૬. અબ્યાકતવગ્ગો

૧. અબ્યાકતસુત્તં

૫૪. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન સુતવતો અરિયસાવકસ્સ વિચિકિચ્છા નુપ્પજ્જતિ અબ્યાકતવત્થૂસૂ’’તિ?

‘‘દિટ્ઠિનિરોધા ખો, ભિક્ખુ, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ વિચિકિચ્છા નુપ્પજ્જતિ અબ્યાકતવત્થૂસુ. ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિગતમેતં; ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિગતમેતં; ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિગતમેતં; ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, દિટ્ઠિગતમેતં. અસ્સુતવા, ભિક્ખુ, પુથુજ્જનો દિટ્ઠિં નપ્પજાનાતિ, દિટ્ઠિસમુદયં નપ્પજાનાતિ, દિટ્ઠિનિરોધં નપ્પજાનાતિ, દિટ્ઠિનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ સા દિટ્ઠિ પવડ્ઢતિ, સો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખુ, અરિયસાવકો દિટ્ઠિં પજાનાતિ, દિટ્ઠિસમુદયં પજાનાતિ, દિટ્ઠિનિરોધં પજાનાતિ, દિટ્ઠિનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ. તસ્સ સા દિટ્ઠિ નિરુજ્ઝતિ, સો પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ. એવં જાનં ખો, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો એવં પસ્સં ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન બ્યાકરોતિ; ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન બ્યાકરોતિ; ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન બ્યાકરોતિ; ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન બ્યાકરોતિ. એવં જાનં ખો, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો એવં પસ્સં એવં અબ્યાકરણધમ્મો હોતિ અબ્યાકતવત્થૂસુ. એવં જાનં ખો, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો એવં પસ્સં ન છમ્ભતિ, ન કમ્પતિ, ન વેધતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ અબ્યાકતવત્થૂસુ.

‘‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, તણ્હાગતમેતં…પે… સઞ્ઞાગતમેતં …પે… મઞ્ઞિતમેતં…પે… પપઞ્ચિતમેતં…પે… ઉપાદાનગતમેતં…પે… ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, વિપ્પટિસારો એસો; ‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, વિપ્પટિસારો એસો; ‘હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, વિપ્પટિસારો એસો; ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિ ખો, ભિક્ખુ, વિપ્પટિસારો એસો. અસ્સુતવા, ભિક્ખુ, પુથુજ્જનો વિપ્પટિસારં નપ્પજાનાતિ, વિપ્પટિસારસમુદયં નપ્પજાનાતિ, વિપ્પટિસારનિરોધં નપ્પજાનાતિ, વિપ્પટિસારનિરોધગામિનિં પટિપદં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ સો વિપ્પટિસારો પવડ્ઢતિ, સો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખુ, અરિયસાવકો વિપ્પટિસારં પજાનાતિ, વિપ્પટિસારસમુદયં પજાનાતિ, વિપ્પટિસારનિરોધં પજાનાતિ, વિપ્પટિસારનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ. તસ્સ સો વિપ્પટિસારો નિરુજ્ઝતિ, સો પરિમુચ્ચતિ જાતિયા…પે… દુક્ખસ્માતિ વદામિ. એવં જાનં ખો, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો એવં પસ્સં ‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન બ્યાકરોતિ…પે… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’તિપિ ન બ્યાકરોતિ. એવં જાનં ખો, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો એવં પસ્સં એવં અબ્યાકરણધમ્મો હોતિ અબ્યાકતવત્થૂસુ. એવં જાનં ખો, ભિક્ખુ, સુતવા અરિયસાવકો એવં પસ્સં ન છમ્ભતિ, ન કમ્પતિ, ન વેધતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ અબ્યાકતવત્થૂસુ. અયં ખો, ભિક્ખુ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન સુતવતો અરિયસાવકસ્સ વિચિકિચ્છા નુપ્પજ્જતિ અબ્યાકતવત્થૂસૂ’’તિ. પઠમં.

૨. પુરિસગતિસુત્તં

૫૫. ‘‘સત્ત ચ [સત્ત (સી.), સત્ત ચ ખો (ક.)], ભિક્ખવે, પુરિસગતિયો દેસેસ્સામિ અનુપાદા ચ પરિનિબ્બાનં [પરિનિબ્બાણં (સી.)]. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સત્ત પુરિસગતિયો?

