.નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયો

તિકનિપાતપાળિ

૧. પઠમપણ્ણાસકં

૧. બાલવગ્ગો

૧. ભયસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે [ભદ્દન્તે (ક.)]’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘યાનિ કાનિચિ, ભિક્ખવે, ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો. યે કેચિ ઉપદ્દવા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો. યે કેચિ ઉપસગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, નળાગારા વા તિણાગારા વા [નળાગારં વા તિણાગારં વા (સી.)] અગ્ગિ મુત્તો [અગ્ગિમુક્કો (સી.), અગ્ગિ મુક્કો (સ્યા. કં. પી.)] કૂટાગારાનિપિ ડહતિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તાનિ નિવાતાનિ ફુસિતગ્ગળાનિ પિહિતવાતપાનાનિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો. યે કેચિ ઉપદ્દવા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો. યે કેચિ ઉપસગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો. સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો. સઉપસગ્ગો બાલો, અનુપસગ્ગો પણ્ડિતો. નત્થિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતતો ભયં, નત્થિ પણ્ડિતતો ઉપદ્દવો, નત્થિ પણ્ડિતતો ઉપસગ્ગો.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો તે તયો ધમ્મે અભિનિવજ્જેત્વા, યેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો તે તયો ધમ્મે સમાદાય વત્તિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. લક્ખણસુત્તં

૨. ‘‘કમ્મલક્ખણો, ભિક્ખવે, બાલો, કમ્મલક્ખણો પણ્ડિતો, અપદાનસોભની [અપદાને સોભતિ (સ્યા. કં. પી.)] પઞ્ઞાતિ [પઞ્ઞત્તિ (?)]. તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? કાયદુચ્ચરિતેન, વચીદુચ્ચરિતેન, મનોદુચ્ચરિતેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? કાયસુચરિતેન, વચીસુચરિતેન, મનોસુચરિતેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો.

૩. ચિન્તીસુત્તં

૩. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ બાલલક્ખણાનિ બાલનિમિત્તાનિ બાલાપદાનાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇધ, ભિક્ખવે, બાલો દુચ્ચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ દુબ્ભાસિતભાસી ચ દુક્કટકમ્મકારી ચ. નો ચેદં [નો ચેતં (સ્યા. કં. ક.)], ભિક્ખવે, બાલો દુચ્ચિન્તિતચિન્તી ચ અભવિસ્સ દુબ્ભાસિતભાસી ચ દુક્કટકમ્મકારી ચ, કેન નં પણ્ડિતા જાનેય્યું [તેન નં પણ્ડિતા ન જાનેય્યું (ક.), ન નં પણ્ડિતા જાનેય્યું (?)] – ‘બાલો અયં ભવં અસપ્પુરિસો’તિ? યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, બાલો દુચ્ચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ દુબ્ભાસિતભાસી ચ દુક્કટકમ્મકારી ચ તસ્મા નં પણ્ડિતા જાનન્તિ – ‘બાલો અયં ભવં અસપ્પુરિસો’તિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ બાલસ્સ બાલલક્ખણાનિ બાલનિમિત્તાનિ બાલાપદાનાનિ.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ પણ્ડિતલક્ખણાનિ પણ્ડિતનિમિત્તાનિ પણ્ડિતાપદાનાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સુચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ સુભાસિતભાસી ચ સુકતકમ્મકારી ચ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સુચિન્તિતચિન્તી ચ અભવિસ્સ સુભાસિતભાસી ચ સુકતકમ્મકારી ચ, કેન નં પણ્ડિતા જાનેય્યું – ‘પણ્ડિતો અયં ભવં સપ્પુરિસો’તિ? યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સુચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ સુભાસિતભાસી ચ સુકતકમ્મકારી ચ તસ્મા નં પણ્ડિતા જાનન્તિ – ‘પણ્ડિતો અયં ભવં સપ્પુરિસો’તિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ પણ્ડિતસ્સ પણ્ડિતલક્ખણાનિ પણ્ડિતનિમિત્તાનિ પણ્ડિતાપદાનાનિ. તસ્માતિહ…. તતિયં.

૪. અચ્ચયસુત્તં

૪. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? અચ્ચયં અચ્ચયતો ન પસ્સતિ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં નપ્પટિકરોતિ, પરસ્સ ખો પન અચ્ચયં દેસેન્તસ્સ યથાધમ્મં નપ્પટિગ્ગણ્હાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? અચ્ચયં અચ્ચયતો પસ્સતિ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, પરસ્સ ખો પન અચ્ચયં દેસેન્તસ્સ યથાધમ્મં પટિગ્ગણ્હાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો. તસ્માતિહ…. ચતુત્થં.

