૫. મહાયઞ્ઞવગ્ગો

૧. સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસુત્તં

૪૪. [દી. નિ. ૩.૩૩૨; ચૂળનિ. પોસાલમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૩] ‘‘સત્તિમા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. કતમા સત્ત? સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ મનુસ્સા, એકચ્ચે ચ દેવા, એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા. અયં પઠમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા બ્રહ્મકાયિકા પઠમાભિનિબ્બત્તા. અયં દુતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા એકત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા આભસ્સરા. અયં તતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા એકત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હા. અયં ચતુત્થા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગા. અયં પઞ્ચમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગા. અયં છટ્ઠા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગા. અયં સત્તમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો’’તિ. પઠમં.

૨. સમાધિપરિક્ખારસુત્તં

૪૫. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, સમાધિપરિક્ખારા. કતમે સત્ત? સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ. યા ખો, ભિક્ખવે, ઇમેહિ સત્તહઙ્ગેહિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતા પરિક્ખતા [‘સપરિક્ખારતા’તિપિ, ‘સપરિક્ખતા’તિપિ (સં. નિ. ૫.૨૮)], અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયો સમ્માસમાધિ [સમાધિ (સ્યા.)] સઉપનિસો ઇતિપિ સપરિક્ખારો ઇતિપી’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમઅગ્ગિસુત્તં

૪૬. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, અગ્ગી. કતમે સત્ત? રાગગ્ગિ, દોસગ્ગિ, મોહગ્ગિ, આહુનેય્યગ્ગિ, ગહપતગ્ગિ, દક્ખિણેય્યગ્ગિ, કટ્ઠગ્ગિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત અગ્ગી’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયઅગ્ગિસુત્તં

૪૭. તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગતસરીરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ મહાયઞ્ઞો ઉપક્ખટો હોતિ. પઞ્ચ ઉસભસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય, પઞ્ચ વચ્છતરસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય, પઞ્ચ વચ્છતરિસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય, પઞ્ચ અજસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય, પઞ્ચ ઉરબ્ભસતાનિ થૂણૂપનીતાનિ હોન્તિ યઞ્ઞત્થાય. અથ ખો ઉગ્ગતસરીરો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉગ્ગતસરીરો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ, અગ્ગિસ્સ આદાનં [આધાનં (સી. સ્યા.)] યૂપસ્સ ઉસ્સાપનં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ. ‘‘મયાપિ ખો એતં, બ્રાહ્મણ, સુતં અગ્ગિસ્સ આદાનં યૂપસ્સ ઉસ્સાપનં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ. દુતિયમ્પિ ખો ઉગ્ગતસરીરો બ્રાહ્મણો…પે… તતિયમ્પિ ખો ઉગ્ગતસરીરો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ, અગ્ગિસ્સ આદાનં યૂપસ્સ ઉસ્સાપનં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ. ‘‘મયાપિ ખો એતં, બ્રાહ્મણ, સુતં અગ્ગિસ્સ આદાનં યૂપસ્સ ઉસ્સાપનં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ. ‘‘તયિદં, ભો ગોતમ, સમેતિ ભોતો ચેવ ગોતમસ્સ અમ્હાકઞ્ચ, યદિદં સબ્બેન સબ્બં’’.

એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દો ઉગ્ગતસરીરં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ન ખો, બ્રાહ્મણ, તથાગતા એવં પુચ્છિતબ્બા – ‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ, અગ્ગિસ્સ આદાનં યૂપસ્સ ઉસ્સાપનં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’ન્તિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, તથાગતા પુચ્છિતબ્બા – ‘અહઞ્હિ, ભન્તે, અગ્ગિં [અગ્ગિસ્સ (ક.)] આદાતુકામો, [આધાતુકામો (સી. સ્યા.)] યૂપં ઉસ્સાપેતુકામો. ઓવદતુ મં, ભન્તે, ભગવા. અનુસાસતુ મં, ભન્તે, ભગવા યં મમ અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’’તિ.

