(૯) ૪. સમણવગ્ગો

૧. સમણસુત્તં

૮૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સમણસ્સ સમણિયાનિ સમણકરણીયાનિ. કતમાનિ તીણિ? અધિસીલસિક્ખાસમાદાનં, અધિચિત્તસિક્ખાસમાદાનં, અધિપઞ્ઞાસિક્ખાસમાદાનં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ સમણસ્સ સમણિયાનિ સમણકરણીયાનિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘તિબ્બો નો છન્દો ભવિસ્સતિ અધિસીલસિક્ખાસમાદાને, તિબ્બો નો છન્દો ભવિસ્સતિ અધિચિત્તસિક્ખાસમાદાને, તિબ્બો નો છન્દો ભવિસ્સતિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખાસમાદાને’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. ગદ્રભસુત્તં

૮૩. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગદ્રભો ગોગણં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો હોતિ – ‘અહમ્પિ દમ્મો, અહમ્પિ દમ્મો’તિ [અહમ્પિ ગો અમ્હા અહમ્પિ ગો અમ્હાતિ (સી.), અહમ્પિ અમ્હા અહમ્પિ અમ્હાતિ (સ્યા. કં. પી.), અહમ્પિ ગો અહમ્પિ ગોતિ (?)]. તસ્સ ન તાદિસો વણ્ણો હોતિ સેય્યથાપિ ગુન્નં, ન તાદિસો સરો હોતિ સેય્યથાપિ ગુન્નં, ન તાદિસં પદં હોતિ સેય્યથાપિ ગુન્નં. સો ગોગણંયેવ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો હોતિ – ‘અહમ્પિ દમ્મો, અહમ્પિ દમ્મો’’’તિ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ ભિક્ખુસઙ્ઘં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો હોતિ – ‘અહમ્પિ ભિક્ખુ, અહમ્પિ ભિક્ખૂ’તિ. તસ્સ ન તાદિસો છન્દો હોતિ અધિસીલસિક્ખાસમાદાને સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં, ન તાદિસો છન્દો હોતિ અધિચિત્તસિક્ખાસમાદાને સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં, ન તાદિસો છન્દો હોતિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખાસમાદાને સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં. સો ભિક્ખુસઙ્ઘંયેવ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો હોતિ – ‘અહમ્પિ ભિક્ખુ, અહમ્પિ ભિક્ખૂ’’’તિ.

૩. ખેત્તસુત્તં

૮૪. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, કસ્સકસ્સ ગહપતિસ્સ પુબ્બે કરણીયાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇધ, ભિક્ખવે, કસ્સકો ગહપતિ પટિકચ્ચેવ [પટિગચ્ચેવ (સી. પી.)] ખેત્તં સુકટ્ઠં કરોતિ સુમતિકતં [સુમત્તિકતં (ક.), એત્થ મતિસદ્દો કટ્ઠખેત્તસ્સ સમીકરણસાધને દારુભણ્ડે વત્તતીતિ સક્કતઅભિધાનેસુ આગતં. તં ‘‘મતિયા સુટ્ઠુ સમીકત’’ન્તિ અટ્ઠકથાય સમેતિ]. પટિકચ્ચેવ ખેત્તં સુકટ્ઠં કરિત્વા સુમતિકતં કાલેન બીજાનિ પતિટ્ઠાપેતિ. કાલેન બીજાનિ પતિટ્ઠાપેત્વા સમયેન ઉદકં અભિનેતિપિ અપનેતિપિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ કસ્સકસ્સ ગહપતિસ્સ પુબ્બે કરણીયાનિ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીણિમાનિ ભિક્ખુસ્સ પુબ્બે કરણીયાનિ. કતમાનિ તીણિ? અધિસીલસિક્ખાસમાદાનં, અધિચિત્તસિક્ખાસમાદાનં, અધિપઞ્ઞાસિક્ખાસમાદાનં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ભિક્ખુસ્સ પુબ્બે કરણીયાનિ.

