પઠમપણ્ણાસકં

૧. ધનવગ્ગો

૧. પઠમપિયસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ લાભકામો ચ હોતિ, સક્કારકામો ચ હોતિ, અનવઞ્ઞત્તિકામો ચ હોતિ, અહિરિકો ચ હોતિ, અનોત્તપ્પી ચ, પાપિચ્છો ચ, મિચ્છાદિટ્ઠિ ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ.

‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ, મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન લાભકામો ચ હોતિ, ન સક્કારકામો ચ હોતિ, ન અનવઞ્ઞત્તિકામો ચ હોતિ, હિરિમા ચ હોતિ, ઓત્તપ્પી ચ, અપ્પિચ્છો ચ, સમ્માદિટ્ઠિ ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયપિયસુત્તં

૨. ‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ લાભકામો ચ હોતિ, સક્કારકામો ચ હોતિ, અનવઞ્ઞત્તિકામો ચ હોતિ, અહિરિકો ચ હોતિ, અનોત્તપ્પી ચ, ઇસ્સુકી ચ, મચ્છરી ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ.

‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ+? સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન લાભકામો ચ હોતિ, ન સક્કારકામો ચ હોતિ, ન અનવઞ્ઞત્તિકામો ચ હોતિ, હિરિમા ચ હોતિ, ઓત્તપ્પી ચ, અનિસ્સુકી ચ, અમચ્છરી ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’’તિ. દુતિયં.

૩. સંખિત્તબલસુત્તં

૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે…પે… સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ સત્ત? સદ્ધાબલં, વીરિયબલં, હિરીબલં, ઓત્તપ્પબલં, સતિબલં, સમાધિબલં, પઞ્ઞાબલં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બલાનીતિ.

‘‘સદ્ધાબલં વીરિયઞ્ચ, હિરી [હિરિ (સી. પી. ક.)] ઓત્તપ્પિયં બલં;

સતિબલં સમાધિ ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં બલં;

એતેહિ બલવા ભિક્ખુ, સુખં જીવતિ પણ્ડિતો;

‘‘યોનિસો વિચિને ધમ્મં, પઞ્ઞાયત્થં વિપસ્સતિ;

પજ્જોતસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો હોતિ ચેતસો’’તિ. તતિયં;

૪. વિત્થતબલસુત્તં

૪. ‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ સત્ત? સદ્ધાબલ, વીરિયબલં, હિરીબલં, ઓત્તપ્પબલં, સતિબલં, સમાધિબલં, પઞ્ઞાબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધાબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સદ્ધાબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વીરિયબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વીરિયબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, હિરીબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો હિરિમા હોતિ, હિરીયતિ કાયદુચ્ચરિતેન વચીદુચ્ચરિતેન મનોદુચ્ચરિતેન, હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, હિરીબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઓત્તપ્પબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઓત્તપ્પી હોતિ, ઓત્તપ્પતિ કાયદુચ્ચરિતેન વચીદુચ્ચરિતેન મનોદુચ્ચરિતેન, ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઓત્તપ્પબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સતિબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સતિમા હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા. ઇદં, વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સતિબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમાધિબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમાધિબલં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાબલં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાબલં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બલાનીતિ.

‘‘સદ્ધાબલં વીરિયઞ્ચ, હિરી ઓત્તપ્પિયં બલં;

સતિબલં સમાધિ ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં બલં;

એતેહિ બલવા ભિક્ખુ, સુખં જીવતિ પણ્ડિતો.

‘‘યોનિસો વિચિને ધમ્મં, પઞ્ઞાયત્થં વિપસ્સતિ;

પજ્જોતસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો હોતિ ચેતસો’’તિ. ચતુત્થં;

૫. સંખિત્તધનસુત્તં

૫. ‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, ધનાનિ. કતમાનિ સત્ત? સદ્ધાધનં, સીલધનં, હિરીધનં, ઓત્તપ્પધનં, સુતધનં, ચાગધનં, પઞ્ઞાધનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત ધનાનીતિ.

‘‘સદ્ધાધનં સીલધનં, હિરી ઓત્તપ્પિયં ધનં;

સુતધનઞ્ચ ચાગો ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં ધનં.