અથ ખો ઉગ્ગતસરીરો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, અગ્ગિં આદાતુકામો યૂપં ઉસ્સાપેતુકામો. ઓવદતુ મં ભવં ગોતમો. અનુસાસતુ મં ભવં ગોતમો યં મમ અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘અગ્ગિં, બ્રાહ્મણ, આદેન્તો [આધેન્તો (સી. સ્યા.)] યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા તીણિ સત્થાનિ ઉસ્સાપેતિ અકુસલાનિ દુક્ખુદ્રયાનિ [દુક્ખુદ્દયાનિ (સી.)] દુક્ખવિપાકાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયસત્થં, વચીસત્થં, મનોસત્થં. અગ્ગિં, બ્રાહ્મણ, આદેન્તો યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ – ‘એત્તકા ઉસભા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા વચ્છતરા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા વચ્છતરિયો હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા અજા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા ઉરબ્ભા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાયા’તિ. સો ‘પુઞ્ઞં કરોમી’તિ અપુઞ્ઞં કરોતિ, ‘કુસલં કરોમી’તિ અકુસલં કરોતિ, ‘સુગતિયા મગ્ગં પરિયેસામી’તિ દુગ્ગતિયા મગ્ગં પરિયેસતિ. અગ્ગિં, બ્રાહ્મણ, આદેન્તો યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા ઇદં પઠમં મનોસત્થં ઉસ્સાપેતિ અકુસલં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાકં.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, અગ્ગિં આદેન્તો યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા એવં વાચં ભાસતિ – ‘એત્તકા ઉસભા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા વચ્છતરા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા વચ્છતરિયો હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા અજા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાય, એત્તકા ઉરબ્ભા હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાયા’તિ. સો ‘પુઞ્ઞં કરોમી’તિ અપુઞ્ઞં કરોતિ, ‘કુસલં કરોમી’તિ અકુસલં કરોતિ, ‘સુગતિયા મગ્ગં પરિયેસામી’તિ દુગ્ગતિયા મગ્ગં પરિયેસતિ. અગ્ગિં, બ્રાહ્મણ, આદેન્તો યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા ઇદં દુતિયં વચીસત્થં ઉસ્સાપેતિ અકુસલં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાકં.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, અગ્ગિં આદેન્તો યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા સયં પઠમં સમારમ્ભતિ [સમારબ્ભતિ (સી. ક.), સમારભતિ (સ્યા.)] ઉસભા હન્તું [હઞ્ઞન્તુ (સી. સ્યા.)] યઞ્ઞત્થાય, સયં પઠમં સમારમ્ભતિ વચ્છતરા હન્તું યઞ્ઞત્થાય, સયં પઠમં સમારમ્ભતિ વચ્છતરિયો હન્તું યઞ્ઞત્થાય, સયં પઠમં સમારમ્ભતિ અજા હન્તું યઞ્ઞત્થાય, સયં પઠમં સમારમ્ભતિ ઉરબ્ભા હન્તું યઞ્ઞત્થાય [હઞ્ઞન્તુ યઞ્ઞત્થાયાતિ (સી. સ્યા.)]. સો ‘પુઞ્ઞં કરોમી’તિ અપુઞ્ઞં કરોતિ, ‘કુસલં કરોમી’તિ અકુસલં કરોતિ, ‘સુગતિયા મગ્ગં પરિયેસામી’તિ દુગ્ગતિયા મગ્ગં પરિયેસતિ. અગ્ગિં, બ્રાહ્મણ, આદેન્તો યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા ઇદં તતિયં કાયસત્થં ઉસ્સાપેતિ અકુસલં દુક્ખુદ્રયં દુક્ખવિપાકં. અગ્ગિં, બ્રાહ્મણ, આદેન્તો યૂપં ઉસ્સાપેન્તો પુબ્બેવ યઞ્ઞા ઇમાનિ તીણિ સત્થાનિ ઉસ્સાપેતિ અકુસલાનિ દુક્ખુદ્રયાનિ દુક્ખવિપાકાનિ.

‘‘તયોમે, બ્રાહ્મણ, અગ્ગી પહાતબ્બા પરિવજ્જેતબ્બા, ન સેવિતબ્બા. કતમે તયો? રાગગ્ગિ, દોસગ્ગિ, મોહગ્ગિ.

‘‘કસ્મા ચાયં, બ્રાહ્મણ, રાગગ્ગિ પહાતબ્બો પરિવજ્જેતબ્બો, ન સેવિતબ્બો? રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. તસ્માયં રાગગ્ગિ પહાતબ્બો પરિવજ્જેતબ્બો, ન સેવિતબ્બો.

‘‘કસ્મા ચાયં, બ્રાહ્મણ, દોસગ્ગિ પહાતબ્બો પરિવજ્જેતબ્બો, ન સેવિતબ્બો? દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ, દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. તસ્માયં દોસગ્ગિ પહાતબ્બો પરિવજ્જેતબ્બો, ન સેવિતબ્બો.

‘‘કસ્મા ચાયં, બ્રાહ્મણ, મોહગ્ગિ પહાતબ્બો પરિવજ્જેતબ્બો, ન સેવિતબ્બો? મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. તસ્માયં મોહગ્ગિ પહાતબ્બો પરિવજ્જેતબ્બો, ન સેવિતબ્બો. ઇમે ખો તયો, બ્રાહ્મણ, અગ્ગી પહાતબ્બા પરિવજ્જેતબ્બા, ન સેવિતબ્બા.

‘‘તયો ખો, બ્રાહ્મણ, અગ્ગી સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા સમ્મા સુખં પરિહાતબ્બા. કતમે તયો? આહુનેય્યગ્ગિ, ગહપતગ્ગિ, દક્ખિણેય્યગ્ગિ.

‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, આહુનેય્યગ્ગિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, યસ્સ તે હોન્તિ માતાતિ વા પિતાતિ વા, અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, આહુનેય્યગ્ગિ. તં કિસ્સ હેતુ? અતોહયં [ઇતોપાયં (ક.)], બ્રાહ્મણ, આહુતો સમ્ભૂતો, તસ્માયં આહુનેય્યગ્ગિ સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા સમ્મા સુખં પરિહાતબ્બો.

‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, ગહપતગ્ગિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, યસ્સ તે હોન્તિ પુત્તાતિ વા દારાતિ વા દાસાતિ વા પેસ્સાતિ વા કમ્મકરાતિ વા, અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, ગહપતગ્ગિ. તસ્માયં ગહપતગ્ગિ સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા સમ્મા સુખં પરિહાતબ્બો.

‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, દક્ખિણેય્યગ્ગિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, યે તે સમણબ્રાહ્મણા પરપ્પવાદા પટિવિરતા ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠા એકમત્તાનં દમેન્તિ, એકમત્તાનં સમેન્તિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેન્તિ, અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, દક્ખિણેય્યગ્ગિ. તસ્માયં દક્ખિણેય્યગ્ગિ સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા સમ્મા સુખં પરિહાતબ્બો. ઇમે ખો, બ્રાહ્મણ, તયો અગ્ગી સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા સમ્મા સુખં પરિહાતબ્બા.

‘‘અયં ખો પન, બ્રાહ્મણ, કટ્ઠગ્ગિ કાલેન કાલં ઉજ્જલેતબ્બો, કાલેન કાલં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો, કાલેન કાલં નિબ્બાપેતબ્બો, કાલેન કાલં નિક્ખિપિતબ્બો’’તિ.

એવં વુત્તે ઉગ્ગતસરીરો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ; અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતન્તિ. એસાહં, ભો ગોતમ, પઞ્ચ ઉસભસતાનિ મુઞ્ચામિ જીવિતં દેમિ, પઞ્ચ વચ્છતરસતાનિ મુઞ્ચામિ જીવિતં દેમિ, પઞ્ચ વચ્છતરિસતાનિ મુઞ્ચામિ જીવિતં દેમિ, પઞ્ચ અજસતાનિ મુઞ્ચામિ જીવિતં દેમિ, પઞ્ચ ઉરબ્ભસતાનિ મુઞ્ચામિ જીવિતં દેમિ. હરિતાનિ ચેવ તિણાનિ ખાદન્તુ, સીતાનિ ચ પાનીયાનિ પિવન્તુ, સીતો ચ નેસં વાતો ઉપવાયત’’ન્તિ [ઉપવાયતૂતિ (ક.)]. ચતુત્થં.

૫. પઠમસઞ્ઞાસુત્તં

૪૮. ‘‘સત્તિમા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના.

‘‘કતમા સત્ત? અસુભસઞ્ઞા, મરણસઞ્ઞા, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયસઞ્ઞાસુત્તં

૪૯. ‘‘સત્તિમા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના. કતમા સત્ત? અસુભસઞ્ઞા, મરણસઞ્ઞા, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાનાતિ.

‘‘‘અસુભસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ. ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? અસુભસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસુભસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસુભસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા ચિત્તં અનુસન્દહતિ [અનુસણ્ઠાતિ (સી.)] અપ્પટિકુલ્યતા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘અભાવિતા મે અસુભસઞ્ઞા, નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, અપ્પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસુભસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘સુભાવિતા મે અસુભસઞ્ઞા, અત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ‘અસુભસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘મરણસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? મરણસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો જીવિતનિકન્તિયા ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મરણસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો જીવિતનિકન્તિયા ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મરણસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો જીવિતનિકન્તિયા ચિત્તં અનુસન્દહતિ અપ્પટિકુલ્યતા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘અભાવિતા મે મરણસઞ્ઞા, નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, અપ્પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મરણસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો જીવિતનિકન્તિયા ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘સુભાવિતા મે મરણસઞ્ઞા, અત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ‘મરણસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો રસતણ્હાય ચિત્તં પતિલીયતિ …પે… ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો રસતણ્હાય ચિત્તં પતિલીયતિ…પે… ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો રસતણ્હાય ચિત્તં અનુસન્દહતિ અપ્પટિકુલ્યતા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘અભાવિતા મે આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, અપ્પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો રસતણ્હાય ચિત્તં પતિલીયતિ…પે… ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘સુભાવિતા મે આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, અત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ‘આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો લોકચિત્રેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ…પે… સેય્યથાપિ ભિક્ખવે…પે… પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો લોકચિત્રેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો લોકચિત્રેસુ ચિત્તં અનુસન્દહતિ અપ્પટિકુલ્યતા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘અભાવિતા મે સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, અપ્પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો લોકચિત્રેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ…પે… ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘સુભાવિતા મે સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, અત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ‘સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? અનિચ્ચસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો લાભસક્કારસિલોકે ચિત્તં પતિલીયતિ…પે… ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અનિચ્ચસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો લાભસક્કારસિલોકે ચિત્તં પતિલીયતિ…પે… ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અનિચ્ચસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો લાભસક્કારસિલોકે ચિત્તં અનુસન્દહતિ અપ્પટિકુલ્યતા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘અભાવિતા મે અનિચ્ચસઞ્ઞા, નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, અપ્પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અનિચ્ચસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો લાભસક્કારસિલોકે ચિત્તં પતિલીયતિ પતિકુટતિ પતિવત્તતિ, ન સમ્પસારિયતિ ઉપેક્ખા વા પાટિકુલ્યતા વા સણ્ઠાતિ; વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘સુભાવિતા મે અનિચ્ચસઞ્ઞા, અત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ‘અનિચ્ચસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો આલસ્યે કોસજ્જે વિસ્સટ્ઠિયે પમાદે અનનુયોગે અપચ્ચવેક્ખણાય તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉક્ખિત્તાસિકે વધકે.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો આલસ્યે કોસજ્જે વિસ્સટ્ઠિયે પમાદે અનનુયોગે અપચ્ચવેક્ખણાય તિબ્બા ભયસઞ્ઞા, ન પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉક્ખિત્તાસિકે વધકે. વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘અભાવિતા મે અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, અપ્પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો આલસ્યે કોસજ્જે વિસ્સટ્ઠિયે પમાદે અનનુયોગે અપચ્ચવેક્ખણાય તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉક્ખિત્તાસિકે વધકે. વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘સુભાવિતા મે અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, અત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ‘અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞાપરિચિતેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચેતસા બહુલં વિહરતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાપગતં માનસં હોતિ વિધાસમતિક્કન્તં સન્તં સુવિમુત્તં.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ ન અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાપગતં માનસં હોતિ વિધાસમતિક્કન્તં સન્તં સુવિમુત્તં. વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘અભાવિતા મે દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, નત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, અપ્પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞાપરિચિતેન ચેતસા બહુલં વિહરતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાપગતં માનસં હોતિ વિધાસમતિક્કન્તં સન્તં સુવિમુત્તં. વેદિતબ્બમેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘સુભાવિતા મે દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, અત્થિ મે પુબ્બેનાપરં વિસેસો, પત્તં મે ભાવનાબલ’ન્તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ‘દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘ઇમા ખો, ભિક્ખવે, સત્ત સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’’તિ. છટ્ઠં.

