૧૦. નન્દમાતાસુત્તં

૫૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો દક્ખિણાગિરિસ્મિં ચારિકં ચરન્તિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. તેન ખો પન સમયેન વેળુકણ્ડકી [વેળુકણ્ડકી (સ્યા.) અ. નિ. ૬.૩૭; ૨.૧૩૪; સં. નિ. ૨.૧૭૩ પસ્સિતબ્બં] નન્દમાતા ઉપાસિકા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય પારાયનં [ચૂળનિ. પારાયનવગ્ગ, વત્થુગાથા] સરેન ભાસતિ.

તેન ખો પન સમયેન વેસ્સવણો મહારાજા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણં દિસં ગચ્છતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસિ ખો વેસ્સવણો મહારાજા નન્દમાતાય ઉપાસિકાય પારાયનં સરેન ભાસન્તિયા, સુત્વા કથાપરિયોસાનં આગમયમાનો અટ્ઠાસિ.

અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા પારાયનં સરેન ભાસિત્વા તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો વેસ્સવણો મહારાજા નન્દમાતાય ઉપાસિકાય કથાપરિયોસાનં વિદિત્વા અબ્ભાનુમોદિ – ‘‘સાધુ ભગિનિ, સાધુ ભગિની’’તિ! ‘‘કો પનેસો, ભદ્રમુખા’’તિ? ‘‘અહં તે, ભગિનિ, ભાતા વેસ્સવણો, મહારાજા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભદ્રમુખ, તેન હિ યો મે અયં ધમ્મપરિયાયો ભણિતો ઇદં તે હોતુ આતિથેય્ય’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભગિનિ, એતઞ્ચેવ મે હોતુ આતિથેય્યં. સ્વેવ [સ્વે ચ (સી.)] સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો અકતપાતરાસો વેળુકણ્ડકં આગમિસ્સતિ, તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા મમ દક્ખિણં આદિસેય્યાસિ. એતઞ્ચેવ [એવઞ્ચ (સી. સ્યા.), એતઞ્ચ (?)] મે ભવિસ્સતિ આતિથેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન સકે નિવેસને પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેસિ. અથ ખો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો અકતપાતરાસો યેન વેળુકણ્ડકો તદવસરિ. અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કાલં આરોચેહિ – ‘કાલો, ભન્તે, અય્યાય નન્દમાતુયા નિવેસને નિટ્ઠિતં ભત્ત’’’ન્તિ. ‘‘એવં, અય્યે’’તિ ખો સો પુરિસો નન્દમાતાય ઉપાસિકાય પટિસ્સુત્વા આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કાલં આરોચેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, અય્યાય નન્દમાતુયા નિવેસને નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન નન્દમાતાય ઉપાસિકાય નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ.

અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો નન્દમાતરં ઉપાસિકં આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘કો પન તે, નન્દમાતે, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અબ્ભાગમનં આરોચેસી’’તિ?

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય પારાયનં સરેન ભાસિત્વા તુણ્હી અહોસિં. અથ ખો, ભન્તે, વેસ્સવણો મહારાજા મમ કથાપરિયોસાનં વિદિત્વા અબ્ભાનુમોદિ – ‘સાધુ, ભગિનિ, સાધુ, ભગિની’તિ! ‘કો પનેસો, ભદ્રમુખા’તિ? ‘અહં તે, ભગિનિ, ભાતા વેસ્સવણો, મહારાજા’તિ. ‘સાધુ, ભદ્રમુખ, તેન હિ યો મે અયં ધમ્મપરિયાયો ભણિતો ઇદં તે હોતુ આતિથેય્ય’ન્તિ. ‘સાધુ, ભગિનિ, એતઞ્ચેવ મે હોતુ આતિથેય્યં. સ્વેવ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો અકતપાતરાસો વેળુકણ્ડકં આગમિસ્સતિ, તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા મમ દક્ખિણં આદિસેય્યાસિ. એતઞ્ચેવ [એતઞ્ચ (સી.), એવઞ્ચ (સ્યા.)] મે ભવિસ્સતિ આતિથેય્ય’ન્તિ. યદિદં [યમિદં (મ. નિ. ૧.૩૬૩)], ભન્તે, દાને [પુઞ્ઞં હિ તં (સી.), પુઞ્ઞં પુઞ્ઞમહિતં (સ્યા.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહં વા (પી.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહી વા (ક.)] પુઞ્ઞઞ્ચ પુઞ્ઞમહી ચ તં [પુઞ્ઞં હિ તં (સી.), પુઞ્ઞં પુઞ્ઞમહિતં (સ્યા.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહં વા (પી.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહી વા (ક.)] વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ સુખાય હોતૂ’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ વેસ્સવણેન મહારાજેન એવંમહિદ્ધિકેન એવંમહેસક્ખેન દેવપુત્તેન સમ્મુખા સલ્લપિસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. ઇધ મે, ભન્તે, નન્દો નામ એકપુત્તકો પિયો મનાપો. તં રાજાનો કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણે ઓકસ્સ પસય્હ જીવિતા વોરોપેસું. તસ્મિં ખો પનાહં, ભન્તે, દારકે ગહિતે વા ગય્હમાને વા વધે વા વજ્ઝમાને વા હતે વા હઞ્ઞમાને વા નાભિજાનામિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ ચિત્તુપ્પાદમ્પિ [ચિત્તુપ્પાદમત્તમ્પિ (સ્યા.)] પરિસોધેસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. ઇધ મે, ભન્તે, સામિકો કાલઙ્કતો અઞ્ઞતરં યક્ખયોનિં ઉપપન્નો. સો મે તેનેવ પુરિમેન અત્તભાવેન ઉદ્દસ્સેસિ. ન ખો પનાહં, ભન્તે, અભિજાનામિ તતોનિદાનં ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ ચિત્તુપ્પાદમ્પિ પરિસોધેસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. યતોહં, ભન્તે, સામિકસ્સ દહરસ્સેવ દહરા આનીતા નાભિજાનામિ સામિકં મનસાપિ અતિચરિતા [અતિચરિતું (સ્યા.), અતિચારિત્તં (ક.)], કુતો પન કાયેના’’તિ! ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ ચિત્તુપ્પાદમ્પિ પરિસોધેસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. યદાહં, ભન્તે, ઉપાસિકા પટિદેસિતા નાભિજાનામિ કિઞ્ચિ સિક્ખાપદં સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમિતા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે’’તિ!

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. ઇધાહં, ભન્તે, યાવદેવ [યાવદેવ (સી. સ્યા.) સં. નિ. ૨.૧૫૨ પાળિ ચ અટ્ઠકથાટીકા ચ પસ્સિતબ્બા] આકઙ્ખામિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખિકા ચ વિહરામિ સતા ચ સમ્પજાના સુખઞ્ચ કાયે પટિસંવેદેમિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે’’તિ!

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા દેસિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ નાહં તેસં કિઞ્ચિ અત્તનિ અપ્પહીનં સમનુપસ્સામી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે’’તિ!

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો નન્દમાતરં ઉપાસિકં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ. દસમં.

મહાયઞ્ઞવગ્ગો પઞ્ચમો.