‘‘યસ્સ એતે ધના અત્થિ, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા;

અદલિદ્દોતિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં [વરં (ક.)] બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. પઞ્ચમં;

૬. વિત્થતધનસુત્તં

૬. ‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, ધનાનિ. કતમાનિ સત્ત? સદ્ધાધનં, સીલધનં, હિરીધનં, ઓત્તપ્પધનં, સુતધનં, ચાગધનં, પઞ્ઞાધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધાધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… બુદ્ધો ભગવા’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સદ્ધાધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સીલધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સીલધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, હિરીધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો હિરીમા હોતિ, હિરીયતિ કાયદુચ્ચરિતેન વચીદુચ્ચરિતેન મનોદુચ્ચરિતેન, હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, હિરીધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઓત્તપ્પધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઓત્તપ્પી હોતિ, ઓત્તપ્પતિ કાયદુચ્ચરિતેન વચીદુચ્ચરિતેન મનોદુચ્ચરિતેન, ઓત્તપ્પતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઓત્તપ્પધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સુતધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો. યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ. તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુતધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચાગધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસ્સગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ચાગધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પઞ્ઞવા હોતિ…પે… સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાધનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તધનાનીતિ.

‘‘સદ્ધાધનં સીલધનં, હિરી ઓત્તપ્પિયં ધનં;

સુતધનઞ્ચ ચાગો ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં ધનં.

‘‘યસ્સ એતે ધના અત્થિ, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા;

અદલિદ્દોતિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. છટ્ઠં;

૭. ઉગ્ગસુત્તં

૭. અથ ખો ઉગ્ગો રાજમહામત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉગ્ગો રાજમહામત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ અડ્ઢો ચાયં, ભન્તે, મિગારો રોહણેય્યો યાવ મહદ્ધનો યાવ મહાભોગો’’તિ. ‘‘કીવ અડ્ઢો પનુગ્ગ, મિગારો રોહણેય્યો, કીવ મહદ્ધનો, કીવ મહાભોગો’’તિ? ‘‘સતં, ભન્તે, સતસહસ્સાનં [સહસ્સાનં (સી.), સહસ્સાનિ (સ્યા.), સતસહસ્સાનિ (?)] હિરઞ્ઞસ્સ, કો પન વાદો રૂપિયસ્સા’’તિ! ‘‘અત્થિ ખો એતં, ઉગ્ગ, ધનં નેતં ‘નત્થી’તિ વદામીતિ. તઞ્ચ ખો એતં, ઉગ્ગ, ધનં સાધારણં અગ્ગિના ઉદકેન રાજૂહિ ચોરેહિ અપ્પિયેહિ દાયાદેહિ. સત્ત ખો ઇમાનિ, ઉગ્ગ, ધનાનિ અસાધારણાનિ અગ્ગિના ઉદકેન રાજૂહિ ચોરેહિ અપ્પિયેહિ દાયાદેહિ. કતમાનિ સત્ત? સદ્ધાધનં, સીલધનં, હિરીધનં, ઓત્તપ્પધનં, સુતધનં, ચાગધનં, પઞ્ઞાધનં. ઇમાનિ ખો, ઉગ્ગ, સત્ત ધનાનિ અસાધારણાનિ અગ્ગિના ઉદકેન રાજૂહિ ચોરેહિ અપ્પિયેહિ દાયાદેહીતિ.

‘‘સદ્ધાધનં સીલધનં, હિરી ઓત્તપ્પિયં ધનં;

સુતધનઞ્ચ ચાગો ચ, પઞ્ઞા વે સત્તમં ધનં.

‘‘યસ્સ એતે ધના અત્થિ, ઇત્થિયા પુરિસસ્સ વા;

સ વે મહદ્ધનો લોકે, અજેય્યો દેવમાનુસે.

‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. સત્તમં;

૮. સંયોજનસુત્તં

૮. ‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, સંયોજનાનિ. કતમાનિ સત્ત? અનુનયસંયોજનં, પટિઘસંયોજનં, દિટ્ઠિસંયોજનં, વિચિકિચ્છાસંયોજનં, માનસંયોજનં, ભવરાગસંયોજનં, અવિજ્જાસંયોજનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત સંયોજનાની’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પહાનસુત્તં

૯. ‘‘સત્તન્નં, ભિક્ખવે, સંયોજનાનં પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. કતમેસં સત્તન્નં? અનુનયસંયોજનસ્સ પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ, પટિઘસંયોજનસ્સ…પે… દિટ્ઠિસંયોજનસ્સ… વિચિકિચ્છાસંયોજનસ્સ… માનસંયોજનસ્સ… ભવરાગસંયોજનસ્સ … અવિજ્જાસંયોજનસ્સ પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, સત્તન્નં સંયોજનાનં પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અનુનયસંયોજનં પહીનં હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવં કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. પટિઘસંયોજનં…પે… દિટ્ઠિસંયોજનં… વિચિકિચ્છાસંયોજનં… માનસંયોજનં… ભવરાગસંયોજનં… અવિજ્જાસંયોજનં પહીનં હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવં કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અચ્છેચ્છિ તણ્હં, વિવત્તયિ સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિ. નવમં.

૧૦. મચ્છરિયસુત્તં

૧૦. ‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, સંયોજનાનિ. કતમાનિ સત્ત? અનુનયસંયોજનં, પટિઘસંયોજનં, દિટ્ઠિસંયોજનં, વિચિકિચ્છાસંયોજનં, માનસંયોજનં, ઇસ્સાસંયોજનં, મચ્છરિયસંયોજનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત સંયોજનાની’’તિ. દસમં.

ધનવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે પિયાનિ બલં ધનં, સંખિત્તઞ્ચેવ વિત્થતં;

ઉગ્ગં સંયોજનઞ્ચેવ, પહાનં મચ્છરિયેન ચાતિ.

૨. અનુસયવગ્ગો

૧. પઠમઅનુસયસુત્તં

૧૧. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, અનુસયા. કતમે સત્ત? કામરાગાનુસયો, પટિઘાનુસયો, દિટ્ઠાનુસયો, વિચિકિચ્છાનુસયો, માનાનુસયો, ભવરાગાનુસયો, અવિજ્જાનુસયો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત અનુસયા’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયઅનુસયસુત્તં

૧૨. ‘‘સત્તન્નં, ભિક્ખવે, અનુસયાનં પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. કતમેસં સત્તન્નં? કામરાગાનુસયસ્સ પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ, પટિઘાનુસયસ્સ…પે… દિટ્ઠાનુસયસ્સ… વિચિકિચ્છાનુસયસ્સ… માનાનુસયસ્સ… ભવરાગાનુસયસ્સ… અવિજ્જાનુસયસ્સ પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, સત્તન્નં અનુસયાનં પહાનાય સમુચ્છેદાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો કામરાગાનુસયો પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. પટિઘાનુસયો…પે… દિટ્ઠાનુસયો… વિચિકિચ્છાનુસયો… માનાનુસયો… ભવરાગાનુસયો… અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અચ્છેચ્છિ તણ્હં, વિવત્તયિ સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિ. દુતિયં.

૩. કુલસુત્તં

૧૩. ‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા નાલં ઉપનિસીદિતું. કતમેહિ સત્તહિ? ન મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, ન મનાપેન અભિવાદેન્તિ, ન મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ થોકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ લૂખં દેન્તિ, અસક્કચ્ચં દેન્તિ નો સક્કચ્ચં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા નાલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા નાલં ઉપનિસીદિતું.

‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં ઉપનિસીદિતું. કતમેહિ સત્તહિ? મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તિ, મનાપેન અભિવાદેન્તિ, મનાપેન આસનં દેન્તિ, સન્તમસ્સ ન પરિગુહન્તિ, બહુકમ્પિ બહુકં દેન્તિ, પણીતમ્પિ પણીતં દેન્તિ, સક્કચ્ચં દેન્તિ નો અસક્કચ્ચં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કુલં અનુપગન્ત્વા વા અલં ઉપગન્તું, ઉપગન્ત્વા વા અલં ઉપનિસીદિતુ’’ન્તિ. તતિયં.