૫. અયોનિસોસુત્તં

૫. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? અયોનિસો પઞ્હં કત્તા હોતિ, અયોનિસો પઞ્હં વિસ્સજ્જેતા હોતિ, પરસ્સ ખો પન યોનિસો પઞ્હં વિસ્સજ્જિતં પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ સિલિટ્ઠેહિ ઉપગતેહિ નાબ્ભનુમોદિતા હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? યોનિસો પઞ્હં કત્તા હોતિ, યોનિસો પઞ્હં વિસ્સજ્જેતા હોતિ, પરસ્સ ખો પન યોનિસો પઞ્હં વિસ્સજ્જિતં પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ સિલિટ્ઠેહિ ઉપગતેહિ અબ્ભનુમોદિતા હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો. તસ્માતિહ…. પઞ્ચમં.

૬. અકુસલસુત્તં

૬. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? અકુસલેન કાયકમ્મેન, અકુસલેન વચીકમ્મેન, અકુસલેન મનોકમ્મેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? કુસલેન કાયકમ્મેન, કુસલેન વચીકમ્મેન, કુસલેન મનોકમ્મેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો. તસ્માતિહ…. છટ્ઠં.

૭. સાવજ્જસુત્તં

૭. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? સાવજ્જેન કાયકમ્મેન, સાવજ્જેન વચીકમ્મેન, સાવજ્જેન મનોકમ્મેન…પે… અનવજ્જેન કાયકમ્મેન, અનવજ્જેન વચીકમ્મેન, અનવજ્જેન મનોકમ્મેન…પે…. સત્તમં.

૮. સબ્યાબજ્ઝસુત્તં

૮. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો વેદિતબ્બો. કતમેહિ તીહિ? સબ્યાબજ્ઝેન કાયકમ્મેન, સબ્યાબજ્ઝેન વચીકમ્મેન, સબ્યાબજ્ઝેન મનોકમ્મેન…પે… અબ્યાબજ્ઝેન કાયકમ્મેન, અબ્યાબજ્ઝેન વચીકમ્મેન, અબ્યાબજ્ઝેન મનોકમ્મેન. ઇમેહિ, ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વેદિતબ્બો.

૯. ખતસુત્તં

૯. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો અબ્યત્તો અસપ્પુરિસો ખતં ઉપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, સાવજ્જો ચ હોતિ સાનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ. કતમેહિ તીહિ? કાયદુચ્ચરિતેન, વચીદુચ્ચરિતેન, મનોદુચ્ચરિતેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો બાલો અબ્યત્તો અસપ્પુરિસો ખતં ઉપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, સાવજ્જો ચ હોતિ સાનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વિયત્તો સપ્પુરિસો અક્ખતં અનુપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, અનવજ્જો ચ હોતિ અનનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં, બહુઞ્ચ પુઞ્ઞં પસવતિ. કતમેહિ તીહિ? કાયસુચરિતેન, વચીસુચરિતેન, મનોસુચરિતેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો વિયત્તો સપ્પુરિસો અક્ખતં અનુપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, અનવજ્જો ચ હોતિ અનનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં, બહુઞ્ચ પુઞ્ઞં પસવતી’’તિ. નવમં.

૧૦. મલસુત્તં

૧૦. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો તયો મલે અપ્પહાય યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. કતમેહિ તીહિ? દુસ્સીલો ચ હોતિ, દુસ્સીલ્યમલઞ્ચસ્સ અપ્પહીનં હોતિ; ઇસ્સુકી ચ હોતિ, ઇસ્સામલઞ્ચસ્સ અપ્પહીનં હોતિ; મચ્છરી ચ હોતિ, મચ્છેરમલઞ્ચસ્સ અપ્પહીનં હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઇમે તયો મલે અપ્પહાય યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો તયો મલે પહાય યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં સગ્ગે. કતમેહિ તીહિ? સીલવા ચ હોતિ, દુસ્સીલ્યમલઞ્ચસ્સ પહીનં હોતિ; અનિસ્સુકી ચ હોતિ, ઇસ્સામલઞ્ચસ્સ પહીનં હોતિ; અમચ્છરી ચ હોતિ, મચ્છેરમલઞ્ચસ્સ પહીનં હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઇમે તયો મલે પહાય યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં સગ્ગે’’તિ. દસમં.

બાલવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ભયં લક્ખણચિન્તી ચ, અચ્ચયઞ્ચ અયોનિસો;

અકુસલઞ્ચ સાવજ્જં, સબ્યાબજ્ઝખતં મલન્તિ.

૨. રથકારવગ્ગો

૧. ઞાતસુત્તં

૧૧. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનદુક્ખાય, બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ તીહિ? અનનુલોમિકે કાયકમ્મે સમાદપેતિ, અનનુલોમિકે વચીકમ્મે સમાદપેતિ, અનનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનદુક્ખાય, બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનસુખાય, બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ તીહિ? અનુલોમિકે કાયકમ્મે સમાદપેતિ, અનુલોમિકે વચીકમ્મે સમાદપેતિ, અનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનસુખાય, બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. પઠમં.