૭. મેથુનસુત્તં

૫૦. અથ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભવમ્પિ નો ગોતમો બ્રહ્મચારી પટિજાનાતી’’તિ? ‘‘યઞ્હિ તં, બ્રાહ્મણ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘અખણ્ડં અચ્છિદ્દં અસબલં અકમ્માસં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરતી’તિ, મમેવ તં, બ્રાહ્મણ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, અખણ્ડં અચ્છિદ્દં અસબલં અકમ્માસં પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરામી’’’તિ. ‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, બ્રહ્મચરિયસ્સ ખણ્ડમ્પિ છિદ્દમ્પિ સબલમ્પિ કમ્માસમ્પી’’તિ?

‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા સમ્મા બ્રહ્મચારી પટિજાનમાનો ન હેવ ખો માતુગામેન સદ્ધિં દ્વયંદ્વયસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ; અપિ ચ ખો માતુગામસ્સ ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનં સાદિયતિ. સો તં અસ્સાદેતિ [સો તદસ્સાદેતિ (સી.)], તં નિકામેતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ. ઇદમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મચરિયસ્સ ખણ્ડમ્પિ છિદ્દમ્પિ સબલમ્પિ કમ્માસમ્પિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, અપરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, સંયુત્તો મેથુનેન સંયોગેન ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન [જરામરણેન (સી. સ્યા.)] સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા સમ્મા બ્રહ્મચારી પટિજાનમાનો ન હેવ ખો માતુગામેન સદ્ધિં દ્વયંદ્વયસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, નપિ માતુગામસ્સ ઉચ્છાદનપરિમદ્દનન્હાપનસમ્બાહનં સાદિયતિ; અપિ ચ ખો માતુગામેન સદ્ધિં સઞ્જગ્ઘતિ સંકીળતિ સંકેલાયતિ…પે… નપિ માતુગામેન સદ્ધિં સઞ્જગ્ઘતિ સંકીળતિ સંકેલાયતિ; અપિ ચ ખો માતુગામસ્સ ચક્ખુના ચક્ખું ઉપનિજ્ઝાયતિ પેક્ખતિ…પે… નપિ માતુગામસ્સ ચક્ખુના ચક્ખું ઉપનિજ્ઝાયતિ પેક્ખતિ; અપિ ચ ખો માતુગામસ્સ સદ્દં સુણાતિ તિરોકુટ્ટં વા તિરોપાકારં વા હસન્તિયા વા ભણન્તિયા વા ગાયન્તિયા વા રોદન્તિયા વા…પે… નપિ માતુગામસ્સ સદ્દં સુણાતિ તિરોકુટ્ટં વા તિરોપાકારં વા હસન્તિયા વા ભણન્તિયા વા ગાયન્તિયા વા રોદન્તિયા વા; અપિ ચ ખો યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બે માતુગામેન સદ્ધિં હસિતલપિતકીળિતાનિ તાનિ અનુસ્સરતિ…પે… નપિ યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બે માતુગામેન સદ્ધિં હસિતલપિતકીળિતાનિ તાનિ અનુસ્સરતિ; અપિ ચ ખો પસ્સતિ ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતં સમઙ્ગીભૂતં પરિચારયમાનં…પે… નપિ પસ્સતિ ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતં સમઙ્ગીભૂતં પરિચારયમાનં; અપિ ચ ખો અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતિ ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વાતિ. સો તં અસ્સાદેતિ, તં નિકામેતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ. ઇદમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મચરિયસ્સ ખણ્ડમ્પિ છિદ્દમ્પિ સબલમ્પિ કમ્માસમ્પિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, અપરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરતિ સંયુત્તો મેથુનેન સંયોગેન, ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચાહં, બ્રાહ્મણ, ઇમેસં સત્તન્નં મેથુનસંયોગાનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરમેથુનસંયોગં [અઞ્ઞતરં મેથુનસંયોગં (સી. સ્યા.)] અત્તનિ અપ્પહીનં સમનુપસ્સિં, નેવ તાવાહં, બ્રાહ્મણ, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં [અભિસમ્બુદ્ધો પચ્ચઞ્ઞાસિં (સી. સ્યા.)].

