૨. દુતિયપણ્ણાસકં

(૬) ૧. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. પઠમદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તં

૫૨. અથ ખો દ્વે બ્રાહ્મણા જિણ્ણા વુદ્ધા મહલ્લકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા વીસવસ્સસતિકા જાતિયા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે બ્રાહ્મણા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા જિણ્ણા વુદ્ધા મહલ્લકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા વીસવસ્સસતિકા જાતિયા; તે ચમ્હા અકતકલ્યાણા અકતકુસલા અકતભીરુત્તાણા. ઓવદતુ નો ભવં ગોતમો, અનુસાસતુ નો ભવં ગોતમો યં અમ્હાકં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘તગ્ઘ તુમ્હે, બ્રાહ્મણા, જિણ્ણા વુદ્ધા મહલ્લકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા વીસવસ્સસતિકા જાતિયા; તે ચત્થ અકતકલ્યાણા અકતકુસલા અકતભીરુત્તાણા. ઉપનીયતિ ખો અયં, બ્રાહ્મણા, લોકો જરાય બ્યાધિના મરણેન. એવં ઉપનીયમાને ખો, બ્રાહ્મણા, લોકે જરાય બ્યાધિના મરણેન, યો ઇધ કાયેન સંયમો વાચાય સંયમો મનસા સંયમો, તં તસ્સ પેતસ્સ તાણઞ્ચ લેણઞ્ચ દીપઞ્ચ સરણઞ્ચ પરાયણઞ્ચા’’તિ.

‘‘ઉપનીયતિ જીવિતમપ્પમાયુ,

જરૂપનીતસ્સ ન સન્તિ તાણા;

એતં ભયં મરણે પેક્ખમાનો,

પુઞ્ઞાનિ કયિરાથ સુખાવહાનિ.

‘‘યોધ કાયેન સંયમો, વાચાય ઉદ ચેતસા;

તં તસ્સ પેતસ્સ સુખાય હોતિ,

યં જીવમાનો પકરોતિ પુઞ્ઞ’’ન્તિ. [સં. નિ. ૧.૧૦૦] પઠમં;

૨. દુતિયદ્વેબ્રાહ્મણસુત્તં

૫૩. અથ ખો દ્વે બ્રાહ્મણા જિણ્ણા વુદ્ધા મહલ્લકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા વીસવસ્સસતિકા જાતિયા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે બ્રાહ્મણા ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા જિણ્ણા વુદ્ધા મહલ્લકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા વીસવસ્સસતિકા જાતિયા; તે ચમ્હા અકતકલ્યાણા અકતકુસલા અકતભીરુત્તાણા. ઓવદતુ નો ભવં ગોતમો, અનુસાસતુ નો ભવં ગોતમો યં અમ્હાકં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘તગ્ઘ તુમ્હે, બ્રાહ્મણા, જિણ્ણા વુદ્ધા મહલ્લકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા વીસવસ્સસતિકા જાતિયા; તે ચત્થ અકતકલ્યાણા અકતકુસલા અકતભીરુત્તાણા. આદિત્તો ખો અયં, બ્રાહ્મણા, લોકો જરાય બ્યાધિના મરણેન. એવં આદિત્તે ખો, બ્રાહ્મણા, લોકે જરાય બ્યાધિના મરણેન, યો ઇધ કાયેન સંયમો વાચાય સંયમો મનસા સંયમો, તં તસ્સ પેતસ્સ તાણઞ્ચ લેણઞ્ચ દીપઞ્ચ સરણઞ્ચ પરાયણઞ્ચા’’તિ.

‘‘આદિત્તસ્મિં અગારસ્મિં, યં નીહરતિ ભાજનં;

તં તસ્સ હોતિ અત્થાય, નો ચ યં તત્થ ડય્હતિ.

‘‘એવં આદિત્તો ખો [એવં આદીવિતો (સી. પી.), એવં આદિત્તકો (સ્યા. કં.) સં. નિ. ૧.૪૧] લોકો, જરાય મરણેન ચ;

નીહરેથેવ દાનેન, દિન્નં હોતિ સુનીહતં [સુનિબ્ભતં (ક.)].