૪. પુગ્ગલસુત્તં

૧૪. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમે સત્ત? ઉભતોભાગવિમુત્તો, પઞ્ઞાવિમુત્તો, કાયસક્ખી, દિટ્ઠિપ્પત્તો [દિટ્ઠપ્પત્તો (ક.)], સદ્ધાવિમુત્તો, ધમ્માનુસારી, સદ્ધાનુસારી. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત પુગ્ગલા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ઉદકૂપમાસુત્તં

૧૫. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, ઉદકૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે સત્ત? [પુ. પ. ૨૦૩; કથા. ૮૫૨] ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સકિં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોવ હોતિ; ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જતિ; ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતો હોતિ; ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા વિપસ્સતિ વિલોકેતિ; ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા પતરતિ; ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા પતિગાધપ્પત્તો હોતિ; ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા તિણ્ણો હોતિ પારઙ્ગતો [પારગતો (સી. સ્યા. કં.)] થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સકિં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોવ હોતિ? ઇધ ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સમન્નાગતો હોતિ એકન્તકાળકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સકિં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોવ હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જતિ સાધુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સાધુ હિરી…પે… સાધુ ઓત્તપ્પં… સાધુ વીરિયં [વિરિયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] … સાધુ પઞ્ઞા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ. તસ્સ સા સદ્ધા નેવ તિટ્ઠતિ નો વડ્ઢતિ હાયતિયેવ, તસ્સ સા હિરી…પે… તસ્સ તં ઓત્તપ્પં… તસ્સ તં વીરિયં… તસ્સ સા પઞ્ઞા નેવ તિટ્ઠતિ નો વડ્ઢતિ હાયતિયેવ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા નિમુજ્જતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જતિ સાધુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સાધુ હિરી…પે… સાધુ ઓત્તપ્પં… સાધુ વીરિયં… સાધુ પઞ્ઞા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ. તસ્સ સા સદ્ધા નેવ હાયતિ નો વડ્ઢતિ ઠિતા હોતિ. તસ્સ સા હિરી…પે… તસ્સ તં ઓત્તપ્પં… તસ્સ તં વીરિયં… તસ્સ સા પઞ્ઞા નેવ હાયતિ નો વડ્ઢતિ ઠિતા હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા ઠિતો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા વિપસ્સતિ વિલોકેતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જતિ સાધુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સાધુ હિરી…પે… સાધુ ઓત્તપ્પં… સાધુ વીરિયં… સાધુ પઞ્ઞા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા વિપસ્સતિ વિલોકેતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા પતરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જતિ સાધુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સાધુ હિરી…પે… સાધુ ઓત્તપ્પં… સાધુ વીરિયં… સાધુ પઞ્ઞા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ [સકિંદેવ (ક.)] ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ [દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ (ક.)]. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા પતરતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા પતિગાધપ્પત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જતિ સાધુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સાધુ હિરી…પે… સાધુ ઓત્તપ્પં… સાધુ વીરિયં… સાધુ પઞ્ઞા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઓપપાતિકો હોતિ તત્થ પરિનિબ્બાયી અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા પતિગાધપ્પત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા તિણ્ણો હોતિ પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો. ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જતિ સાધુ સદ્ધા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સાધુ હિરી…પે… સાધુ ઓત્તપ્પં… સાધુ વીરિયં… સાધુ પઞ્ઞા કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ. સો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઉમ્મુજ્જિત્વા તિણ્ણો હોતિ પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો.

‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત ઉદકૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. અનિચ્ચાનુપસ્સીસુત્તં

૧૬. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમે સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, અનિચ્ચસઞ્ઞી, અનિચ્ચપટિસંવેદી સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં ચેતસા અધિમુચ્ચમાનો પઞ્ઞાય પરિયોગાહમાનો. સો આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો પુગ્ગલો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, અનિચ્ચસઞ્ઞી, અનિચ્ચપટિસંવેદી સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં ચેતસા અધિમુચ્ચમાનો પઞ્ઞાય પરિયોગાહમાનો. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. અયં, ભિક્ખવે, સત્તમો પુગ્ગલો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત પુગ્ગલા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુક્ખાનુપસ્સીસુત્તં

૧૭. સત્તિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા આહુનેય્યા…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમે સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બસઙ્ખારેસુ દુક્ખાનુપસ્સી વિહરતિ…પે…. સત્તમં.