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા, ન ભવિસ્સતિ ન મે ભવિસ્સતિ, યદત્થિ યં ભૂતં તં પજહામી’તિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતિ, અત્થુત્તરિ પદં સન્તં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં ન સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં હોતિ, તસ્સ ન સબ્બેન સબ્બં માનાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં ભવરાગાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસંસન્તત્તે [દિવસસન્તત્તે (સી. સ્યા.) મ. નિ. ૨.૧૫૪] અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા નિબ્બાયેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા, ન ભવિસ્સતિ ન મે ભવિસ્સતિ, યદત્થિ યં ભૂતં તં પજહામી’તિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતિ, અત્થુત્તરિ પદં સન્તં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં ન સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં હોતિ, તસ્સ ન સબ્બેન સબ્બં માનાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં ભવરાગાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસંસન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા અનુપહચ્ચ તલં નિબ્બાયેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસંસન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા ઉપહચ્ચ તલં નિબ્બાયેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસંસન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા પરિત્તે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિપતેય્ય. સા તત્થ અગ્ગિમ્પિ જનેય્ય, ધૂમમ્પિ જનેય્ય, અગ્ગિમ્પિ જનેત્વા ધૂમમ્પિ જનેત્વા તમેવ પરિત્તં તિણપુઞ્જં વા કટ્ઠપુઞ્જં વા પરિયાદિયિત્વા અનાહારા નિબ્બાયેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસંસન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા વિપુલે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિપતેય્ય. સા તત્થ અગ્ગિમ્પિ જનેય્ય, ધૂમમ્પિ જનેય્ય, અગ્ગિમ્પિ જનેત્વા ધૂમમ્પિ જનેત્વા તમેવ વિપુલં તિણપુઞ્જં વા કટ્ઠપુઞ્જં વા પરિયાદિયિત્વા અનાહારા નિબ્બાયેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા, ન ભવિસ્સતિ ન મે ભવિસ્સતિ, યદત્થિ યં ભૂતં તં પજહામી’તિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતિ, અત્થુત્તરિ પદં સન્તં સમ્મપઞ્ઞાય પસ્સતિ. તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં ન સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં હોતિ, તસ્સ ન સબ્બેન સબ્બં માનાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં ભવરાગાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસંસન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા મહન્તે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિપતેય્ય. સા તત્થ અગ્ગિમ્પિ જનેય્ય, ધૂમમ્પિ જનેય્ય, અગ્ગિમ્પિ જનેત્વા ધૂમમ્પિ જનેત્વા તમેવ મહન્તં તિણપુઞ્જં વા કટ્ઠપુઞ્જં વા પરિયાદિયિત્વા ગચ્છમ્પિ દહેય્ય [ડહેય્ય (અઞ્ઞત્થ)], દાયમ્પિ દહેય્ય, ગચ્છમ્પિ દહિત્વા દાયમ્પિ દહિત્વા હરિતન્તં વા પથન્તં વા [પન્થન્તં વા (સી.) સ્યામપોત્થકે ઇદં ન દિસ્સતિ] સેલન્તં વા ઉદકન્તં વા રમણીયં વા ભૂમિભાગં આગમ્મ અનાહારા નિબ્બાયેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા…પે… સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત પુરિસગતિયો.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનુપાદાપરિનિબ્બાનં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ નો ચ મે સિયા, ન ભવિસ્સતિ ન મે ભવિસ્સતિ, યદત્થિ યં ભૂતં તં પજહામી’તિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતિ, અત્થુત્તરિ પદં સન્તં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં હોતિ, તસ્સ સબ્બેન સબ્બં માનાનુસયો પહીનો હોતિ, સબ્બેન સબ્બં ભવરાગાનુસયો પહીનો હોતિ, સબ્બેન સબ્બં અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ. સો આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અનુપાદાપરિનિબ્બાનં. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત પુરિસગતિયો અનુપાદા ચ પરિનિબ્બાન’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. તિસ્સબ્રહ્માસુત્તં

૫૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો દ્વે દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં ગિજ્ઝકૂટં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો એકા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એતા, ભન્તે, ભિક્ખુનિયો વિમુત્તા’’તિ. અપરા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એતા, ભન્તે, ભિક્ખુનિયો અનુપાદિસેસા સુવિમુત્તા’’તિ. ઇદમવોચું તા દેવતા. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અથ ખો તા દેવતા ‘‘સમનુઞ્ઞો સત્થા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિંસુ.

અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇમં, ભિક્ખવે, રત્તિં દ્વે દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં ગિજ્ઝકૂટં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો, ભિક્ખવે, એકા દેવતા મં એતદવોચ – ‘એતા, ભન્તે, ભિક્ખુનિયો વિમુત્તા’તિ. અપરા દેવતા મં એતદવોચ – ‘એતા, ભન્તે, ભિક્ખુનિયો અનુપાદિસેસા સુવિમુત્તા’તિ. ઇદમવોચું, ભિક્ખવે, તા દેવતા. ઇદં વત્વા મં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિંસૂ’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કતમેસાનં ખો દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ? તેન ખો પન સમયેન તિસ્સો નામ ભિક્ખુ અધુનાકાલઙ્કતો અઞ્ઞતરં બ્રહ્મલોકં ઉપપન્નો હોતિ. તત્રાપિ નં એવં જાનન્તિ – ‘‘તિસ્સો બ્રહ્મા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અદ્દસા ખો તિસ્સો બ્રહ્મા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ – ‘‘એહિ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન; સ્વાગતં, મારિસ મોગ્ગલ્લાન! ચિરસ્સં ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ઇમં પરિયાયમકાસિ, યદિદં ઇધાગમનાય. નિસીદ, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ઇદમાસનં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. નિસીદિ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પઞ્ઞત્તે આસને. તિસ્સોપિ ખો બ્રહ્મા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તિસ્સં બ્રહ્માનં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ – ‘‘કતમેસાનં ખો, તિસ્સ, દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ? ‘‘બ્રહ્મકાયિકાનં ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ.

‘‘સબ્બેસઞ્ઞેવ ખો, તિસ્સ, બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ? ‘‘ન ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, સબ્બેસં બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ.