‘‘યોધ કાયેન સંયમો, વાચાય ઉદ ચેતસા;

તં તસ્સ પેતસ્સ સુખાય હોતિ,

યં જીવમાનો પકરોતિ પુઞ્ઞ’’ન્તિ. દુતિયં;

૩. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તં

૫૪. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો’તિ, ભો ગોતમ, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો ગોતમ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો [ઓપનયિકો (સી. સ્યા. કં. પી.) પઞ્ચમસુત્તસ્સ ટીકા ઓલોકેતબ્બા] પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ?

‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. રાગે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ચેતસિકં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. (રત્તો ખો…પે… કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. રાગે પહીના નેવ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, ન વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, ન મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. રત્તો ખો…પે… અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. રાગે પહીને અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ.) [( ) એત્થન્તરે પાઠો સી. સ્યા. કં. પી. પોત્થકેસુ ન દિસ્સતિ, ઇધપિ દુટ્ઠમૂળ્હવારેસુ] એવમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ…પે….

‘‘દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ, દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. દોસે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ચેતસિકમ્પિ [ન ચેતસિકં (સી. સ્યા. ક.)] દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એવમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ…પે….

‘‘મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. મોહે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ચેતસિકં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ; એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. તતિયં.

૪. પરિબ્બાજકસુત્તં

૫૫. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણપરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણપરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો’તિ, ભો ગોતમ, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો ગોતમ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ?

‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. રાગે પહીને નેવ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, ન વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, ન મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ.

‘‘રત્તો ખો, બ્રાહ્મણ, રાગેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. રાગે પહીને અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એવમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ…પે….

‘‘દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ, દોસેન…પે… મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. મોહે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ચેતસિકં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

‘‘મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો, કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. મોહે પહીને નેવ કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, ન વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, ન મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ.

‘‘મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. મોહે પહીને અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ, પરત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ઉભયત્થમ્પિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. નિબ્બુતસુત્તં

૫૬. અથ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સન્દિટ્ઠિકં નિબ્બાનં સન્દિટ્ઠિકં નિબ્બાન’ન્તિ, ભો ગોતમ, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો ગોતમ, સન્દિટ્ઠિકં નિબ્બાનં હોતિ અકાલિકં એહિપસ્સિકં ઓપનેય્યિકં પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં વિઞ્ઞૂહી’’તિ?

‘‘દુટ્ઠો ખો, બ્રાહ્મણ…પે… મૂળ્હો ખો, બ્રાહ્મણ, મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો અત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. મોહે પહીને નેવત્તબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ ચેતેતિ, ન ચેતસિકં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. એવમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકં નિબ્બાનં હોતિ.

‘‘યતો ખો અયં, બ્રાહ્મણ [યતો ચ ખો અયં બ્રાહ્મણ (સી.), યતો ખો બ્રાહ્મણ અકાલિકં એહિપસ્સિકં ઓપનેય્યિકં પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં (ક.)], અનવસેસં રાગક્ખયં પટિસંવેદેતિ, અનવસેસં દોસક્ખયં પટિસંવેદેતિ, અનવસેસં મોહક્ખયં પટિસંવેદેતિ; એવં ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકં નિબ્બાનં હોતિ અકાલિકં એહિપસ્સિકં ઓપનેય્યિકં પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં વિઞ્ઞૂહી’’તિ. ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. પલોકસુત્તં

૫૭. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણમહાસાલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણમહાસાલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ, પુબ્બકાનં બ્રાહ્મણાનં વુદ્ધાનં મહલ્લકાનં આચરિયપાચરિયાનં ભાસમાનાનં – ‘પુબ્બે સુદં [પુબ્બસ્સુદં (સી. સ્યા. કં. પી.)] અયં લોકો અવીચિ મઞ્ઞે ફુટો અહોસિ મનુસ્સેહિ, કુક્કુટસંપાતિકા ગામનિગમરાજધાનિયો’તિ. કો નુ ખો, ભો ગોતમ, હેતુ કો પચ્ચયો યેનેતરહિ મનુસ્સાનં ખયો હોતિ, તનુત્તં પઞ્ઞાયતિ, ગામાપિ અગામા હોન્તિ, નિગમાપિ અનિગમા હોન્તિ, નગરાપિ અનગરા હોન્તિ, જનપદાપિ અજનપદા હોન્તી’’તિ?