૨. સારણીયસુત્તં

૧૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ [સરણીયાનિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભવન્તિ. કતમાનિ તીણિ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, પદેસે રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો જાતો હોતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો હોતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયં રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો સઙ્ગામં અભિવિજિનિત્વા વિજિતસઙ્ગામો તમેવ સઙ્ગામસીસં અજ્ઝાવસતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, તતિયં રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ ભવન્તિ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીણિમાનિ ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ ભવન્તિ. કતમાનિ તીણિ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, પદેસે ભિક્ખુ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે ભિક્ખુ ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયં ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, તતિયં ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ ભવન્તી’’તિ. દુતિયં.

૩. આસંસસુત્તં

૧૩. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? નિરાસો, આસંસો, વિગતાસો. કતમો ચ, ભિક્ખવે પુગ્ગલો નિરાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ચણ્ડાલકુલે વા વેનકુલે [વેણકુલે (સ્યા. કં. પી.)] વા નેસાદકુલે વા રથકારકુલે વા પુક્કુસકુલે વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો [બહ્વાબાધો (સ્યા. કં. પી. ક.)] કાણો વા કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ખત્તિયો ખત્તિયેહિ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ મમ્પિ ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચિસ્સન્તી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો નિરાસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો? ઇધ, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ જેટ્ઠો પુત્તો હોતિ આભિસેકો અનભિસિત્તો અચલપ્પત્તો [મચલપ્પત્તો (સી. પી.)]. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ખત્તિયો ખત્તિયેહિ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો’તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ મમ્પિ ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચિસ્સન્તી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, રાજા હોતિ ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ખત્તિયો ખત્તિયેહિ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ મમ્પિ ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચિસ્સન્તી’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનભિસિત્તસ્સ અભિસેકાસા સા [સાસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.)] પટિપ્પસ્સદ્ધા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસુ. કતમે તયો? નિરાસો, આસંસો, વિગતાસો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો નિરાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો અસુચિ સઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ અહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો નિરાસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો. સો સુણાતિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ અહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં હોતિ ખીણાસવો. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ અહમ્પિ આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પુબ્બે અવિમુત્તસ્સ વિમુત્તાસા સા પટિપ્પસ્સદ્ધા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસૂ’’તિ. તતિયં.

૪. ચક્કવત્તિસુત્તં

૧૪. ‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા સોપિ ન અરાજકં ચક્કં વત્તેતી’’તિ. એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો પન, ભન્તે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ધમ્મિકસ્સ ધમ્મરઞ્ઞો રાજા’’તિ [ચક્કન્તિ (ક.)]? ‘‘ધમ્મો, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય [ગરુકરોન્તો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ અન્તોજનસ્મિં’’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ ખત્તિયેસુ, અનુયન્તેસુ [અનુયુત્તેસુ (સી. સ્યા. કં. પી.)], બલકાયસ્મિં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ, નેગમજાનપદેસુ, સમણબ્રાહ્મણેસુ, મિગપક્ખીસુ. સ ખો સો ભિક્ખુ રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા અન્તોજનસ્મિં, ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા ખત્તિયેસુ, અનુયન્તેસુ, બલકાયસ્મિં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ, નેગમજાનપદેસુ, સમણબ્રાહ્મણેસુ, મિગપક્ખીસુ, ધમ્મેનેવ ચક્કં વત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં કેનચિ મનુસ્સભૂતેન પચ્ચત્થિકેન પાણિના.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખુ [ભિક્ખવે (ક.)], તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ કાયકમ્મસ્મિં – ‘એવરૂપં કાયકમ્મં સેવિતબ્બં, એવરૂપં કાયકમ્મં ન સેવિતબ્બ’’’ન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ વચીકમ્મસ્મિં – ‘એવરૂપં વચીકમ્મં સેવિતબ્બં, એવરૂપં વચીકમ્મં ન સેવિતબ્બ’ન્તિ…પે… મનોકમ્મસ્મિં – ‘એવરૂપં મનોકમ્મં સેવિતબ્બં, એવરૂપં મનોકમ્મં ન સેવિતબ્બ’’’ન્તિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખુ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા કાયકમ્મસ્મિં, ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા વચીકમ્મસ્મિં, ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા મનોકમ્મસ્મિં, ધમ્મેનેવ અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. સચેતનસુત્તં