૮. અનત્તાનુપસ્સીસુત્તં

૧૮. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અનત્તાનુપસ્સી વિહરતિ…પે…. અટ્ઠમં.

૯. નિબ્બાનસુત્તં

૧૯. [કથા. ૫૪૭-૫૪૮] ‘‘નિબ્બાને સુખાનુપસ્સી વિહરતિ સુખસઞ્ઞી સુખપટિસંવેદી સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં ચેતસા અધિમુચ્ચમાનો પઞ્ઞાય પરિયોગાહમાનો. સો આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં ભિક્ખવે, પઠમો પુગ્ગલો આહુનેય્યો…પે… પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો નિબ્બાને સુખાનુપસ્સી વિહરતિ સુખસઞ્ઞી સુખપટિસંવેદી સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં ચેતસા અધિમુચ્ચમાનો પઞ્ઞાય પરિયોગાહમાનો. તસ્સ અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો પુગ્ગલો આહુનેય્યો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો નિબ્બાને સુખાનુપસ્સી વિહરતિ સુખસઞ્ઞી સુખપટિસંવેદી સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં ચેતસા અધિમુચ્ચમાનો પઞ્ઞાય પરિયોગાહમાનો. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ…પે… ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. અયં, ભિક્ખવે, સત્તમો પુગ્ગલો આહુનેય્યો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત પુગ્ગલા આહુનેય્યા…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. નવમં.

૧૦. નિદ્દસવત્થુસુત્તં

૨૦. ‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદ્દસવત્થૂનિ. કતમાનિ સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સિક્ખાસમાદાને તિબ્બચ્છન્દો હોતિ આયતિઞ્ચ સિક્ખાસમાદાને અવિગતપેમો [અધિગતપેમો (સ્યા.) અ. નિ. ૭.૪૨; દી. નિ. ૩.૩૩૧], ધમ્મનિસન્તિયા તિબ્બચ્છન્દો હોતિ આયતિઞ્ચ ધમ્મનિસન્તિયા અવિગતપેમો, ઇચ્છાવિનયે તિબ્બચ્છન્દો હોતિ આયતિઞ્ચ ઇચ્છાવિનયે અવિગતપેમો, પટિસલ્લાને તિબ્બચ્છન્દો હોતિ આયતિઞ્ચ પટિસલ્લાને અવિગતપેમો, વીરિયારમ્ભે [વીરિયારબ્ભે (ક.)] તિબ્બચ્છન્દો હોતિ આયતિઞ્ચ વીરિયારમ્ભે અવિગતપેમો, સતિનેપક્કે તિબ્બચ્છન્દો હોતિ આયતિઞ્ચ સતિનેપક્કે અવિગતપેમો, દિટ્ઠિપટિવેધે તિબ્બચ્છન્દો હોતિ આયતિઞ્ચ દિટ્ઠિપટિવેધે અવિગતપેમો. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત નિદ્દસવત્થૂની’’તિ. દસમં.

અનુસયવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

દુવે અનુસયા કુલં, પુગ્ગલં ઉદકૂપમં;

અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા ચ, નિબ્બાનં નિદ્દસવત્થુ ચાતિ.