‘‘એતરહિ, બ્રાહ્મણ, મનુસ્સા અધમ્મરાગરત્તા વિસમલોભાભિભૂતા મિચ્છાધમ્મપરેતા. તે અધમ્મરાગરત્તા વિસમલોભાભિભૂતા મિચ્છાધમ્મપરેતા તિણ્હાનિ સત્થાનિ ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં [અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ (સબ્બત્થ)] જીવિતા વોરોપેન્તિ, તેન બહૂ મનુસ્સા કાલં કરોન્તિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેનેતરહિ મનુસ્સાનં ખયો હોતિ, તનુત્તં પઞ્ઞાયતિ, ગામાપિ અગામા હોન્તિ, નિગમાપિ અનિગમા હોન્તિ, નગરાપિ અનગરા હોન્તિ, જનપદાપિ અજનપદા હોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, એતરહિ મનુસ્સા અધમ્મરાગરત્તા વિસમલોભાભિભૂતા મિચ્છાધમ્મપરેતા. તેસં અધમ્મરાગરત્તાનં વિસમલોભાભિભૂતાનં મિચ્છાધમ્મપરેતાનં દેવો ન સમ્માધારં અનુપ્પવેચ્છતિ. તેન દુબ્ભિક્ખં હોતિ દુસ્સસ્સં સેતટ્ઠિકં સલાકાવુત્તં. તેન બહૂ મનુસ્સા કાલં કરોન્તિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેનેતરહિ મનુસ્સાનં ખયો હોતિ, તનુત્તં પઞ્ઞાયતિ, ગામાપિ અગામા હોન્તિ, નિગમાપિ અનિગમા હોન્તિ, નગરાપિ અનગરા હોન્તિ, જનપદાપિ અજનપદા હોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, એતરહિ મનુસ્સા અધમ્મરાગરત્તા વિસમલોભાભિભૂતા મિચ્છાધમ્મપરેતા. તેસં અધમ્મરાગરત્તાનં વિસમલોભાભિભૂતાનં મિચ્છાધમ્મપરેતાનં યક્ખા વાળે અમનુસ્સે ઓસ્સજ્જન્તિ [ઓસ્સજન્તિ (સી.)], તેન બહૂ મનુસ્સા કાલં કરોન્તિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેનેતરહિ મનુસ્સાનં ખયો હોતિ, તનુત્તં પઞ્ઞાયતિ, ગામાપિ અગામા હોન્તિ, નિગમાપિ અનિગમા હોન્તિ, નગરાપિ અનગરા હોન્તિ, જનપદાપિ અજનપદા હોન્તી’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. વચ્છગોત્તસુત્તં

૫૮. અથ ખો વચ્છગોત્તો [વચ્છપુત્તો (ક.)] પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વચ્છગોત્તો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ, સમણો ગોતમો એવમાહ – ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં, નાઞ્ઞેસં દાનં દાતબ્બં; મય્હમેવ સાવકાનં દાનં દાતબ્બં, નાઞ્ઞેસં સાવકાનં દાનં દાતબ્બં; મય્હમેવ દિન્નં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસં દિન્નં મહપ્ફલં; મય્હમેવ સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ. યે તે, ભો ગોતમ, એવમાહંસુ ‘સમણો ગોતમો એવમાહ મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં, નાઞ્ઞેસં દાનં દાતબ્બં. મય્હમેવ સાવકાનં દાનં દાતબ્બં, નાઞ્ઞેસં સાવકાનં દાનં દાતબ્બં. મય્હમેવ દિન્નં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસં દિન્નં મહપ્ફલં. મય્હમેવ સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલં, નાઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ. કચ્ચિ તે ભોતો ગોતમસ્સ વુત્તવાદિનો ચ ભવન્તં ગોતમં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો [વાદાનુવાદો (ક.)] ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતિ? અનબ્ભક્ખાતુકામા હિ મયં ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ.