૧૫. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા અહોસિ સચેતનો [પચેતનો (સી. સ્યા. કં. પી.)] નામ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રાજા સચેતનો રથકારં આમન્તેસિ – ‘ઇતો મે, સમ્મ રથકાર, છન્નં માસાનં અચ્ચયેન સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ. સક્ખિસ્સસિ [સક્ખસિ (સ્યા. કં. પી.)] મે, સમ્મ રથકાર, નવં ચક્કયુગં કાતુ’ન્તિ? ‘સક્કોમિ દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો રઞ્ઞો સચેતનસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહિ એકં ચક્કં નિટ્ઠાપેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રાજા સચેતનો રથકારં આમન્તેસિ – ‘ઇતો મે, સમ્મ રથકાર, છન્નં દિવસાનં અચ્ચયેન સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ, નિટ્ઠિતં નવં ચક્કયુગ’ન્તિ? ‘ઇમેહિ ખો, દેવ, છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહિ એકં ચક્કં નિટ્ઠિત’ન્તિ. ‘સક્ખિસ્સસિ પન મે, સમ્મ રથકાર, ઇમેહિ છહિ દિવસેહિ દુતિયં ચક્કં નિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ? ‘સક્કોમિ દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો છહિ દિવસેહિ દુતિયં ચક્કં નિટ્ઠાપેત્વા નવં ચક્કયુગં આદાય યેન રાજા સચેતનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં સચેતનં એતદવોચ – ‘ઇદં તે, દેવ, નવં ચક્કયુગં નિટ્ઠિત’ન્તિ. ‘યઞ્ચ તે ઇદં, સમ્મ રથકાર, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ યઞ્ચ તે ઇદં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં, ઇમેસં કિં નાનાકરણં? નેસાહં કિઞ્ચિ નાનાકરણં પસ્સામી’તિ. ‘અત્થેસં, દેવ, નાનાકરણં. પસ્સતુ દેવો નાનાકરણ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો યં તં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તં પવત્તેસિ. તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ. યં પન તં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તં પવત્તેસિ. તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસિ.

‘‘‘કો નુ ખો, સમ્મ રથકાર, હેતુ કો પચ્ચયો યમિદં [યદિદં (ક.)] ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ? કો પન, સમ્મ રથકાર, હેતુ કો પચ્ચયો યમિદં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’તિ? ‘યમિદં, દેવ, ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તસ્સ નેમિપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા, અરાપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા, નાભિપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા. તં નેમિયાપિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા, અરાનમ્પિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા, નાભિયાપિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ. યં પન તં, દેવ, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તસ્સ નેમિપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા, અરાપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા, નાભિપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા. તં નેમિયાપિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા, અરાનમ્પિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા, નાભિયાપિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’’’તિ.

‘‘સિયા ખો પન, ભિક્ખવે, તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘અઞ્ઞો નૂન તેન સમયેન સો રથકારો અહોસી’તિ! ન ખો પનેતં, ભિક્ખવે, એવં દટ્ઠબ્બં. અહં તેન સમયેન સો રથકારો અહોસિં. તદાહં, ભિક્ખવે, કુસલો દારુવઙ્કાનં દારુદોસાનં દારુકસાવાનં. એતરહિ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કુસલો કાયવઙ્કાનં કાયદોસાનં કાયકસાવાનં, કુસલો વચીવઙ્કાનં વચીદોસાનં વચીકસાવાનં, કુસલો મનોવઙ્કાનં મનોદોસાનં મનોકસાવાનં. યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા કાયવઙ્કો અપ્પહીનો કાયદોસો કાયકસાવો, વચીવઙ્કો અપ્પહીનો વચીદોસો વચીકસાવો, મનોવઙ્કો અપ્પહીનો મનોદોસો મનોકસાવો, એવં પપતિતા તે, ભિક્ખવે, ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, સેય્યથાપિ તં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં.

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા કાયવઙ્કો પહીનો કાયદોસો કાયકસાવો, વચીવઙ્કો પહીનો વચીદોસો વચીકસાવો, મનોવઙ્કો પહીનો મનોદોસો મનોકસાવો, એવં પતિટ્ઠિતા તે, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, સેય્યથાપિ તં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કાયવઙ્કં પજહિસ્સામ કાયદોસં કાયકસાવં, વચીવઙ્કં પજહિસ્સામ વચીદોસં વચીકસાવં, મનોવઙ્કં પજહિસ્સામ મનોદોસં મનોકસાવ’ન્તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. અપણ્ણકસુત્તં

૧૬. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અપણ્ણકપટિપદં [અપણ્ણકતં પટિપદં (સી. પી.) ટીકાય પન સમેતિ] પટિપન્નો હોતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાય. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ, જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં [યત્વાધિકરણમેતં (સી.)] ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા, રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો હોતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અત્તબ્યાબાધસુત્તં

૧૭. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ. કતમે તયો? કાયદુચ્ચરિતં, વચીદુચ્ચરિતં, મનોદુચ્ચરિતં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો ધમ્મા અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ.