‘‘યતો ચ ખોહં, બ્રાહ્મણ, ઇમેસં સત્તન્નં મેથુનસંયોગાનં અઞ્ઞતરઞ્ઞતરમેથુનસંયોગં અત્તનિ અપ્પહીનં ન સમનુપસ્સિં, અથાહં, બ્રાહ્મણ, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. ક.)], અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ.

એવં વુત્તે જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ; અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. સંયોગસુત્તં

૫૧. ‘‘સંયોગવિસંયોગં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ…પે… કતમો ચ સો, ભિક્ખવે, સંયોગો વિસંયોગો ધમ્મપરિયાયો?

‘‘ઇત્થી, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં ઇત્થિન્દ્રિયં મનસિ કરોતિ – ઇત્થિકુત્તં ઇત્થાકપ્પં ઇત્થિવિધં ઇત્થિચ્છન્દં ઇત્થિસ્સરં ઇત્થાલઙ્કારં. સા તત્થ રજ્જતિ તત્રાભિરમતિ. સા તત્થ રત્તા તત્રાભિરતા બહિદ્ધા પુરિસિન્દ્રિયં મનસિ કરોતિ – પુરિસકુત્તં પુરિસાકપ્પં પુરિસવિધં પુરિસચ્છન્દં પુરિસસ્સરં પુરિસાલઙ્કારં. સા તત્થ રજ્જતિ તત્રાભિરમતિ. સા તત્થ રત્તા તત્રાભિરતા બહિદ્ધા સંયોગં આકઙ્ખતિ. યઞ્ચસ્સા સંયોગપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં તઞ્ચ આકઙ્ખતિ. ઇત્થત્તે, ભિક્ખવે, અભિરતા સત્તા પુરિસેસુ સંયોગં ગતા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઇત્થી ઇત્થત્તં નાતિવત્તતિ.

‘‘પુરિસો, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં પુરિસિન્દ્રિયં મનસિ કરોતિ – પુરિસકુત્તં પુરિસાકપ્પં પુરિસવિધં પુરિસચ્છન્દં પુરિસસ્સરં પુરિસાલઙ્કારં. સો તત્થ રજ્જતિ તત્રાભિરમતિ. સો તત્થ રત્તો તત્રાભિરતો બહિદ્ધા ઇત્થિન્દ્રિયં મનસિ કરોતિ – ઇત્થિકુત્તં ઇત્થાકપ્પં ઇત્થિવિધં ઇત્થિચ્છન્દં ઇત્થિસ્સરં ઇત્થાલઙ્કારં. સો તત્થ રજ્જતિ તત્રાભિરમતિ. સો તત્થ રત્તો તત્રાભિરતો બહિદ્ધા સંયોગં આકઙ્ખતિ. યઞ્ચસ્સ સંયોગપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં તઞ્ચ આકઙ્ખતિ. પુરિસત્તે, ભિક્ખવે, અભિરતા સત્તા ઇત્થીસુ સંયોગં ગતા. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુરિસો પુરિસત્તં નાતિવત્તતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સંયોગો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, વિસંયોગો હોતિ? ઇત્થી, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં ઇત્થિન્દ્રિયં ન મનસિ કરોતિ – ઇત્થિકુત્તં ઇત્થાકપ્પં ઇત્થિવિધં ઇત્થિચ્છન્દં ઇત્થિસ્સરં ઇત્થાલઙ્કારં. સા તત્થ ન રજ્જતિ, સા તત્ર નાભિરમતિ. સા તત્થ અરત્તા તત્ર અનભિરતા બહિદ્ધા પુરિસિન્દ્રિયં ન મનસિ કરોતિ – પુરિસકુત્તં પુરિસાકપ્પં પુરિસવિધં પુરિસચ્છન્દં પુરિસસ્સરં પુરિસાલઙ્કારં. સા તત્થ ન રજ્જતિ, તત્ર નાભિરમતિ. સા તત્થ અરત્તા તત્ર અનભિરતા બહિદ્ધા સંયોગં નાકઙ્ખતિ. યઞ્ચસ્સા સંયોગપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં તઞ્ચ નાકઙ્ખતિ. ઇત્થત્તે, ભિક્ખવે, અનભિરતા સત્તા પુરિસેસુ વિસંયોગં ગતા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઇત્થી ઇત્થત્તં અતિવત્તતિ.

‘‘પુરિસો, ભિક્ખવે, અજ્ઝત્તં પુરિસિન્દ્રિયં ન મનસિ કરોતિ – પુરિસકુત્તં પુરિસાકપ્પં પુરિસવિધં પુરિસચ્છન્દં પુરિસસ્સરં પુરિસાલઙ્કારં. સો તત્થ ન રજ્જતિ, સો તત્ર નાભિરમતિ. સો તત્થ અરત્તો તત્ર અનભિરતો બહિદ્ધા ઇત્થિન્દ્રિયં ન મનસિ કરોતિ – ઇત્થિકુત્તં ઇત્થાકપ્પં ઇત્થિવિધં ઇત્થિચ્છન્દં ઇત્થિસ્સરં ઇત્થાલઙ્કારં. સો તત્થ ન રજ્જતિ, તત્ર નાભિરમતિ. સો તત્થ અરત્તો તત્ર અનભિરતો બહિદ્ધા સંયોગં નાકઙ્ખતિ. યઞ્ચસ્સ સંયોગપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં તઞ્ચ નાકઙ્ખતિ. પુરિસત્તે, ભિક્ખવે, અનભિરતા સત્તા ઇત્થીસુ વિસંયોગં ગતા. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુરિસો પુરિસત્તં અતિવત્તતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, વિસંયોગો હોતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, સંયોગો વિસંયોગો ધમ્મપરિયાયો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. દાનમહપ્ફલસુત્તં