‘‘યે ખો તે, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, બ્રહ્મકાયિકા દેવા બ્રહ્મેન આયુના સન્તુટ્ઠા બ્રહ્મેન વણ્ણેન બ્રહ્મેન સુખેન બ્રહ્મેન યસેન બ્રહ્મેન આધિપતેય્યેન સન્તુટ્ઠા, તે ઉત્તરિ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ. તેસં ન એવં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’તિ. યે ચ ખો તે, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, બ્રહ્મકાયિકા દેવા બ્રહ્મેન આયુના અસન્તુટ્ઠા, બ્રહ્મેન વણ્ણેન બ્રહ્મેન સુખેન બ્રહ્મેન યસેન બ્રહ્મેન આધિપતેય્યેન અસન્તુટ્ઠા, તે ચ ઉત્તરિ નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનન્તિ. તેસં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ.

‘‘ઇધ, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિ. તમેનં તે દેવા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો આયસ્મા ઉભતોભાગવિમુત્તો. યાવસ્સ કાયો ઠસ્સતિ તાવ નં દક્ખન્તિ દેવમનુસ્સા. કાયસ્સ ભેદા ન નં દક્ખન્તિ દેવમનુસ્સા’તિ. એવમ્પિ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, તેસં દેવાનં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ પઞ્ઞાવિમુત્તો હોતિ. તમેનં તે દેવા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો આયસ્મા પઞ્ઞાવિમુત્તો. યાવસ્સ કાયો ઠસ્સતિ તાવ નં દક્ખન્તિ દેવમનુસ્સા. કાયસ્સ ભેદા ન નં દક્ખન્તિ દેવમનુસ્સા’તિ. એવમ્પિ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, તેસં દેવાનં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ કાયસક્ખી હોતિ. તમેનં દેવા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો આયસ્મા કાયસક્ખી. અપ્પેવ નામ અયમાયસ્મા અનુલોમિકાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવમાનો કલ્યાણમિત્તે ભજમાનો ઇન્દ્રિયાનિ સમન્નાનયમાનો – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’તિ. એવમ્પિ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, તેસં દેવાનં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ દિટ્ઠિપ્પત્તો હોતિ…પે… સદ્ધાવિમુત્તો હોતિ…પે… ધમ્માનુસારી હોતિ. તમેનં તે દેવા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો આયસ્મા ધમ્માનુસારી. અપ્પેવ નામ અયમાયસ્મા અનુલોમિકાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવમાનો કલ્યાણમિત્તે ભજમાનો ઇન્દ્રિયાનિ સમન્નાનયમાનો – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’તિ. એવમ્પિ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, તેસં દેવાનં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તિસ્સસ્સ બ્રહ્મુનો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો યાવતકો અહોસિ તિસ્સેન બ્રહ્મુના સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘ન હિ પન તે, મોગ્ગલ્લાન, તિસ્સો બ્રહ્મા સત્તમં અનિમિત્તવિહારિં પુગ્ગલં દેસેતિ’’. ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો; એતસ્સ, સુગત, કાલો! યં ભગવા સત્તમં અનિમિત્તવિહારિં પુગ્ગલં દેસેય્ય. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, મોગ્ગલ્લાન, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તમેનં તે દેવા એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો આયસ્મા સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અપ્પેવ નામ અયમાયસ્મા અનુલોમિકાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવમાનો કલ્યાણમિત્તે ભજમાનો ઇન્દ્રિયાનિ સમન્નાનયમાનો – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’તિ. એવં ખો, મોગ્ગલ્લાન, તેસં દેવાનં ઞાણં હોતિ – ‘સઉપાદિસેસે વા સઉપાદિસેસોતિ, અનુપાદિસેસે વા અનુપાદિસેસો’’’તિ. તતિયં.

૪. સીહસેનાપતિસુત્તં

૫૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો સીહો સેનાપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સીહો સેનાપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સક્કા નુ ખો, ભન્તે, સન્દિટ્ઠિકં દાનફલં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ?

‘‘તેન હિ, સીહ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ, યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, ઇધ દ્વે પુરિસા – એકો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, એકો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો. તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, કં નુ ખો [કિં નુ ખો (ક.)] અરહન્તો પઠમં અનુકમ્પન્તા અનુકમ્પેય્યું – ‘યો વા સો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, યો વા સો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો’’’તિ?

‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, કિન્તં [કિન્તિ (ક.)] અરહન્તો પઠમં અનુકમ્પન્તા અનુકમ્પિસ્સન્તિ! યો ચ ખો સો, ભન્તે, પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો તંયેવ અરહન્તો પઠમં અનુકમ્પન્તા અનુકમ્પેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, કં નુ ખો અરહન્તો પઠમં ઉપસઙ્કમન્તા ઉપસઙ્કમેય્યું – ‘યો વા સો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, યો વા સો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો’’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, કિન્તં અરહન્તો પઠમં ઉપસઙ્કમન્તા ઉપસઙ્કમિસ્સન્તિ! યો ચ ખો સો, ભન્તે, પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો તંયેવ અરહન્તો પઠમં ઉપસઙ્કમન્તા ઉપસઙ્કમેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, કસ્સ નુ ખો અરહન્તો પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તા પટિગ્ગણ્હેય્યું – ‘યો વા સો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, યો વા સો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો’’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, કિન્તં તસ્સ અરહન્તો પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તા પટિગ્ગણ્હિસ્સન્તિ! યો ચ ખો સો, ભન્તે, પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો તસ્સેવ અરહન્તો પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તા પટિગ્ગણ્હેય્યું’’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, કસ્સ નુ ખો અરહન્તો પઠમં ધમ્મં દેસેન્તા દેસેય્યું – ‘યો વા સો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, યો વા સો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો’’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, કિન્તં તસ્સ અરહન્તો પઠમં ધમ્મં દેસેન્તા દેસેસ્સન્તિ! યો ચ ખો સો, ભન્તે, પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો તસ્સેવ અરહન્તો પઠમં ધમ્મં દેસેન્તા દેસેય્યું’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, કસ્સ નુ ખો કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છેય્ય – ‘યો વા સો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, યો વા સો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો’’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, કિન્તં તસ્સ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છિસ્સતિ! યો ચ ખો સો, ભન્તે, પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો તસ્સેવ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છેય્ય’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, કો નુ ખો યંયદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમેય્ય, યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં વિસારદો ઉપસઙ્કમેય્ય અમઙ્કુભૂતો – ‘યો વા સો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, યો વા સો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો’’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, કિં સો યંયદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમિસ્સતિ, યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં વિસારદો ઉપસઙ્કમિસ્સતિ અમઙ્કુભૂતો! યો ચ ખો સો, ભન્તે, પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો સો યંયદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમેય્ય, યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં વિસારદો ઉપસઙ્કમેય્ય અમઙ્કુભૂતો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સીહ, કો નુ ખો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય – ‘યો વા સો પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, યો વા સો પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો’’’તિ? ‘‘યો સો, ભન્તે, પુરિસો અસ્સદ્ધો મચ્છરી કદરિયો પરિભાસકો, કિં સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સતિ! યો ચ ખો સો, ભન્તે, પુરિસો સદ્ધો દાનપતિ અનુપ્પદાનરતો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય’’.

‘‘યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા સન્દિટ્ઠિકાનિ દાનફલાનિ અક્ખાતાનિ, નાહં એત્થ ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામિ. અહમ્પિ એતાનિ જાનામિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ, મં અરહન્તો પઠમં અનુકમ્પન્તા અનુકમ્પન્તિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ, મં અરહન્તો પઠમં ઉપસઙ્કમન્તા ઉપસઙ્કમન્તિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ, મય્હં અરહન્તો પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તા પટિગ્ગણ્હન્તિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ, મય્હં અરહન્તો પઠમં ધમ્મં દેસેન્તા દેસેન્તિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ, મય્હં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘સીહો સેનાપતિ દાયકો કારકો સઙ્ઘુપટ્ઠાકો’તિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ યંયદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમામિ, યદિ ખત્તિયપરિસં…પે… યદિ સમણપરિસં વિસારદો ઉપસઙ્કમામિ અમઙ્કુભૂતો. યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા સન્દિટ્ઠિકાનિ દાનફલાનિ અક્ખાતાનિ, નાહં એત્થ ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામિ. અહમ્પિ એતાનિ જાનામિ. યઞ્ચ ખો મં, ભન્તે, ભગવા એવમાહ – ‘દાયકો, સીહ, દાનપતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતી’તિ. એતાહં ન જાનામિ, એત્થ ચ પનાહં, ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામી’’તિ. ‘‘એવમેતં, સીહ; એવમેતં, સીહ! દાયકો, સીહ, દાનપતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. અરક્ખેય્યસુત્તં

૫૮. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ, તીહિ ચ અનુપવજ્જો. કતમાનિ ચત્તારિ તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ? પરિસુદ્ધકાયસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો; નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં યં તથાગતો રક્ખેય્ય – ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધવચીસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો; નત્થિ તથાગતસ્સ વચીદુચ્ચરિતં યં તથાગતો રક્ખેય્ય – ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધમનોસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો; નત્થિ તથાગતસ્સ મનોદુચ્ચરિતં યં તથાગતો રક્ખેય્ય – ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. પરિસુદ્ધાજીવો, ભિક્ખવે, તથાગતો; નત્થિ તથાગતસ્સ મિચ્છાઆજીવો યં તથાગતો રક્ખેય્ય – ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ. ઇમાનિ ચત્તારિ તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ.

‘‘કતમેહિ તીહિ અનુપવજ્જો? સ્વાક્ખાતધમ્મો, ભિક્ખવે, તથાગતો. તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહધમ્મેન પટિચોદેસ્સતિ – ‘ઇતિપિ ત્વં ન સ્વાક્ખાતધમ્મો’તિ. નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ. એતમહં [એતંપહં (સી. સ્યા.)], ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામિ.

‘‘સુપઞ્ઞત્તા ખો પન મે, ભિક્ખવે, સાવકાનં નિબ્બાનગામિની પટિપદા. યથાપટિપન્ના મમ સાવકા આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહધમ્મેન પટિચોદેસ્સતિ – ‘ઇતિપિ તે ન સુપઞ્ઞત્તા સાવકાનં નિબ્બાનગામિની પટિપદા. યથાપટિપન્ના તવ સાવકા આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’તિ. નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ. એતમહં, ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામિ.

‘‘અનેકસતા ખો પન મે, ભિક્ખવે, સાવકપરિસા આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહધમ્મેન પટિચોદેસ્સતિ – ‘ઇતિપિ તે ન અનેકસતા સાવકપરિસા આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’તિ. નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ. એતમહં, ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામિ. ઇમેહિ તીહિ અનુપવજ્જો.

‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ, ઇમેહિ ચ તીહિ અનુપવજ્જો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. કિમિલસુત્તં

૫૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કિમિલાયં વિહરતિ નિચુલવને [વેળુવને (સી. સ્યા. કં. પી.) અ. નિ. ૫.૨૦૨; ૭.૪૦]. અથ ખો આયસ્મા કિમિલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા કિમિલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતી’’તિ?

‘‘ઇધ, કિમિલ, તથાગતે પરિનિબ્બુતે ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો સત્થરિ અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, ધમ્મે અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, સઙ્ઘે અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, સિક્ખાય અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, સમાધિસ્મિં અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, અપ્પમાદે અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, પટિસન્થારે અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા. અયં ખો, કિમિલ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતી’’તિ.

‘‘કો પન, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ચિરટ્ઠિતિકો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, કિમિલ, તથાગતે પરિનિબ્બુતે ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો સત્થરિ સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, ધમ્મે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, સઙ્ઘે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, સિક્ખાય સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, સમાધિસ્મિં સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, અપ્પમાદે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, પટિસન્થારે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા. અયં ખો, કિમિલ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ચિરટ્ઠિતિકો હોતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સત્તધમ્મસુત્તં

૬૦. ‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ નચિરસ્સેવ આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સદ્ધો હોતિ, સીલવા હોતિ, બહુસ્સુતો હોતિ, પટિસલ્લીનો હોતિ, આરદ્ધવીરિયો હોતિ, સતિમા હોતિ, પઞ્ઞવા હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ નચિરસ્સેવ આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’’તિ. સત્તમં.

૮. પચલાયમાનસુત્તં

૬૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો મગધેસુ કલ્લવાળપુત્તગામે [કલ્લવાલમુત્તગામે (સ્યા.)] પચલાયમાનો નિસિન્નો હોતિ. અદ્દસા ખો ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં મગધેસુ કલ્લવાળપુત્તગામે પચલાયમાનં નિસિન્નં. દિસ્વા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – ભગ્ગેસુ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે અન્તરહિતો મગધેસુ કલ્લવાળપુત્તગામે આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ –

‘‘પચલાયસિ નો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, પચલાયસિ નો ત્વં, મોગ્ગલ્લાના’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહ, મોગ્ગલ્લાન, યથાસઞ્ઞિસ્સ તે વિહરતો તં મિદ્ધં ઓક્કમતિ, તં સઞ્ઞં મા મનસાકાસિ [મા મનસિકાસિ (સી.), મનસિ કરેય્યાસિ (સ્યા.), મનસાકાસિ (ક.)], તં સઞ્ઞં મા બહુલમકાસિ [તં સઞ્ઞં બહુલં કરેય્યાસિ (સ્યા.), તં સઞ્ઞં બહુલમકાસિ (ક.)]. ઠાનં ખો પનેતં, મોગ્ગલ્લાન, વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ’’.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેય્યાસિ અનુવિચારેય્યાસિ, મનસા અનુપેક્ખેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, ઉભો કણ્ણસોતાનિ આવિઞ્છેય્યાસિ [આવિઞ્જેય્યાસિ (સી. સ્યા.)], પાણિના ગત્તાનિ અનુમજ્જેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, ઉટ્ઠાયાસના ઉદકેન અક્ખીનિ અનુમજ્જિત્વા [પનિઞ્જિત્વા (ક.)] દિસા અનુવિલોકેય્યાસિ, નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ ઉલ્લોકેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરેય્યાસિ, દિવાસઞ્ઞં અધિટ્ઠહેય્યાસિ – યથા દિવા તથા રત્તિં યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન [વિવટ્ટેન (સ્યા.), મિદ્ધવિગતેન (ક.)] ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, પચ્છાપુરેસઞ્ઞી [પચ્છાપુરે તથાસઞ્ઞી (કત્થચિ)] ચઙ્કમં અધિટ્ઠહેય્યાસિ અન્તોગતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અબહિગતેન માનસેન. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેય્યાસિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા. પટિબુદ્ધેન ચ [પટિબુદ્ધેનેવ (સ્યા.)] તે, મોગ્ગલ્લાન, ખિપ્પઞ્ઞેવ પચ્ચુટ્ઠાતબ્બં – ‘ન સેય્યસુખં ન પસ્સસુખં ન મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરિસ્સામી’તિ. એવઞ્હિ તે, મોગ્ગલ્લાન, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, મોગ્ગલ્લાન, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ઉચ્ચાસોણ્ડં પગ્ગહેત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમિસ્સામી’તિ. એવઞ્હિ તે, મોગ્ગલ્લાન, સિક્ખિતબ્બં. સચે, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ ઉચ્ચાસોણ્ડં પગ્ગહેત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ, સન્તિ હિ, મોગ્ગલ્લાન, કુલેસુ કિચ્ચકરણીયાનિ. યેહિ મનુસ્સા આગતં ભિક્ખું ન મનસિ કરોન્તિ, તત્ર ભિક્ખુસ્સ એવં હોતિ – ‘કોસુ નામ ઇદાનિ મં ઇમસ્મિં કુલે પરિભિન્દિ, વિરત્તરૂપા દાનિમે મયિ મનુસ્સા’તિ. ઇતિસ્સ અલાભેન મઙ્કુભાવો, મઙ્કુભૂતસ્સ ઉદ્ધચ્ચં, ઉદ્ધતસ્સ અસંવરો, અસંવુતસ્સ આરા ચિત્તં સમાધિમ્હા.