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ. કતમે તયો? કાયસુચરિતં, વચીસુચરિતં, મનોસુચરિતં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો ધમ્મા નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. દેવલોકસુત્તં

૧૮. ‘‘સચે વો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘દેવલોકૂપપત્તિયા, આવુસો, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં વુસ્સથા’તિ? નનુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં પુટ્ઠા અટ્ટીયેય્યાથ હરાયેય્યાથ જિગુચ્છેય્યાથા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ઇતિ કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, દિબ્બેન આયુના અટ્ટીયથ હરાયથ જિગુચ્છથ, દિબ્બેન વણ્ણેન દિબ્બેન સુખેન દિબ્બેન યસેન દિબ્બેનાધિપતેય્યેન અટ્ટીયથ હરાયથ જિગુચ્છથ; પગેવ ખો પન, ભિક્ખવે, તુમ્હેહિ કાયદુચ્ચરિતેન અટ્ટીયિતબ્બં હરાયિતબ્બં જિગુચ્છિતબ્બં, વચીદુચ્ચરિતેન… મનોદુચ્ચરિતેન અટ્ટીયિતબ્બં હરાયિતબ્બં જિગુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમપાપણિકસુત્તં

૧૯. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો અભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો પુબ્બણ્હસમયં [મજ્ઝન્તિકસમયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ, સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો અભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું [ફાતિકત્તું (સી.), ફાતિકાતું (સ્યા. કં. પી.)].

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુબ્બણ્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ, સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતું.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો ભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો પુબ્બણ્હસમયં સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં…પે… સાયન્હસમયં સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો ભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુબ્બણ્હસમયં સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં…પે… સાયન્હસમયં સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતુ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયપાપણિકસુત્તં

૨૦. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં [મહન્તત્તં વા વેપુલ્લત્તં વા (પી. ક.)] પાપુણાતિ ભોગેસુ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો ચક્ખુમા ચ હોતિ વિધુરો ચ નિસ્સયસમ્પન્નો ચ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પાપણિકો ચક્ખુમા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો પણિયં જાનાતિ – ‘ઇદં પણિયં એવં કીતં, એવં વિક્કયમાનં [વિક્કીયમાનં (?)], એત્તકં મૂલં ભવિસ્સતિ, એત્તકો ઉદયો’તિ [ઉદ્દયોતિ (સી.)]. એવં ખો, ભિક્ખવે, પાપણિકો ચક્ખુમા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પાપણિકો વિધુરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો કુસલો હોતિ પણિયં કેતુઞ્ચ વિક્કેતુઞ્ચ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પાપણિકો વિધુરો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પાપણિકો નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ? ઇધ ભિક્ખવે, પાપણિકં યે તે ગહપતી વા ગહપતિપુત્તા વા અડ્ઢા મહદ્ધના મહાભોગા તે એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં પાપણિકો ચક્ખુમા વિધુરો ચ પટિબલો પુત્તદારઞ્ચ પોસેતું, અમ્હાકઞ્ચ કાલેન કાલં અનુપ્પદાતુ’ન્તિ. તે નં ભોગેહિ નિપતન્તિ – ‘ઇતો, સમ્મ પાપણિક, ભોગે કરિત્વા [હરિત્વા (સી. સ્યા. કં.)] પુત્તદારઞ્ચ પોસેહિ, અમ્હાકઞ્ચ કાલેન કાલં અનુપ્પદેહી’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પાપણિકો નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ ભોગેસુ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુમા ચ હોતિ વિધુરો ચ નિસ્સયસમ્પન્નો ચ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુમા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુમા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિધુરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિધુરો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યે તે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ? તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનીકરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. દસમં.

રથકારવગ્ગો દુતિયો.

પઠમભાણવારો નિટ્ઠિતો.

તસ્સુદ્દાનં –

ઞાતો [ઞાતકો (સ્યા. કં.)] સારણીયો ભિક્ખુ, ચક્કવત્તી સચેતનો;

અપણ્ણકત્તા દેવો ચ, દુવે પાપણિકેન ચાતિ.

૩. પુગ્ગલવગ્ગો

૧. સમિદ્ધસુત્તં

૨૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા ચ સમિદ્ધો [સવિટ્ઠો (સી. સ્યા. કં. પી.)] આયસ્મા ચ મહાકોટ્ઠિકો [મહાકોટ્ઠિતો (સી. સ્યા. કં. પી.)] યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સમિદ્ધં આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘તયોમે, આવુસો સમિદ્ધ, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? કાયસક્ખી, દિટ્ઠિપ્પત્તો [દિટ્ઠપ્પત્તો (ક.)], સદ્ધાવિમુત્તો. ઇમે ખો, આવુસો, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ઇમેસં, આવુસો, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં કતમો તે પુગ્ગલો ખમતિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ?

‘‘તયોમે, આવુસો સારિપુત્ત, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? કાયસક્ખી, દિટ્ઠિપ્પત્તો, સદ્ધાવિમુત્તો. ઇમે ખો, આવુસો, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ઇમેસં, આવુસો, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ય્વાયં [યોયં (ક.)] પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો, અયં મે પુગ્ગલો ખમતિ ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમસ્સ, આવુસો, પુગ્ગલસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમત્ત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં મહાકોટ્ઠિકં એતદવોચ – ‘‘તયોમે, આવુસો કોટ્ઠિક, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? કાયસક્ખી, દિટ્ઠિપ્પત્તો, સદ્ધાવિમુત્તો. ઇમે ખો, આવુસો, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ઇમેસં, આવુસો, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં કતમો તે પુગ્ગલો ખમતિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ?