૪. વજ્જિપુત્તસુત્તં

૮૫. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો અઞ્ઞતરો વજ્જિપુત્તકો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો વજ્જિપુત્તકો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધિકમિદં, ભન્તે, દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં [દિયડ્ઢં સિક્ખાપદસતં (સી.)] અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતિ. નાહં, ભન્તે, એત્થ સક્કોમિ સિક્ખિતુ’’ન્તિ. ‘‘સક્ખિસ્સસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખિતું – અધિસીલસિક્ખાય, અધિચિત્તસિક્ખાય અધિપઞ્ઞાસિક્ખાયા’’તિ? ‘‘સક્કોમહં, ભન્તે, તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખિતું – અધિસીલસિક્ખાય, અધિચિત્તસિક્ખાય, અધિપઞ્ઞાસિક્ખાયા’’તિ. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ભિક્ખુ, તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખસ્સુ – અધિસીલસિક્ખાય, અધિચિત્તસિક્ખાય, અધિપઞ્ઞાસિક્ખાય’’.

‘‘યતો ખો ત્વં, ભિક્ખુ, અધિસીલમ્પિ સિક્ખિસ્સસિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખિસ્સસિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખિસ્સસિ, તસ્સ તુય્હં ભિક્ખુ અધિસીલમ્પિ સિક્ખતો અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતો અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતો રાગો પહીયિસ્સતિ, દોસો પહીયિસ્સતિ, મોહો પહીયિસ્સતિ. સો ત્વં રાગસ્સ પહાના દોસસ્સ પહાના મોહસ્સ પહાના યં અકુસલં ન તં કરિસ્સસિ, યં પાપં ન તં સેવિસ્સસી’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ અપરેન સમયેન અધિસીલમ્પિ સિક્ખિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખિ. તસ્સ અધિસીલમ્પિ સિક્ખતો અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતો અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતો રાગો પહીયિ, દોસો પહીયિ, મોહો પહીયિ. સો રાગસ્સ પહાના દોસસ્સ પહાના મોહસ્સ પહાના યં અકુસલં તં નાકાસિ, યં પાપં તં ન સેવીતિ. ચતુત્થં.

૫. સેક્ખસુત્તં

૮૬. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘સેખો, સેખો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સેખો હોતી’’તિ? ‘‘સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ. સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા.

‘‘તતો અઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ [અઞ્ઞાવિમુત્તિયા (ક.)], ઞાણં વે [ઞાણઞ્ચ (ક.)] હોતિ તાદિનો;

અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ, ભવસંયોજનક્ખયે’’તિ. પઞ્ચમં; ( ) [(અટ્ઠમં ભાણવારં નિટ્ઠિતં) (ક.)]

૬. પઠમસિક્ખાસુત્તં

૮૭. ‘‘સાધિકમિદં, ભિક્ખવે, દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતિ, યત્થ અત્તકામા કુલપુત્તા સિક્ખન્તિ. તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સિક્ખા યત્થેતં સબ્બં સમોધાનં ગચ્છતિ. કતમા તિસ્સો? અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સિક્ખા, યત્થેતં સબ્બં સમોધાનં ગચ્છતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ તાનિ આપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ મેત્થ, ભિક્ખવે, અભબ્બતા વુત્તા. યાનિ ચ ખો તાનિ સિક્ખાપદાનિ આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ બ્રહ્મચરિયસારુપ્પાનિ તત્થ ધુવસીલો ચ હોતિ ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી પઞ્ઞાય પરિપૂરકારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ તાનિ આપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ મેત્થ, ભિક્ખવે, અભબ્બતા વુત્તા. યાનિ ચ ખો તાનિ સિક્ખાપદાનિ આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ બ્રહ્મચરિયસારુપ્પાનિ તત્થ ધુવસીલો ચ હોતિ ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, પદેસં પદેસકારી આરાધેતિ પરિપૂરં પરિપૂરકારી. અવઞ્ઝાનિ ત્વેવાહં [અવઞ્ચુવનેવાહં (ક.)], ભિક્ખવે, સિક્ખાપદાનિ વદામી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયસિક્ખાસુત્તં

૮૮. ‘‘સાધિકમિદં, ભિક્ખવે, દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતિ યત્થ અત્તકામા કુલપુત્તા સિક્ખન્તિ. તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સિક્ખા યત્થેતં સબ્બં સમોધાનં ગચ્છતિ. કતમા તિસ્સો? અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સિક્ખા યત્થેતં સબ્બં સમોધાનં ગચ્છતિ.