‘‘તસ્માતિહ, મોગ્ગલ્લાન, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન વિગ્ગાહિકકથં કથેસ્સામી’તિ. એવઞ્હિ તે, મોગ્ગલ્લાન, સિક્ખિતબ્બં. વિગ્ગાહિકાય, મોગ્ગલ્લાન, કથાય સતિ કથાબાહુલ્લં પાટિકઙ્ખં, કથાબાહુલ્લે સતિ ઉદ્ધચ્ચં, ઉદ્ધતસ્સ અસંવરો, અસંવુતસ્સ આરા ચિત્તં સમાધિમ્હા [નાહં મોગ્ગલાન સબ્બેહેવ સમગ્ગં વણ્ણયામિ ગહટ્ઠેહિ. પબ્બજિતેહિ ખો અહં મોગ્ગલ્લાન સમગ્ગં વણ્ણયામિ (ક.)]. નાહં, મોગ્ગલ્લાન, સબ્બેહેવ સંસગ્ગં વણ્ણયામિ. ન પનાહં, મોગ્ગલ્લાન, સબ્બેહેવ સંસગ્ગં ન વણ્ણયામિ. સગહટ્ઠપબ્બજિતેહિ ખો અહં, મોગ્ગલ્લાન, સંસગ્ગં ન વણ્ણયામિ [નાહં મોગ્ગલ્લાન સબ્બેહેવ સમગ્ગં વણ્ણયામિ ગહટ્ઠેહિ, પબ્બજિતેહિ ખો અહં મોગ્ગલ્લાન સમગ્ગં વણ્ણયામિ (ક.)]. યાનિ ચ ખો તાનિ સેનાસનાનિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ [મનુસ્સરાહસેય્યકાનિ (સી. સ્યા.)] પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ તથારૂપેહિ સેનાસનેહિ સંસગ્ગં [સમગ્ગં (ક.)] વણ્ણયામી’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુ સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તો હોતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ?

‘‘ઇધ, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ – ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ; એવઞ્ચેતં, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ – ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ. સો સબ્બં ધમ્મં અભિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં અભિઞ્ઞાય સબ્બં ધમ્મં પરિજાનાતિ. સબ્બં ધમ્મં પરિઞ્ઞાય યંકિઞ્ચિ વેદનં વેદિયતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો તાસુ વેદનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. સો તાસુ વેદનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરન્તો વિરાગાનુપસ્સી વિહરન્તો નિરોધાનુપસ્સી વિહરન્તો પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરન્તો ન કિઞ્ચિ [ન ચ કિઞ્ચિ (સી. સ્યા. ક.) મ. નિ. ૧.૩૯૦ પસ્સિતબ્બં] લોકે ઉપાદિયતિ, અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. એત્તાવતા ખો, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તો હોતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. મેત્તસુત્તં

૬૨. [ઇતિવુ. ૨૨ ઇતિવુત્તકેપિ] ‘‘મા, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાનં ભાયિત્થ. સુખસ્સેતં, ભિક્ખવે, અધિવચનં યદિદં પુઞ્ઞાનિ [યદિદં પુઞ્ઞન્તિ (સી.), યદિદં પુઞ્ઞાનિ (ક.)]. અભિજાનામિ ખો પનાહં [ભિક્ખવે દીઘરત્તં ઇટ્ઠં (સ્યા.), ભિક્ખવે દીઘરત્તં પુઞ્ઞાનં ઇટ્ઠં (?)], ભિક્ખવે, દીઘરત્તં કતાનં પુઞ્ઞાનં દીઘરત્તં ઇટ્ઠં [ભિક્ખવે દીઘરત્તં ઇટ્ઠં (સ્યા.), ભિક્ખવે દીઘરત્તં પુઞ્ઞાનં ઇટ્ઠં (?)] કન્તં મનાપં વિપાકં પચ્ચનુભૂતં. સત્ત વસ્સાનિ મેત્તં ચિત્તં ભાવેસિં. સત્ત વસ્સાનિ મેત્તં ચિત્તં ભાવેત્વા સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે નયિમં લોકં પુનાગમાસિં. સંવટ્ટમાને સુદાહં [સંવટ્ટમાનસ્સુદાહં (ક.)], ભિક્ખવે, લોકે આભસ્સરૂપગો હોમિ, વિવટ્ટમાને લોકે સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જામિ.

‘‘તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા હોમિ મહાબ્રહ્મા અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુદસો વસવત્તી. છત્તિંસક્ખત્તું ખો પનાહં, ભિક્ખવે, સક્કો અહોસિં દેવાનમિન્દો; અનેકસતક્ખત્તું રાજા અહોસિં ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, ઇમાનિ સત્ત રતનાનિ અહેસું, સેય્યથિદં – ચક્કરતનં, હત્થિરતનં, અસ્સરતનં, મણિરતનં, ઇત્થિરતનં, ગહપતિરતનં, પરિણાયકરતનમેવ સત્તમં. પરોસહસ્સં ખો પન મે, ભિક્ખવે, પુત્તા અહેસું સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસિ’’ન્તિ [અજ્ઝાવસન્તિ (સ્યા.) અજ્ઝાવસતિ (સી. ક.)].