‘‘યે તે, વચ્છ, એવમાહંસુ – ‘સમણો ગોતમો એવમાહ – મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં…પે… નાઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ ન મે તે વુત્તવાદિનો. અબ્ભાચિક્ખન્તિ ચ પન મં [ચ પન મં તે (સી. સ્યા. કં. પી.)] અસતા અભૂતેન. યો ખો, વચ્છ, પરં દાનં દદન્તં વારેતિ સો તિણ્ણં અન્તરાયકરો હોતિ, તિણ્ણં પારિપન્થિકો. કતમેસં તિણ્ણં? દાયકસ્સ પુઞ્ઞન્તરાયકરો હોતિ, પટિગ્ગાહકાનં લાભન્તરાયકરો હોતિ, પુબ્બેવ ખો પનસ્સ અત્તા ખતો ચ હોતિ ઉપહતો ચ. યો ખો, વચ્છ, પરં દાનં દદન્તં વારેતિ સો ઇમેસં તિણ્ણં અન્તરાયકરો હોતિ, તિણ્ણં પારિપન્થિકો.

‘‘અહં ખો પન, વચ્છ, એવં વદામિ – યે હિ તે ચન્દનિકાય વા ઓલિગલ્લે વા પાણા, તત્રપિ યો થાલિધોવનં [થાલકધોવનં (ક.)] વા સરાવધોવનં વા છડ્ડેતિ – યે તત્થ પાણા તે તેન યાપેન્તૂતિ, તતો નિદાનમ્પાહં, વચ્છ, પુઞ્ઞસ્સ આગમં વદામિ. કો પન વાદો મનુસ્સભૂતે! અપિ ચાહં, વચ્છ, સીલવતો દિન્નં મહપ્ફલં વદામિ, નો તથા દુસ્સીલસ્સ, સો ચ હોતિ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનો પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતો.

‘‘કતમાનિ પઞ્ચઙ્ગાનિ પહીનાનિ હોન્તિ? કામચ્છન્દો પહીનો હોતિ, બ્યાપાદો પહીનો હોતિ, થિનમિદ્ધં પહીનં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીનં હોતિ, વિચિકિચ્છા પહીના હોતિ. ઇમાનિ પઞ્ચઙ્ગાનિ વિપ્પહીનાનિ હોન્તિ.

‘‘કતમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ? અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન સમાધિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન વિમુત્તિક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેક્ખેન વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેન સમન્નાગતો હોતિ; ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ. ઇતિ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીને પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે દિન્નં મહપ્ફલન્તિ વદામી’’તિ.

‘‘ઇતિ કણ્હાસુ સેતાસુ, રોહિણીસુ હરીસુ વા;

કમ્માસાસુ સરૂપાસુ, ગોસુ પારેવતાસુ વા.

‘‘યાસુ કાસુચિ એતાસુ, દન્તો જાયતિ પુઙ્ગવો;

ધોરય્હો બલસમ્પન્નો, કલ્યાણજવનિક્કમો;

તમેવ ભારે યુઞ્જન્તિ, નાસ્સ વણ્ણં પરિક્ખરે.

‘‘એવમેવં મનુસ્સેસુ, યસ્મિં કસ્મિઞ્ચિ જાતિયે;

ખત્તિયે બ્રાહ્મણે વેસ્સે, સુદ્દે ચણ્ડાલપુક્કુસે.

‘‘યાસુ કાસુચિ એતાસુ, દન્તો જાયતિ સુબ્બતો;

ધમ્મટ્ઠો સીલસમ્પન્નો, સચ્ચવાદી હિરીમનો.

‘‘પહીનજાતિમરણો, બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલી;

પન્નભારો વિસંયુત્તો, કતકિચ્ચો અનાસવો.

‘‘પારગૂ સબ્બધમ્માનં, અનુપાદાય નિબ્બુતો;

તસ્મિંયેવ [તસ્મિં વે (સ્યા. કં.)] વિરજે ખેત્તે, વિપુલા હોતિ દક્ખિણા.