૩. વજ્જિસત્તકવગ્ગો

૧. સારન્દદસુત્તં

૨૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ સારન્દદે ચેતિયે. અથ ખો સમ્બહુલા લિચ્છવી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ને ખો તે લિચ્છવી ભગવા એતદવોચ – ‘‘સત્ત વો, લિચ્છવી, અપરિહાનિયે [અપરિહાનીયે (ક.)] ધમ્મે દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે લિચ્છવી ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમે ચ, લિચ્છવી, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા? યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, વજ્જી અભિણ્હં સન્નિપાતા ભવિસ્સન્તિ સન્નિપાતબહુલા; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, વજ્જી સમગ્ગા સન્નિપતિસ્સન્તિ, સમગ્ગા વુટ્ઠહિસ્સન્તિ, સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, વજ્જી અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેસ્સન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દિસ્સન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તે પોરાણે વજ્જિધમ્મે સમાદાય વત્તિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, વજ્જી યે તે વજ્જીનં વજ્જિમહલ્લકા તે સક્કરિસ્સન્તિ ગરું કરિસ્સન્તિ માનેસ્સન્તિ પૂજેસ્સન્તિ, તેસઞ્ચ સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, વજ્જી યા તા કુલિત્થિયો કુલકુમારિયો તા ન ઓકસ્સ પસય્હ વાસેસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, વજ્જી યાનિ તાનિ વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનિ અબ્ભન્તરાનિ ચેવ બાહિરાનિ ચ તાનિ સક્કરિસ્સન્તિ ગરું કરિસ્સન્તિ માનેસ્સન્તિ પૂજેસ્સન્તિ, તેસઞ્ચ દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં ધમ્મિકં બલિં નો પરિહાપેસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, વજ્જીનં અરહન્તેસુ ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ સુસંવિહિતા ભવિસ્સતિ – ‘કિન્તિ અનાગતા ચ અરહન્તો વિજિતં આગચ્છેય્યું, આગતા ચ અરહન્તો વિજિતે ફાસું વિહરેય્યુ’ન્તિ; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, લિચ્છવી, ઇમે સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા વજ્જીસુ ઠસ્સન્તિ [વત્તિસ્સન્તિ (ક.)], ઇમેસુ ચ સત્તસુ અપરિહાનિયેસુ ધમ્મેસુ વજ્જી સન્દિસ્સિસ્સન્તિ [સન્દિસ્સન્તિ (સી. પી. ક.)]; વુદ્ધિયેવ, લિચ્છવી, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ. પઠમં.

૨. વસ્સકારસુત્તં

૨૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. તેન ખો પન સમયેન રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો વજ્જી અભિયાતુકામો હોતિ. સો એવમાહ – ‘‘અહં હિમે વજ્જી એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે ઉચ્છેચ્છામિ [ઉચ્છેજ્જિસ્સામિ (સ્યા.), ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ (ક.)], વજ્જી વિનાસેસ્સામિ, વજ્જી અનયબ્યસનં આપાદેસ્સામી’’તિ [આપાદેસ્સામિ વજ્જીતિ (ક.) દી. નિ. ૨.૧૩૧].

અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો વસ્સકારં બ્રાહ્મણં માગધમહામત્તં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દાહિ, અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ – ‘રાજા, ભન્તે, માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતિ, અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘રાજા, ભન્તે, માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો વજ્જી અભિયાતુકામો. સો એવમાહ – ‘અહં હિમે વજ્જી એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે ઉચ્છેચ્છામિ, વજ્જી વિનાસેસ્સામિ, વજ્જી અનયબ્યસનં આપાદેસ્સામી’તિ. યથા તે ભગવા બ્યાકરોતિ, તં સાધુકં ઉગ્ગહેત્વા મમ આરોચેય્યાસિ. ન હિ તથાગતા વિતથં ભણન્તી’’તિ.