‘‘પસ્સ પુઞ્ઞાનં વિપાકં, કુસલાનં સુખેસિનો [સુખેસિનં (સી.)];

મેત્તં ચિત્તં વિભાવેત્વા, સત્ત વસ્સાનિ ભિક્ખવો [ભિક્ખવે (ક.)];

સત્તસંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે, નયિમં લોકં પુનાગમિં [પુનાગમં (સ્યા.)].

‘‘સંવટ્ટમાને લોકમ્હિ, હોમિ આભસ્સરૂપગો;

વિવટ્ટમાને લોકસ્મિં, સુઞ્ઞબ્રહ્મૂપગો અહું.

‘‘સત્તક્ખત્તું મહાબ્રહ્મા, વસવત્તી તદા અહું;

છત્તિંસક્ખત્તું દેવિન્દો, દેવરજ્જમકારયિં.

‘‘ચક્કવત્તી અહું રાજા, જમ્બુમણ્ડસ્સ [જમ્બુદીપસ્સ (સી.), જમ્બુસણ્ડસ્સ (સ્યા.)] ઇસ્સરો;

મુદ્ધાવસિત્તો [મુદ્ધાભિસિત્તો (ક.)] ખત્તિયો, મનુસ્સાધિપતી અહું.

‘‘અદણ્ડેન અસત્થેન, વિજેય્ય પથવિં ઇમં;

અસાહસેન કમ્મેન [ધમ્મેન (સી. સ્યા.)], સમેન અનુસાસિ તં.

‘‘ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા, અસ્મિં પથવિમણ્ડલે;

મહદ્ધને મહાભોગે, અડ્ઢે અજાયિહં કુલે.

‘‘સબ્બકામેહિ સમ્પન્ને [સમ્પુણ્ણે (ક.)], રતનેહિ ચ સત્તહિ;

બુદ્ધા સઙ્ગાહકા લોકે, તેહિ એતં સુદેસિતં.

‘‘એસો હેતુ મહન્તસ્સ, પથબ્યો મે ન વિપજ્જતિ [એસ હેતુ મહન્તસ્સ, પુથબ્યો યેન વુચ્ચતિ (સી. સ્યા.)];

પહૂતવિત્તૂપકરણો, રાજા હોતિ [હોમિ (સી. સ્યા.)] પતાપવા.

‘‘ઇદ્ધિમા યસવા હોતિ [હોમિ (સી. સ્યા.)], જમ્બુમણ્ડસ્સ [જમ્બુસણ્ડસ્સ (સી. સ્યા.)] ઇસ્સરો;

કો સુત્વા નપ્પસીદેય્ય, અપિ કણ્હાભિજાતિયો.

‘‘તસ્મા હિ અત્તકામેન [અત્થકામેન (સ્યા. ક.)], મહત્તમભિકઙ્ખતા;

સદ્ધમ્મો ગરુકાતબ્બો, સરં બુદ્ધાનસાસન’’ન્તિ. નવમં;

૧૦. ભરિયાસુત્તં

૬૩. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. તેન ખો પન સમયેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસને મનુસ્સા ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા હોન્તિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘કિં નુ તે, ગહપતિ, નિવેસને મનુસ્સા ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપે’’તિ? ‘‘અયં, ભન્તે, સુજાતા ઘરસુણ્હા અડ્ઢકુલા આનીતા. સા નેવ સસ્સું આદિયતિ, ન સસુરં આદિયતિ, ન સામિકં આદિયતિ, ભગવન્તમ્પિ ન સક્કરોતિ ન ગરું કરોતિ ન માનેતિ ન પૂજેતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા સુજાતં ઘરસુણ્હં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ, સુજાતે’’તિ! ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સુજાતા ઘરસુણ્હા ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો સુજાતં ઘરસુણ્હં ભગવા એતદવોચ –

‘‘સત્ત ખો ઇમા, સુજાતે, પુરિસસ્સ ભરિયાયો. કતમા સત્ત? વધકસમા, ચોરીસમા, અય્યસમા, માતાસમા, ભગિનીસમા, સખીસમા, દાસીસમા. ઇમા ખો, સુજાતે, સત્ત પુરિસસ્સ ભરિયાયો. તાસં ત્વં કતમા’’તિ? ‘‘ન ખો અહં [નાહં (સ્યા.)], ભન્તે, ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા તથા ધમ્મં દેસેતુ યથાહં ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં જાનેય્ય’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, સુજાતે, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સુજાતા ઘરસુણ્હા ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘પદુટ્ઠચિત્તા અહિતાનુકમ્પિની,

અઞ્ઞેસુ રત્તા અતિમઞ્ઞતે પતિં;

ધનેન કીતસ્સ વધાય ઉસ્સુકા,

યા એવરૂપા પુરિસસ્સ ભરિયા;

‘વધા ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ.

‘‘યં ઇત્થિયા વિન્દતિ સામિકો ધનં,

સિપ્પં વણિજ્જઞ્ચ કસિં અધિટ્ઠહં;

અપ્પમ્પિ તસ્સ અપહાતુમિચ્છતિ,

યા એવરૂપા પુરિસસ્સ ભરિયા;

‘ચોરી ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ.

