારો, ણો. અવકરોતિપ્યત્ર. અવકરીયતે નિરસ્સતેતિ, અ. ‘‘સમ્મજ્જો મજ્જની ચેવ, સઙ્કારો’વકરો મતો’’તિ હલાયુધો. કસ વિલેખને, અમ્બુ.

૨૨૫. ઘરાદિભૂમિ ઘરખેત્તવિહારાદીનં યો ભૂમિપ્પદેસો વત્થુ નામ, તં નપુંસકે, વસન્તિ એત્થાતિ વત્થુ, રત્થુ. ગસ મદને, ગસન્તિ એત્થાતિ ગામો, મો. સંવસન્ત્યત્રાતિ સંવસથો, અથો.

પાકટો ખ્યાતો ગામો, સો નિગમો નામ, અતિરેકો ગામો નિગમો, ભુસત્થો નિ, સઞ્ઞાસદ્દત્તા રસ્સો.

ઉપભુઞ્જિતબ્બભોગમનુસ્સાદીહિ ( ) [(ઇભ્યો) (?)] વડ્ઢિતો અધિકો ગામો નિગમતોપિ અધિકતરત્તા ‘‘અધિભૂ’’તિ ઈરિતો કથિતો, અધિકો ભવતીતિ અધિભૂ.

૨૨૬. દ્વયં ગામાદિપરિયન્તભાગે. સિ બન્ધને, મો. પરિચ્છિન્દિત્વા આદીયતેતિ મરિયાદા, પસ્સ મો.

દ્વયં આભીરકુટિયં [ઘોસો આભીરપલ્લી સિયા (અમર ૧૨.૨૦)]. ઘુ સદ્દે, ઘોસન્ત્યત્રાતિ ઘોસો. ગોપાલાનં ગામો ગોપાલગામકો, સકત્થે કો.

પુરવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.