‘‘એવં, ભો’’તિ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો માગધમહામત્તો રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો માગધમહામત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘રાજા, ભો ગોતમ, માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભોતો ગોતમસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ, અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતિ. રાજા [એવઞ્ચ વદેતિ રાજા (સી. ક.)], ભો ગોતમ, માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો વજ્જી અભિયાતુકામો. સો એવમાહ – ‘અહં હિમે વજ્જી એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે ઉચ્છેચ્છામિ, વજ્જી વિનાસેસ્સામિ, વજ્જી અનયબ્યસનં આપાદેસ્સામી’’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પિટ્ઠિતો ઠિતો હોતિ ભગવન્તં બીજયમાનો [વીજમાનો (સી. સ્યા.)]. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતં – ‘વજ્જી અભિણ્હં સન્નિપાતા સન્નિપાતબહુલા’’’તિ? ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘વજ્જી અભિણ્હં સન્નિપાતા સન્નિપાતબહુલા’’’તિ. ‘‘યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, વજ્જી અભિણ્હં સન્નિપાતા ભવિસ્સન્તિ સન્નિપાતબહુલા; વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતં – ‘વજ્જી સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ, સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ, સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરોન્તી’’’તિ? ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘વજ્જી સમગ્ગા સન્નિપતન્તિ, સમગ્ગા વુટ્ઠહન્તિ, સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરોન્તી’’’તિ. ‘‘યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, વજ્જી સમગ્ગા સન્નિપતિસ્સન્તિ, સમગ્ગા વુટ્ઠહિસ્સન્તિ, સમગ્ગા વજ્જિકરણીયાનિ કરિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતં – ‘વજ્જી અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તે પોરાણે વજ્જિધમ્મે સમાદાય વત્તન્તી’’’તિ? ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘વજ્જી અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તે પોરાણે વજ્જિધમ્મે સમાદાય વત્તન્તી’’’તિ. ‘‘યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, વજ્જી અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેસ્સન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દિસ્સન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તે પોરાણે વજ્જિધમ્મે સમાદાય વત્તિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતં – ‘વજ્જી યે તે વજ્જીનં વજ્જિમહલ્લકા તે સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તેસઞ્ચ સોતબ્બં મઞ્ઞન્તી’’’તિ? ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘વજ્જી યે તે વજ્જીનં વજ્જિમહલ્લકા તે સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તેસઞ્ચ સોતબ્બં મઞ્ઞન્તી’’’તિ. ‘‘યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, વજ્જી યે તે વજ્જીનં વજ્જિમહલ્લકા તે સક્કરિસ્સન્તિ ગરું કરિસ્સન્તિ માનેસ્સન્તિ પૂજેસ્સન્તિ, તેસઞ્ચ સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતં – ‘વજ્જી યા તા કુલિત્થિયો કુલકુમારિયો તા ન ઓકસ્સ પસય્હ વાસેન્તી’’’તિ? ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘વજ્જી યા તા કુલિત્થિયો કુલકુમારિયો તા ન ઓકસ્સ પસય્હ વાસેન્તી’’’તિ. ‘‘યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, વજ્જી યા તા કુલિત્થિયો કુલકુમારિયો તા ન ઓકસ્સ પસય્હ વાસેસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતં – ‘વજ્જી યાનિ તાનિ વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનિ અબ્ભન્તરાનિ ચેવ બાહિરાનિ ચ તાનિ સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તેસઞ્ચ દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં ધમ્મિકં બલિં નો પરિહાપેન્તી’’’તિ? ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘વજ્જી યાનિ તાનિ વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનિ અબ્ભન્તરાનિ ચેવ બાહિરાનિ ચ તાનિ સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તેસઞ્ચ દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં ધમ્મિકં બલિં નો પરિહાપેન્તી’’’તિ. ‘‘યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, વજ્જી યાનિ તાનિ વજ્જીનં વજ્જિચેતિયાનિ અબ્ભન્તરાનિ ચેવ બાહિરાનિ ચ તાનિ સક્કરિસ્સન્તિ ગરું કરિસ્સન્તિ માનેસ્સન્તિ પૂજેસ્સન્તિ, તેસઞ્ચ દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં ધમ્મિકં બલિં નો પરિહાપેસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘કિન્તિ તે, આનન્દ, સુતં – ‘વજ્જીનં અરહન્તેસુ ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ સુસંવિહિતા – કિન્તિ અનાગતા ચ અરહન્તો વિજિતં આગચ્છેય્યું, આગતા ચ અરહન્તો વિજિતે ફાસું વિહરેય્યુ’’’ન્તિ? ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘વજ્જીનં અરહન્તેસુ ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ સુસંવિહિતા ભવિસ્સતિ – કિન્તિ અનાગતા ચ અરહન્તો વિજિતં આગચ્છેય્યું, આગતા ચ અરહન્તો વિજિતે ફાસું વિહરેય્યુ’’’ન્તિ. ‘‘યાવકીવઞ્ચ, આનન્દ, વજ્જીનં અરહન્તેસુ ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ સુસંવિહિતા ભવિસ્સતિ – ‘કિન્તિ અનાગતા ચ અરહન્તો વિજિતં આગચ્છેય્યું, આગતા ચ અરહન્તો વિજિતે ફાસું વિહરેય્યુ’ન્તિ; વુદ્ધિયેવ, આનન્દ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ.