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ તાનિ આપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ મેત્થ, ભિક્ખવે, અભબ્બતા વુત્તા. યાનિ ચ ખો તાનિ સિક્ખાપદાનિ આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ બ્રહ્મચરિયસારુપ્પાનિ તત્થ ધુવસીલો ચ હોતિ ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સત્તક્ખત્તુપરમો હોતિ. સત્તક્ખત્તુપરમં દેવે ચ મનુસ્સે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા કોલંકોલો હોતિ, દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા એકબીજી હોતિ, એકંયેવ માનુસકં ભવં નિબ્બત્તેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ તાનિ આપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ મેત્થ, ભિક્ખવે, અભબ્બતા વુત્તા. યાનિ ચ ખો તાનિ સિક્ખાપદાનિ આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ બ્રહ્મચરિયસારુપ્પાનિ તત્થ ધુવસીલો ચ હોતિ ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી પઞ્ઞાય પરિપૂરકારી. સો યાનિ તાનિ ધુવસીલો ચ હોતિ ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, પદેસં પદેસકારી આરાધેતિ, પરિપૂરં પરિપૂરકારી, અવઞ્ઝાનિ ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, સિક્ખાપદાનિ વદામી’’તિ. સત્તમં.

૮. તતિયસિક્ખાસુત્તં

૮૯. ‘‘સાધિકમિદં, ભિક્ખવે, દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતિ યત્થ અત્તકામા કુલપુત્તા સિક્ખન્તિ. તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સિક્ખા યત્થેતં સબ્બં સમોધાનં ગચ્છતિ. કતમા તિસ્સો? અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સિક્ખા યત્થેતં સબ્બં સમોધાનં ગચ્છતિ.

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી પઞ્ઞાય પરિપૂરકારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ તાનિ આપજ્જતિપિ વુટ્ઠાતિપિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ મેત્થ, ભિક્ખવે, અભબ્બતા વુત્તા. યાનિ ચ ખો તાનિ સિક્ખાપદાનિ આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ બ્રહ્મચરિયસારુપ્પાનિ તત્થ ધુવસીલો ચ હોતિ ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા, રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતિ, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા એકબીજી હોતિ, એકંયેવ માનુસકં ભવં નિબ્બત્તેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા કોલંકોલો હોતિ, દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. તં વા પન અનભિસમ્ભવં અપ્પટિવિજ્ઝં તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સત્તક્ખત્તુપરમો હોતિ, સત્તક્ખત્તુપરમં દેવે ચ મનુસ્સે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, પરિપૂરં પરિપૂરકારી આરાધેતિ પદેસં પદેસકારી. અવઞ્ઝાનિત્વેવાહં, ભિક્ખવે, સિક્ખાપદાનિ વદામી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમસિક્ખત્તયસુત્તં

૯૦. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સિક્ખા. કતમા તિસ્સો? અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અધિસીલસિક્ખા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ…પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અધિસીલસિક્ખા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અધિચિત્તસિક્ખા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અધિચિત્તસિક્ખા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સિક્ખા’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયસિક્ખત્તયસુત્તં

૯૧. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સિક્ખા. કતમા તિસ્સો? અધિસીલસિક્ખા, અધિચિત્તસિક્ખા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અધિપઞ્ઞા સિક્ખા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સિક્ખા’’તિ.

‘‘અધિસીલં અધિચિત્તં, અધિપઞ્ઞઞ્ચ વીરિયવા;

થામવા ધિતિમા ઝાયી, સતો ગુત્તિન્દ્રિયો [ઉપ્પત્તિન્દ્રિયો (ક.)] ચરે.

‘‘યથા પુરે તથા પચ્છા, યથા પચ્છા તથા પુરે;

યથા અધો તથા ઉદ્ધં, યથા ઉદ્ધં તથા અધો.

‘‘યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા;

અભિભુય્ય દિસા સબ્બા, અપ્પમાણસમાધિના.

‘‘તમાહુ સેખં પટિપદં [પાટિપદં (?) મ. નિ. ૨.૨૭ પસ્સિતબ્બં], અથો સંસુદ્ધચારિયં [સંસુદ્ધચારણં (સી. પી.), સંસુદ્ધચારિનં (સ્યા. કં.)];

તમાહુ લોકે સમ્બુદ્ધં, ધીરં પટિપદન્તગું.

‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, તણ્હાક્ખયવિમુત્તિનો;

પજ્જોતસ્સેવ નિબ્બાનં, વિમોક્ખો હોતિ ચેતસો’’તિ. દસમં;

૧૧. સઙ્કવાસુત્તં

૯૨. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન સઙ્કવા [પઙ્કધા (સી. સ્યા. કં. પી.)] નામ કોસલાનં નિગમો તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા સઙ્કવાયં વિહરતિ. તેન ખો પન સમયેન કસ્સપગોત્તો નામ ભિક્ખુ સઙ્કવાયં આવાસિકો હોતિ. તત્ર સુદં ભગવા સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ. અથ ખો કસ્સપગોત્તસ્સ ભિક્ખુનો ભગવતિ સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેન્તે સમાદપેન્તે સમુત્તેજેન્તે સમ્પહંસેન્તે અહુદેવ અક્ખન્તિ અહુ અપ્પચ્ચયો – ‘‘અધિસલ્લિખતેવાયં [અધિસલ્લેખતેવાયં (સ્યા. કં. ક.)] સમણો’’તિ. અથ ખો ભગવા સઙ્કવાયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા રાજગહે વિહરતિ.

અથ ખો કસ્સપગોત્તસ્સ ભિક્ખુનો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો અહુદેવ કુક્કુચ્ચં અહુ વિપ્પટિસારો – ‘‘અલાભા વત મે, ન વત મે લાભા; દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં; યસ્સ મે ભગવતિ સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેન્તે સમાદપેન્તે સમુત્તેજેન્તે સમ્પહંસેન્તે અહુદેવ અક્ખન્તિ અહુ અપ્પચ્ચયો – ‘અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ. યંનૂનાહં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમેય્યં; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો સન્તિકે અચ્ચયં અચ્ચયતો દેસેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો કસ્સપગોત્તો ભિક્ખુ સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન રાજગહં તેન પક્કામિ. અનુપુબ્બેન યેન રાજગહં યેન ગિજ્ઝકૂટો પબ્બતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો કસ્સપગોત્તો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘એકમિદં, ભન્તે, સમયં ભગવા સઙ્કવાયં વિહરતિ, સઙ્કવા નામ કોસલાનં નિગમો. તત્ર, ભન્તે, ભગવા સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. તસ્સ મય્હં ભગવતિ સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેન્તે સમાદપેન્તે સમુત્તેજેન્તે સમ્પહંસેન્તે અહુદેવ અક્ખન્તિ અહુ અપ્પચ્ચયો – ‘અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ. અથ ખો ભગવા સઙ્કવાયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન રાજગહં તેન ચારિકં પક્કામિ. ( ) [(અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન રાજગહં તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા રાજગહે વિહરતિ. અથ ખો (ક.)] તસ્સ મય્હં, ભન્તે, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો અહુદેવ કુક્કુચ્ચં અહુ વિપ્પટિસારો – અલાભા વત મે, ન વત મે લાભા; દુલ્લદ્ધં વત મે, ન વત મે સુલદ્ધં; યસ્સ મે ભગવતિ સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેન્તે સમાદપેન્તે સમુત્તેજેન્તે સમ્પહંસેન્તે અહુદેવ અક્ખન્તિ અહુ અપ્પચ્ચયો – ‘અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ. યંનૂનાહં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમેય્યં; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો સન્તિકે અચ્ચયં અચ્ચયતો દેસેય્યન્તિ. અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં યસ્સ મે ભગવતિ સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેન્તે સમાદપેન્તે સમુત્તેજેન્તે સમ્પહંસેન્તે અહુદેવ અક્ખન્તિ અહુ અપ્પચ્ચયો – ‘અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ. તસ્સ મે, ભન્તે, ભગવા અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ, આયતિં સંવરાયા’’તિ.

‘‘તગ્ઘ તં [તગ્ઘ ત્વં (સી. પી.)], કસ્સપ, અચ્ચયો અચ્ચગમા યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યસ્સ તે મયિ સિક્ખાપદપટિસંયુત્તાય ધમ્મિયા કથાય ભિક્ખૂ સન્દસ્સેન્તે સમાદપેન્તે સમુત્તેજેન્તે સમ્પહંસેન્તે અહુદેવ અક્ખન્તિ અહુ અપ્પચ્ચયો – ‘અધિસલ્લિખતેવાયં સમણો’તિ. યતો ચ ખો ત્વં, કસ્સપ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ, તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુદ્ધિહેસા, કસ્સપ, અરિયસ્સ વિનયે યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતિ.