‘‘તયોમે, આવુસો સારિપુત્ત, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? કાયસક્ખી, દિટ્ઠિપ્પત્તો, સદ્ધાવિમુત્તો. ઇમે ખો, આવુસો, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ઇમેસં, આવુસો, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ય્વાયં પુગ્ગલો કાયસક્ખી, અયં મે પુગ્ગલો ખમતિ ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમસ્સ, આવુસો, પુગ્ગલસ્સ સમાધિન્દ્રિયં અધિમત્ત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘તયોમે, આવુસો સારિપુત્ત, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? કાયસક્ખી, દિટ્ઠિપ્પત્તો, સદ્ધાવિમુત્તો. ઇમે ખો, આવુસો, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ઇમેસં, આવુસો, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં કતમો તે પુગ્ગલો ખમતિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’તિ?

‘‘તયોમે, આવુસો કોટ્ઠિક, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? કાયસક્ખી, દિટ્ઠિપ્પત્તો, સદ્ધાવિમુત્તો. ઇમે ખો, આવુસો, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ઇમેસં, આવુસો, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ય્વાયં પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો, અયં મે પુગ્ગલો ખમતિ ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમસ્સ, આવુસો, પુગ્ગલસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં અધિમત્ત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તઞ્ચ સમિદ્ધં આયસ્મન્તઞ્ચ મહાકોટ્ઠિકં એતદવોચ – ‘‘બ્યાકતં ખો, આવુસો, અમ્હેહિ સબ્બેહેવ યથાસકં પટિભાનં. આયામાવુસો, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસ્સામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા ચ સમિદ્ધો આયસ્મા ચ મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ સમિદ્ધો આયસ્મા ચ મહાકોટ્ઠિકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યાવતકો અહોસિ આયસ્મતા ચ સમિદ્ધેન આયસ્મતા ચ મહાકોટ્ઠિકેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘ન ખ્વેત્થ, સારિપુત્ત, સુકરં એકંસેન બ્યાકાતું – ‘અયં ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’તિ. ઠાનઞ્હેતં, સારિપુત્ત, વિજ્જતિ ય્વાયં પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો સ્વાસ્સ [સ્વાયં (સ્યા. કં. પી.), સોયં (ક.)] અરહત્તાય પટિપન્નો, ય્વાયં પુગ્ગલો કાયસક્ખી સ્વાસ્સ સકદાગામી વા અનાગામી વા, યો ચાયં પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો સોપસ્સ [સોયં (ક.)] સકદાગામી વા અનાગામી વા.

‘‘ન ખ્વેત્થ, સારિપુત્ત, સુકરં એકંસેન બ્યાકાતું – ‘અયં ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’તિ. ઠાનઞ્હેતં, સારિપુત્ત, વિજ્જતિ ય્વાયં પુગ્ગલો કાયસક્ખી સ્વાસ્સ અરહત્તાય પટિપન્નો, ય્વાયં પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો સ્વાસ્સ સકદાગામી વા અનાગામી વા, યો ચાયં પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો સોપસ્સ સકદાગામી વા અનાગામી વા.

‘‘ન ખ્વેત્થ, સારિપુત્ત, સુકરં એકંસેન બ્યાકાતું – ‘અયં ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’તિ. ઠાનઞ્હેતં, સારિપુત્ત, વિજ્જતિ ય્વાયં પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તો સ્વાસ્સ અરહત્તાય પટિપન્નો, ય્વાયં પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તો સ્વાસ્સ સકદાગામી વા અનાગામી વા, યો ચાયં પુગ્ગલો કાયસક્ખી સોપસ્સ સકદાગામી વા અનાગામી વા.

‘‘ન ખ્વેત્થ, સારિપુત્ત, સુકરં એકંસેન બ્યાકાતું – ‘અયં ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’’તિ. પઠમં.

૨. ગિલાનસુત્તં

૨૨. [પુ. પ. ૯૪] ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, ગિલાના સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ગિલાનો લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, લભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં અલભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં નેવ વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ગિલાનો લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, લભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ અલભન્તો વા સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, લભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં અલભન્તો વા પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ગિલાનો લભન્તોવ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ નો અલભન્તો, લભન્તોવ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ નો અલભન્તો, લભન્તોવ પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં નો અલભન્તો વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, ય્વાયં ગિલાનો લભન્તોવ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ નો અલભન્તો, લભન્તોવ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ નો અલભન્તો, લભન્તોવ પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં નો અલભન્તો વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધા, ઇમં ખો, ભિક્ખવે, ગિલાનં પટિચ્ચ ગિલાનભત્તં અનુઞ્ઞાતં ગિલાનભેસજ્જં અનુઞ્ઞાતં ગિલાનુપટ્ઠાકો અનુઞ્ઞાતો. ઇમઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ગિલાનં પટિચ્ચ અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો ગિલાના સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તયોમે ગિલાનૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો લભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય અલભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય, લભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય અલભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય નેવ ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં.