૫૨. એકં સમયં ભગવા ચમ્પાયં વિહરતિ ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે. અથ ખો સમ્બહુલા ચમ્પેય્યકા ઉપાસકા યેન આયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો ચમ્પેય્યકા ઉપાસકા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચું – ‘‘ચિરસ્સુતા નો, ભન્તે [ભન્તે સારિપુત્ત (સી.)], ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મીકથા. સાધુ મયં, ભન્તે, લભેય્યામ ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મિં કથં [ભગવતો સન્તિકા ધમ્મિં કથં (સી.), ભગવતો ધમ્મિં કથં (સ્યા.)] સવનાયા’’તિ. ‘‘તેનહાવુસો, તદહુપોસથે આગચ્છેય્યાથ, અપ્પેવ નામ લભેય્યાથ ભગવતો સમ્મુખા [ભગવતો સન્તિકે (સ્યા.)] ધમ્મિં કથં સવનાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો ચમ્પેય્યકા ઉપાસકા આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ.

અથ ખો ચમ્પેય્યકા ઉપાસકા તદહુપોસથે યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તેહિ ચમ્પેય્યકેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, ઇધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં; સિયા પન, ભન્તે, ઇધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ? ‘‘સિયા, સારિપુત્ત, ઇધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં; સિયા પન, સારિપુત્ત, ઇધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં; કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ?

‘‘ઇધ, સારિપુત્ત, એકચ્ચો સાપેખો [સાપેક્ખો (સ્યા.)] દાનં દેતિ, પતિબદ્ધચિત્તો [પતિબન્ધચિત્તો (ક.)] દાનં દેતિ, સન્નિધિપેખો દાનં દેતિ, ‘ઇમં પેચ્ચ પરિભુઞ્જિસ્સામી’તિ દાનં દેતિ. સો તં દાનં દેતિ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલાગન્ધવિલેપનં સેય્યાવસથપદીપેય્યં. તં કિં મઞ્ઞસિ, સારિપુત્ત, દદેય્ય ઇધેકચ્ચો એવરૂપં દાન’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તત્ર, સારિપુત્ત, ય્વાયં સાપેખો દાનં દેતિ, પતિબદ્ધચિત્તો દાનં દેતિ, સન્નિધિપેખો દાનં દેતિ, ‘ઇમં પેચ્ચ પરિભુઞ્જિસ્સામી’તિ દાનં દેતિ. સો તં દાનં દત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સો તં કમ્મં ખેપેત્વા તં ઇદ્ધિં તં યસં તં આધિપચ્ચં આગામી હોતિ આગન્તા ઇત્થત્તં.