‘‘થેરો ચેપિ, કસ્સપ, ભિક્ખુ હોતિ ન સિક્ખાકામો ન સિક્ખાસમાદાનસ્સ વણ્ણવાદી, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન સિક્ખાકામા તે ચ ન સિક્ખાય સમાદપેતિ, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તેસઞ્ચ ન વણ્ણં ભણતિ ભૂતં તચ્છં કાલેન, એવરૂપસ્સાહં, કસ્સપ, થેરસ્સ ભિક્ખુનો ન વણ્ણં ભણામિ. તં કિસ્સ હેતુ? સત્થા હિસ્સ વણ્ણં ભણતીતિ અઞ્ઞે નં [તં (સી. પી.)] ભિક્ખૂ ભજેય્યું, યે નં ભજેય્યું ત્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું, ય્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું તેસં તં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ. તસ્માહં, કસ્સપ, એવરૂપસ્સ થેરસ્સ ભિક્ખુનો ન વણ્ણં ભણામિ.

‘‘મજ્ઝિમો ચેપિ, કસ્સપ, ભિક્ખુ હોતિ…પે… નવો ચેપિ, કસ્સપ, ભિક્ખુ હોતિ ન સિક્ખાકામો ન સિક્ખાસમાદાનસ્સ વણ્ણવાદી, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન સિક્ખાકામા તે ચ ન સિક્ખાય સમાદપેતિ, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તેસઞ્ચ ન વણ્ણં ભણતિ ભૂતં તચ્છં કાલેન, એવરૂપસ્સાહં, કસ્સપ, નવસ્સ ભિક્ખુનો ન વણ્ણં ભણામિ. તં કિસ્સ હેતુ? સત્થા હિસ્સ વણ્ણં ભણતીતિ અઞ્ઞે નં ભિક્ખૂ ભજેય્યું, યે નં ભજેય્યું ત્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું, ય્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું તેસં તં અસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ. તસ્માહં, કસ્સપ, એવરૂપસ્સ નવસ્સ ભિક્ખુનો ન વણ્ણં ભણામિ.

‘‘થેરો ચેપિ, કસ્સપ, ભિક્ખુ હોતિ સિક્ખાકામો સિક્ખાસમાદાનસ્સ વણ્ણવાદી, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન સિક્ખાકામા તે ચ સિક્ખાય સમાદપેતિ, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તેસઞ્ચ વણ્ણં ભણતિ ભૂતં તચ્છં કાલેન, એવરૂપસ્સાહં, કસ્સપ, થેરસ્સ ભિક્ખુનો વણ્ણં ભણામિ. તં કિસ્સ હેતુ? સત્થા હિસ્સ વણ્ણં ભણતીતિ અઞ્ઞે નં ભિક્ખૂ ભજેય્યું, યે નં ભજેય્યું ત્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું, ય્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું તેસં તં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ. તસ્માહં, કસ્સપ, એવરૂપસ્સ થેરસ્સ ભિક્ખુનો વણ્ણં ભણામિ.

‘‘મજ્ઝિમો ચેપિ, કસ્સપ, ભિક્ખુ હોતિ સિક્ખાકામો…પે… નવો ચેપિ, કસ્સપ, ભિક્ખુ હોતિ સિક્ખાકામો સિક્ખાસમાદાનસ્સ વણ્ણવાદી, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન સિક્ખાકામા તે ચ સિક્ખાય સમાદપેતિ, યે ચઞ્ઞે ભિક્ખૂ સિક્ખાકામા તેસઞ્ચ વણ્ણં ભણતિ ભૂતં તચ્છં કાલેન, એવરૂપસ્સાહં, કસ્સપ, નવસ્સ ભિક્ખુનો વણ્ણં ભણામિ. તં કિસ્સ હેતુ? સત્થા હિસ્સ વણ્ણં ભણતીતિ અઞ્ઞે નં ભિક્ખૂ ભજેય્યું, યે નં ભજેય્યું ત્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું, ય્યાસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જેય્યું તેસં તં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયાતિ. તસ્માહં, કસ્સપ, એવરૂપસ્સ નવસ્સ ભિક્ખુનો વણ્ણં ભણામી’’તિ. એકાદસમં.

સમણવગ્ગો નવમો.