‘‘ઇધ, પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો લભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય અલભન્તો વા તથાગતં દસ્સનાય, લભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય અલભન્તો વા તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો લભન્તોવ તથાગતં દસ્સનાય નો અલભન્તો, લભન્તોવ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય નો અલભન્તો ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, ય્વાયં પુગ્ગલો લભન્તોવ તથાગતં દસ્સનાય નો અલભન્તો, લભન્તોવ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં સવનાય નો અલભન્તો ઓક્કમતિ નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં, ઇમં ખો ભિક્ખવે, પુગ્ગલં પટિચ્ચ ધમ્મદેસના અનુઞ્ઞાતા. ઇમઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલં પટિચ્ચ અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મો દેસેતબ્બો. ‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો ગિલાનૂપમા પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. સઙ્ખારસુત્તં

૨૩. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્યાબજ્ઝં [સબ્યાપજ્ઝં (સબ્બત્થ) એવમુપરિપિ] કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. સો સબ્યાબજ્ઝં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા સબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપજ્જતિ. તમેનં સબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપન્નં સમાનં સબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તિ. સો સબ્યાબજ્ઝેહિ ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો સમાનો સબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદયતિ એકન્તદુક્ખં, સેય્યથાપિ સત્તા નેરયિકા.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો અબ્યાબજ્ઝં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, અબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. સો અબ્યાબજ્ઝં કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, અબ્યાબજ્ઝં વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, અબ્યાબજ્ઝં મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા અબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપજ્જતિ. તમેનં અબ્યાબજ્ઝં લોકં ઉપપન્નં સમાનં અબ્યાબજ્ઝા ફસ્સા ફુસન્તિ. સો અબ્યાબજ્ઝેહિ ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો સમાનો અબ્યાબજ્ઝં વેદનં વેદયતિ એકન્તસુખં, સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હા.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. સો સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા, સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરિત્વા સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ લોકં ઉપપજ્જતિ. તમેનં સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ લોકં ઉપપન્નં સમાનં સબ્યાબજ્ઝાપિ અબ્યાબજ્ઝાપિ ફસ્સા ફુસન્તિ. સો સબ્યાબજ્ઝેહિપિ અબ્યાબજ્ઝેહિપિ ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો સમાનો સબ્યાબજ્ઝમ્પિ અબ્યાબજ્ઝમ્પિ વેદનં વેદયતિ વોકિણ્ણસુખદુક્ખં, સેય્યથાપિ મનુસ્સા એકચ્ચે ચ દેવા એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. તતિયં.

૪. બહુકારસુત્તં

૨૪. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા પુગ્ગલસ્સ બહુકારા. કતમે તયો? યં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલં આગમ્મ પુગ્ગલો બુદ્ધં સરણં ગતો હોતિ, ધમ્મં સરણં ગતો હોતિ, સઙ્ઘં સરણં ગતો હોતિ; અયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુકારો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યં પુગ્ગલં આગમ્મ પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; અયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુકારો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યં પુગ્ગલં આગમ્મ પુગ્ગલો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; અયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુકારો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા પુગ્ગલસ્સ બહુકારા.

‘‘ઇમેહિ ચ પન, ભિક્ખવે, તીહિ પુગ્ગલેહિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ નત્થઞ્ઞો પુગ્ગલો બહુકારોતિ વદામિ. ઇમેસં પન, ભિક્ખવે, તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ઇમિના પુગ્ગલેન ન સુપ્પતિકારં વદામિ, યદિદં અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્મચીવરપિણ્ડપાતસેનાસન-ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનુપ્પદાનેના’’તિ. ચતુત્થં.

૫. વજિરૂપમસુત્તં

૨૫. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? અરુકૂપમચિત્તો પુગ્ગલો, વિજ્જૂપમચિત્તો પુગ્ગલો, વજિરૂપમચિત્તો પુગ્ગલો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, અરુકૂપમચિત્તો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દુટ્ઠારુકો [દુટ્ઠારુકા (સી.)] કટ્ઠેન વા કઠલાય [કથલાય (સ્યા. કં. ક.), કઠલેન-કથલેન (અટ્ઠકથા)] વા ઘટ્ટિતો [ઘટ્ટિતા (સી.)] ભિય્યોસોમત્તાય આસવં દેતિ [અસ્સવનોતિ (સી.)]; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરુકૂપમચિત્તો પુગ્ગલો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, વિજ્જૂપમચિત્તો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. સેય્યથાપિ ભિક્ખવે, ચક્ખુમા પુરિસો રત્તન્ધકારતિમિસાયં વિજ્જન્તરિકાય રૂપાનિ પસ્સેય્ય; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વિજ્જૂપમચિત્તો પુગ્ગલો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, વજિરૂપમચિત્તો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વજિરસ્સ નત્થિ કિઞ્ચિ અભેજ્જં મણિ વા પાસાણો વા; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આસવાનં ખયા…પે… ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વજિરૂપમચિત્તો પુગ્ગલો. ‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’’ન્તિ [પુ. પ. ૧૦૨]. પઞ્ચમં.