‘‘ઇધ પન, સારિપુત્ત, એકચ્ચો ન હેવ ખો સાપેખો દાનં દેતિ, ન પતિબદ્ધચિત્તો દાનં દેતિ, ન સન્નિધિપેખો દાનં દેતિ, ન ‘ઇમં પેચ્ચ પરિભુઞ્જિસ્સામી’તિ દાનં દેતિ; અપિ ચ ખો ‘સાહુ દાન’ન્તિ દાનં દેતિ…પે… નપિ ‘સાહુ દાન’ન્તિ દાનં દેતિ; અપિ ચ ખો ‘દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં પિતુપિતામહેહિ ન અરહામિ પોરાણં કુલવંસં હાપેતુ’ન્તિ દાનં દેતિ…પે… નપિ ‘દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં પિતુપિતામહેહિ ન અરહામિ પોરાણં કુલવંસં હાપેતુ’ન્તિ દાનં દેતિ; અપિ ચ ખો ‘અહં પચામિ, ઇમે ન પચન્તિ, નારહામિ પચન્તો અપચન્તાનં દાનં અદાતુ’ન્તિ દાનં દેતિ…પે… નપિ ‘અહં પચામિ, ઇમે ન પચન્તિ, નારહામિ પચન્તો અપચન્તાનં દાનં અદાતુ’ન્તિ દાનં દેતિ; અપિ ચ ખો ‘યથા તેસં પુબ્બકાનં ઇસીનં તાનિ મહાયઞ્ઞાનિ અહેસું, સેય્યથિદં – અટ્ઠકસ્સ વામકસ્સ વામદેવસ્સ વેસ્સામિત્તસ્સ યમદગ્ગિનો અઙ્ગીરસસ્સ ભારદ્વાજસ્સ વાસેટ્ઠસ્સ કસ્સપસ્સ ભગુનો, એવં મે અયં દાનસંવિભાગો ભવિસ્સતી’તિ દાનં દેતિ…પે… નપિ ‘યથા તેસં પુબ્બકાનં ઇસીનં તાનિ મહાયઞ્ઞાનિ અહેસું, સેય્યથિદં – અટ્ઠકસ્સ વામકસ્સ વામદેવસ્સ વેસ્સામિત્તસ્સ યમદગ્ગિનો અઙ્ગીરસસ્સ ભારદ્વાજસ્સ વાસેટ્ઠસ્સ કસ્સપસ્સ ભગુનો, એવં મે અયં દાનસંવિભાગો ભવિસ્સતી’તિ દાનં દેતિ; અપિ ચ ખો ‘ઇમં મે દાનં દદતો ચિત્તં પસીદતિ, અત્તમનતા સોમનસ્સં ઉપજાયતી’તિ દાનં દેતિ…પે… નપિ ‘ઇમં મે દાનં દદતો ચિત્તં પસીદતિ, અત્તમનતા સોમનસ્સં ઉપજાયતી’તિ દાનં દેતિ; અપિ ચ ખો ચિત્તાલઙ્કારચિત્તપરિક્ખારં દાનં દેતિ. સો તં દાનં દેતિ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલાગન્ધવિલેપનં સેય્યાવસથપદીપેય્યં. તં કિં મઞ્ઞસિ, સારિપુત્ત, દદેય્ય ઇધેકચ્ચો એવરૂપં દાન’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તત્ર, સારિપુત્ત, ય્વાયં ન હેવ [નહેવ ખો (સી. સ્યા.)] સાપેખો દાનં દેતિ; ન પતિબદ્ધચિત્તો દાનં દેતિ; ન સન્નિધિપેખો દાનં દેતિ; ન ‘ઇમં પેચ્ચ પરિભુઞ્જિસ્સામી’તિ દાનં દેતિ; નપિ ‘સાહુ દાન’ન્તિ દાનં દેતિ; નપિ ‘દિન્નપુબ્બં કતપુબ્બં પિતુપિતામહેહિ ન અરહામિ પોરાણં કુલવંસં હાપેતુ’ન્તિ દાનં દેતિ; નપિ ‘અહં પચામિ, ઇમે ન પચન્તિ, નારહામિ પચન્તો અપચન્તાનં દાનં અદાતુ’ન્તિ દાનં દેતિ; નપિ ‘યથા તેસં પુબ્બકાનં ઇસીનં તાનિ મહાયઞ્ઞાનિ અહેસું, સેય્યથિદં – અટ્ઠકસ્સ વામકસ્સ વામદેવસ્સ વેસ્સામિત્તસ્સ યમદગ્ગિનો અઙ્ગીરસસ્સ ભારદ્વાજસ્સ વાસેટ્ઠસ્સ કસ્સપસ્સ ભગુનો, એવં મે અયં દાનસંવિભાગો ભવિસ્સતી’તિ દાનં દેતિ; નપિ ‘ઇમં મે દાનં દદતો ચિત્તં પસીદતિ, અત્તમનતા સોમનસ્સં ઉપજાયતી’તિ દાનં દેતિ; અપિ ચ ખો ચિત્તાલઙ્કારચિત્તપરિક્ખારં દાનં દેતિ. સો તં દાનં દત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સો તં કમ્મં ખેપેત્વા તં ઇદ્ધિં તં યસં તં આધિપચ્ચં અનાગામી હોતિ અનાગન્તા ઇત્થત્તં. અયં ખો, સારિપુત્ત, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં. અયં પન, સારિપુત્ત, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન મિધેકચ્ચસ્સ તાદિસંયેવ દાનં દિન્નં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. નન્દમાતાસુત્તં

૫૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહામોગ્ગલ્લાનો દક્ખિણાગિરિસ્મિં ચારિકં ચરન્તિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. તેન ખો પન સમયેન વેળુકણ્ડકી [વેળુકણ્ડકી (સ્યા.) અ. નિ. ૬.૩૭; ૨.૧૩૪; સં. નિ. ૨.૧૭૩ પસ્સિતબ્બં] નન્દમાતા ઉપાસિકા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય પારાયનં [ચૂળનિ. પારાયનવગ્ગ, વત્થુગાથા] સરેન ભાસતિ.

તેન ખો પન સમયેન વેસ્સવણો મહારાજા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણં દિસં ગચ્છતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસિ ખો વેસ્સવણો મહારાજા નન્દમાતાય ઉપાસિકાય પારાયનં સરેન ભાસન્તિયા, સુત્વા કથાપરિયોસાનં આગમયમાનો અટ્ઠાસિ.

અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા પારાયનં સરેન ભાસિત્વા તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો વેસ્સવણો મહારાજા નન્દમાતાય ઉપાસિકાય કથાપરિયોસાનં વિદિત્વા અબ્ભાનુમોદિ – ‘‘સાધુ ભગિનિ, સાધુ ભગિની’’તિ! ‘‘કો પનેસો, ભદ્રમુખા’’તિ? ‘‘અહં તે, ભગિનિ, ભાતા વેસ્સવણો, મહારાજા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભદ્રમુખ, તેન હિ યો મે અયં ધમ્મપરિયાયો ભણિતો ઇદં તે હોતુ આતિથેય્ય’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભગિનિ, એતઞ્ચેવ મે હોતુ આતિથેય્યં. સ્વેવ [સ્વે ચ (સી.)] સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો અકતપાતરાસો વેળુકણ્ડકં આગમિસ્સતિ, તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા મમ દક્ખિણં આદિસેય્યાસિ. એતઞ્ચેવ [એવઞ્ચ (સી. સ્યા.), એતઞ્ચ (?)] મે ભવિસ્સતિ આતિથેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન સકે નિવેસને પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેસિ. અથ ખો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો અકતપાતરાસો યેન વેળુકણ્ડકો તદવસરિ. અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કાલં આરોચેહિ – ‘કાલો, ભન્તે, અય્યાય નન્દમાતુયા નિવેસને નિટ્ઠિતં ભત્ત’’’ન્તિ. ‘‘એવં, અય્યે’’તિ ખો સો પુરિસો નન્દમાતાય ઉપાસિકાય પટિસ્સુત્વા આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કાલં આરોચેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, અય્યાય નન્દમાતુયા નિવેસને નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન નન્દમાતાય ઉપાસિકાય નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ.