અથ ખો ભગવા વસ્સકારં બ્રાહ્મણં માગધમહામત્તં આમન્તેસિ – ‘‘એકમિદાહં, બ્રાહ્મણ, સમયં વેસાલિયં વિહરામિ સારન્દદે ચેતિયે. તત્રાહં, બ્રાહ્મણ, વજ્જીનં ઇમે સત્ત અપરિહાનિયે ધમ્મે દેસેસિં. યાવકીવઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, ઇમે સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા વજ્જીસુ ઠસ્સન્તિ, ઇમેસુ ચ સત્તસુ અપરિહાનિયેસુ ધમ્મેસુ વજ્જી સન્દિસ્સિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, બ્રાહ્મણ, વજ્જીનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ.

‘‘એકમેકેનપિ [એકમેકેનપિ તેન ખો (ક.) દી. નિ. ૨.૧૩૫] ભો, ગોતમ, અપરિહાનિયેન ધમ્મેન સમન્નાગતાનં વજ્જીનં વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ; કો પન વાદો સત્તહિ અપરિહાનિયેહિ ધમ્મેહિ! અકરણીયા ચ, ભો ગોતમ, વજ્જી રઞ્ઞા માગધેન અજાતસત્તુના વેદેહિપુત્તેન યદિદં યુદ્ધસ્સ, અઞ્ઞત્ર ઉપલાપનાય [ઉપલાપના (ક. સી. ક.)], અઞ્ઞત્ર મિથુભેદા. હન્દ ચ દાનિ મયં, ભો ગોતમ, ગચ્છામ, બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો માગધમહામત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ. દુતિયં.

૩. પઠમસત્તકસુત્તં

૨૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સત્ત વો, ભિક્ખવે, અપરિહાનિયે ધમ્મે દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા? યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અભિણ્હં સન્નિપાતા ભવિસ્સન્તિ સન્નિપાતબહુલા; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સમગ્ગા સન્નિપતિસ્સન્તિ, સમગ્ગા વુટ્ઠહિસ્સન્તિ, સમગ્ગા સઙ્ઘકરણીયાનિ કરિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અપઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞાપેસ્સન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દિસ્સન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ યે તે ભિક્ખૂ થેરા રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતા સઙ્ઘપિતરો સઙ્ઘપરિણાયકા તે સક્કરિસ્સન્તિ ગરું કરિસ્સન્તિ માનેસ્સન્તિ પૂજેસ્સન્તિ, તેસઞ્ચ સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઉપ્પન્નાય તણ્હાય પોનોભવિકાય ન વસં ગચ્છિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ સાપેક્ખા ભવિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ પચ્ચત્તઞ્ઞેવ સતિં ઉપટ્ઠાપેસ્સન્તિ – ‘કિન્તિ અનાગતા ચ પેસલા સબ્રહ્મચારી આગચ્છેય્યું, આગતા ચ પેસલા સબ્રહ્મચારી ફાસું વિહરેય્યુ’ન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઇમે સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા ભિક્ખૂસુ ઠસ્સન્તિ, ઇમેસુ ચ સત્તસુ અપરિહાનિયેસુ ધમ્મેસુ ભિક્ખૂ સન્દિસ્સિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયસત્તકસુત્તં

૨૪. [દી. નિ. ૨.૧૩૮] ‘‘સત્ત વો, ભિક્ખવે, અપરિહાનિયે ધમ્મે દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ…પે… કતમે ચ, ભિક્ખવે, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા?

યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ન કમ્મારામા ભવિસ્સન્તિ, ન કમ્મરતા, ન કમ્મારામતં અનુયુત્તા; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ન ભસ્સારામા ભવિસ્સન્તિ…પે… ન નિદ્દારામા ભવિસ્સન્તિ… ન સઙ્ગણિકારામા ભવિસ્સન્તિ… ન પાપિચ્છા ભવિસ્સન્તિ ન પાપિકાનં ઇચ્છાનં વસં ગતા… ન પાપમિત્તા ભવિસ્સન્તિ ન પાપસહાયા ન પાપસમ્પવઙ્કા… ન ઓરમત્તકેન વિસેસાધિગમેન અન્તરાવોસાનં આપજ્જિસ્સન્તિ; વુદ્ધિયેવ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.