૬. સેવિતબ્બસુત્તં

૨૬. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? અત્થિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. અત્થિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. અત્થિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સક્કત્વા ગરું કત્વા સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો હીનો હોતિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય. એવરૂપો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો અઞ્ઞત્ર અનુદ્દયા અઞ્ઞત્ર અનુકમ્પા.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સદિસો હોતિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય. એવરૂપો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? સીલસામઞ્ઞગતાનં સતં સીલકથા ચ નો ભવિસ્સતિ, સા ચ નો પવત્તિની [પવત્તની (સી. સ્યા. કં. પી.) પુ. પ. ૧૨૨ પસ્સિતબ્બં] ભવિસ્સતિ, સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતિ. સમાધિસામઞ્ઞગતાનં સતં સમાધિકથા ચ નો ભવિસ્સતિ, સા ચ નો પવત્તિની ભવિસ્સતિ, સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતિ. પઞ્ઞાસામઞ્ઞગતાનં સતં પઞ્ઞાકથા ચ નો ભવિસ્સતિ, સા ચ નો પવત્તિની ભવિસ્સતિ, સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતીતિ. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સક્કત્વા ગરું કત્વા સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો અધિકો હોતિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય. એવરૂપો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સક્કત્વા ગરું કત્વા સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? ઇતિ અપરિપૂરં વા સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સામિ, પરિપૂરં વા સીલક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામિ; અપરિપૂરં વા સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સામિ, પરિપૂરં વા સમાધિક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામિ; અપરિપૂરં વા પઞ્ઞાક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સામિ, પરિપૂરં વા પઞ્ઞાક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો સક્કત્વા ગરું કત્વા સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ.

‘‘નિહીયતિ પુરિસો નિહીનસેવી,

ન ચ હાયેથ કદાચિ તુલ્યસેવી;

સેટ્ઠમુપનમં ઉદેતિ ખિપ્પં,

તસ્મા અત્તનો ઉત્તરિં ભજેથા’’તિ. છટ્ઠં;

૭. જિગુચ્છિતબ્બસુત્તં

૨૭. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? અત્થિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો જિગુચ્છિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. અત્થિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. અત્થિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો જિગુચ્છિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો અસુચિ સઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો, અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો, અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો, અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો. એવરૂપો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો જિગુચ્છિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ, અથ ખો નં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ – ‘પાપમિત્તો પુરિસપુગ્ગલો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો’તિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અહિ ગૂથગતો કિઞ્ચાપિ ન દંસતિ [ડંસતિ (સી. સ્યા.), ડસ્સતિ (પી.)], અથ ખો નં મક્ખેતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, કિઞ્ચાપિ એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ, અથ ખો નં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ – ‘પાપમિત્તો પુરિસપુગ્ગલો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો’તિ. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો જિગુચ્છિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દુટ્ઠારુકો કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટિતો ભિય્યોસોમત્તાય આસવં દેતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે…પે… સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તિન્દુકાલાતં કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટિતં ભિય્યોસોમત્તાય ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતિ; એવમેવં ખો ભિક્ખવે…પે… સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગૂથકૂપો કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટિતો ભિય્યોસોમત્તાય દુગ્ગન્ધો હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કોધનો હોતિ ઉપાયાસબહુલો, અપ્પમ્પિ વુત્તો સમાનો અભિસજ્જતિ કુપ્પતિ બ્યાપજ્જતિ પતિત્થીયતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. એવરૂપો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? અક્કોસેય્યપિ મં પરિભાસેય્યપિ મં અનત્થમ્પિ મં કરેય્યાતિ. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો ન સેવિતબ્બો ન ભજિતબ્બો ન પયિરુપાસિતબ્બો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો. એવરૂપો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? કિઞ્ચાપિ, ભિક્ખવે, એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ ન દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ, અથ ખો નં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ – ‘કલ્યાણમિત્તો પુરિસપુગ્ગલો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો’તિ. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો ભજિતબ્બો પયિરુપાસિતબ્બો. ‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’’ન્તિ.

‘‘નિહીયતિ પુરિસો નિહીનસેવી,

ન ચ હાયેથ કદાચિ તુલ્યસેવી;