અથ ખો નન્દમાતા ઉપાસિકા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો નન્દમાતરં ઉપાસિકં આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘કો પન તે, નન્દમાતે, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અબ્ભાગમનં આરોચેસી’’તિ?

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય પારાયનં સરેન ભાસિત્વા તુણ્હી અહોસિં. અથ ખો, ભન્તે, વેસ્સવણો મહારાજા મમ કથાપરિયોસાનં વિદિત્વા અબ્ભાનુમોદિ – ‘સાધુ, ભગિનિ, સાધુ, ભગિની’તિ! ‘કો પનેસો, ભદ્રમુખા’તિ? ‘અહં તે, ભગિનિ, ભાતા વેસ્સવણો, મહારાજા’તિ. ‘સાધુ, ભદ્રમુખ, તેન હિ યો મે અયં ધમ્મપરિયાયો ભણિતો ઇદં તે હોતુ આતિથેય્ય’ન્તિ. ‘સાધુ, ભગિનિ, એતઞ્ચેવ મે હોતુ આતિથેય્યં. સ્વેવ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખો ભિક્ખુસઙ્ઘો અકતપાતરાસો વેળુકણ્ડકં આગમિસ્સતિ, તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા મમ દક્ખિણં આદિસેય્યાસિ. એતઞ્ચેવ [એતઞ્ચ (સી.), એવઞ્ચ (સ્યા.)] મે ભવિસ્સતિ આતિથેય્ય’ન્તિ. યદિદં [યમિદં (મ. નિ. ૧.૩૬૩)], ભન્તે, દાને [પુઞ્ઞં હિ તં (સી.), પુઞ્ઞં પુઞ્ઞમહિતં (સ્યા.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહં વા (પી.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહી વા (ક.)] પુઞ્ઞઞ્ચ પુઞ્ઞમહી ચ તં [પુઞ્ઞં હિ તં (સી.), પુઞ્ઞં પુઞ્ઞમહિતં (સ્યા.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહં વા (પી.), પુઞ્ઞં વા પુઞ્ઞમહી વા (ક.)] વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ સુખાય હોતૂ’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ વેસ્સવણેન મહારાજેન એવંમહિદ્ધિકેન એવંમહેસક્ખેન દેવપુત્તેન સમ્મુખા સલ્લપિસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. ઇધ મે, ભન્તે, નન્દો નામ એકપુત્તકો પિયો મનાપો. તં રાજાનો કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણે ઓકસ્સ પસય્હ જીવિતા વોરોપેસું. તસ્મિં ખો પનાહં, ભન્તે, દારકે ગહિતે વા ગય્હમાને વા વધે વા વજ્ઝમાને વા હતે વા હઞ્ઞમાને વા નાભિજાનામિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ ચિત્તુપ્પાદમ્પિ [ચિત્તુપ્પાદમત્તમ્પિ (સ્યા.)] પરિસોધેસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. ઇધ મે, ભન્તે, સામિકો કાલઙ્કતો અઞ્ઞતરં યક્ખયોનિં ઉપપન્નો. સો મે તેનેવ પુરિમેન અત્તભાવેન ઉદ્દસ્સેસિ. ન ખો પનાહં, ભન્તે, અભિજાનામિ તતોનિદાનં ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ ચિત્તુપ્પાદમ્પિ પરિસોધેસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. યતોહં, ભન્તે, સામિકસ્સ દહરસ્સેવ દહરા આનીતા નાભિજાનામિ સામિકં મનસાપિ અતિચરિતા [અતિચરિતું (સ્યા.), અતિચારિત્તં (ક.)], કુતો પન કાયેના’’તિ! ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે! યત્ર હિ નામ ચિત્તુપ્પાદમ્પિ પરિસોધેસ્સસી’’તિ.

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. યદાહં, ભન્તે, ઉપાસિકા પટિદેસિતા નાભિજાનામિ કિઞ્ચિ સિક્ખાપદં સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમિતા’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે’’તિ!

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. ઇધાહં, ભન્તે, યાવદેવ [યાવદેવ (સી. સ્યા.) સં. નિ. ૨.૧૫૨ પાળિ ચ અટ્ઠકથાટીકા ચ પસ્સિતબ્બા] આકઙ્ખામિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખિકા ચ વિહરામિ સતા ચ સમ્પજાના સુખઞ્ચ કાયે પટિસંવેદેમિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે’’તિ!

‘‘ન ખો મે, ભન્તે, એસેવ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. અત્થિ મે અઞ્ઞોપિ અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો. યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા દેસિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ નાહં તેસં કિઞ્ચિ અત્તનિ અપ્પહીનં સમનુપસ્સામી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, નન્દમાતે, અબ્ભુતં, નન્દમાતે’’તિ!

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો નન્દમાતરં ઉપાસિકં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ. દસમં.

મહાયઞ્ઞવગ્ગો પઞ્ચમો.