‘‘અકમ્મકામા અલસા મહગ્ઘસા,

ફરુસા ચ ચણ્ડી દુરુત્તવાદિની;

ઉટ્ઠાયકાનં અભિભુય્ય વત્તતિ,

યા એવરૂપા પુરિસસ્સ ભરિયા;

‘અય્યા ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ.

‘‘યા સબ્બદા હોતિ હિતાનુકમ્પિની,

માતાવ પુત્તં અનુરક્ખતે પતિં;

તતો ધનં સમ્ભતમસ્સ રક્ખતિ,

યા એવરૂપા પુરિસસ્સ ભરિયા;

‘માતા ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ.

‘‘યથાપિ જેટ્ઠા ભગિની કનિટ્ઠકા [કણિટ્ઠા (સી.), કનિટ્ઠા (સ્યા.)],

સગારવા હોતિ સકમ્હિ સામિકે;

હિરીમના ભત્તુવસાનુવત્તિની,

યા એવરૂપા પુરિસસ્સ ભરિયા;‘ભગિની ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ.

‘‘યાચીધ દિસ્વાન પતિં પમોદતિ,

સખી સખારંવ ચિરસ્સમાગતં;

કોલેય્યકા સીલવતી પતિબ્બતા,

યા એવરૂપા પુરિસસ્સ ભરિયા;

‘સખી ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ.

‘‘અક્કુદ્ધસન્તા વધદણ્ડતજ્જિતા,

અદુટ્ઠચિત્તા પતિનો તિતિક્ખતિ;

અક્કોધના ભત્તુવસાનુવત્તિની,

યા એવરૂપા પુરિસસ્સ ભરિયા;

‘દાસી ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ.

‘‘યાચીધ ભરિયા વધકાતિ વુચ્ચતિ,

‘ચોરી ચ અય્યા’તિ ચ યા પવુચ્ચતિ;

દુસ્સીલરૂપા ફરુસા અનાદરા,

કાયસ્સ ભેદા નિરયં વજન્તિ તા.

‘‘યાચીધ માતા ભગિની સખીતિ ચ,

‘દાસી ચ ભરિયા’તિ ચ સા પવુચ્ચતિ;

સીલે ઠિતત્તા ચિરરત્તસંવુતા,

કાયસ્સ ભેદા સુગતિં વજન્તિ તા’’તિ.

‘‘ઇમા ખો, સુજાતે, સત્ત પુરિસસ્સ ભરિયાયો. તાસં ત્વં કતમા’’તિ? ‘‘અજ્જતગ્ગે મં, ભન્તે, ભગવા દાસીસમં સામિકસ્સ ભરિયં ધારેતૂ’’તિ. દસમં.

૧૧. કોધનસુત્તં

૬૪. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સપત્તકન્તા સપત્તકરણા કોધનં આગચ્છન્તિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. કતમે સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં દુબ્બણ્ણો અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ વણ્ણવતાય નન્દતિ. કોધનોયં [કોધનાયં (ક.)], ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, કિઞ્ચાપિ સો હોતિ સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઓદાતવત્થવસનો [ઓદાતવસનો (ક.)]; અથ ખો સો દુબ્બણ્ણોવ હોતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં દુક્ખં સયેય્યા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ સુખસેય્યાય નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, કિઞ્ચાપિ સો પલ્લઙ્કે સેતિ ગોનકત્થતે પટલિકત્થતે કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણે સઉત્તરચ્છદે ઉભતોલોહિતકૂપધાને; અથ ખો સો દુક્ખઞ્ઞેવ સેતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન પચુરત્થો અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ પચુરત્થતાય નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, અનત્થમ્પિ ગહેત્વા ‘અત્થો મે ગહિતો’તિ મઞ્ઞતિ, અત્થમ્પિ ગહેત્વા ‘અનત્થો મે ગહિતો’તિ મઞ્ઞતિ. તસ્સિમે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપચ્ચનીકા ગહિતા દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ કોધાભિભૂતસ્સ. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન ભોગવા અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ ભોગવતાય નન્દતિ. કોધનસ્સ, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલસ્સ કોધાભિભૂતસ્સ કોધપરેતસ્સ, યેપિસ્સ તે હોન્તિ ભોગા ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતા બાહાબલપરિચિતા સેદાવક્ખિત્તા ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા, તેપિ રાજાનો રાજકોસં પવેસેન્તિ કોધાભિભૂતસ્સ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન યસવા અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ યસવતાય નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, યોપિસ્સ સો હોતિ યસો અપ્પમાદાધિગતો, તમ્હાપિ ધંસતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, પઞ્ચમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન મિત્તવા અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ મિત્તવતાય નન્દતિ. કોધનં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલં કોધાભિભૂતં કોધપરેતં, યેપિસ્સ તે હોન્તિ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા, તેપિ આરકા પરિવજ્જન્તિ કોધાભિભૂતં. અયં, ભિક્ખવે, છટ્ઠો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્યા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ સુગતિગમને નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય…પે… કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, સત્તમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત ધમ્મા સપત્તકન્તા સપત્તકરણા કોધનં આગચ્છન્તિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા’’તિ.

‘‘કોધનો દુબ્બણ્ણો હોતિ, અથો દુક્ખમ્પિ સેતિ સો;

અથો અત્થં ગહેત્વાન, અનત્થં અધિપજ્જતિ [અધિગચ્છતિ (સી.), પટિપજ્જતિ (સ્યા.)].