‘‘બાલા ચ અવિજાનન્તા, દુમ્મેધા અસ્સુતાવિનો;

બહિદ્ધા દેન્તિ દાનાનિ, ન હિ સન્તે ઉપાસરે.

‘‘યે ચ સન્તે ઉપાસન્તિ, સપ્પઞ્ઞે ધીરસમ્મતે;

સદ્ધા ચ નેસં સુગતે, મૂલજાતા પતિટ્ઠિતા.

‘‘દેવલોકઞ્ચ તે યન્તિ, કુલે વા ઇધ જાયરે;

અનુપુબ્બેન નિબ્બાનં, અધિગચ્છન્તિ પણ્ડિતા’’તિ. સત્તમં;

૮. તિકણ્ણસુત્તં

૫૯. અથ ખો તિકણ્ણો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો તિકણ્ણો બ્રાહ્મણો ભગવતો સમ્મુખા તેવિજ્જાનં સુદં બ્રાહ્મણાનં વણ્ણં ભાસતિ – ‘‘એવમ્પિ તેવિજ્જા બ્રાહ્મણા, ઇતિપિ તેવિજ્જા બ્રાહ્મણા’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણં તેવિજ્જં પઞ્ઞાપેન્તી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો હોતિ માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો યાવ સત્તમા પિતામહયુગા, અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન, અજ્ઝાયકો, મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં, પદકો, વેય્યાકરણો, લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયોતિ. એવં ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા તેવિજ્જં પઞ્ઞાપેન્તી’’તિ.

‘‘અઞ્ઞથા ખો, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણં તેવિજ્જં પઞ્ઞપેન્તિ, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતી’’તિ. ‘‘યથા કથં પન, ભો ગોતમ, અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતિ? સાધુ મે ભવં ગોતમો તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો તિકણ્ણો બ્રાહ્મણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તારીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ, અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં. તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. અયમસ્સ પઠમા વિજ્જા અધિગતા હોતિ; અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા…પે… મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા, વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા, મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. અયમસ્સ દુતિયા વિજ્જા અધિગતા હોતિ; અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયમસ્સ તતિયા વિજ્જા અધિગતા હોતિ; અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો’’તિ.

‘‘અનુચ્ચાવચસીલસ્સ, નિપકસ્સ ચ ઝાયિનો;

ચિત્તં યસ્સ વસીભૂતં, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

‘‘તં વે તમોનુદં ધીરં, તેવિજ્જં મચ્ચુહાયિનં;

હિતં દેવમનુસ્સાનં, આહુ સબ્બપ્પહાયિનં.

‘‘તીહિ વિજ્જાહિ સમ્પન્નં, અસમ્મૂળ્હવિહારિનં;

બુદ્ધં અન્તિમદેહિનં [અન્તિમસારીરં (સી. સ્યા. કં. પી.)], તં નમસ્સન્તિ ગોતમં.

[ધ. પ. ૪૨૩; ઇતિવુ. ૯૯] ‘‘પુબ્બેનિવાસં યો વેદી, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ;

અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ.

‘‘એતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ, તેવિજ્જો હોતિ બ્રાહ્મણો;

તમહં વદામિ તેવિજ્જં, નાઞ્ઞં લપિતલાપન’’ન્તિ.

‘‘એવં ખો, બ્રાહ્મણ, અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞથા, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં તેવિજ્જો, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતિ. ઇમસ્સ ચ પન, ભો ગોતમ, અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જસ્સ બ્રાહ્મણાનં તેવિજ્જો કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં’’.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. જાણુસ્સોણિસુત્તં

૬૦. અથ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યસ્સસ્સુ, ભો ગોતમ, યઞ્ઞો વા સદ્ધં વા થાલિપાકો વા દેય્યધમ્મં વા, તેવિજ્જેસુ બ્રાહ્મણેસુ દાનં દદેય્યા’’તિ. ‘‘યથા કથં પન, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા તેવિજ્જં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ? ‘‘ઇધ ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો હોતિ માતિતો ચ પિતિતો ચ સંસુદ્ધગહણિકો યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન, અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં, પદકો, વેય્યાકરણો, લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયોતિ. એવં ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા તેવિજ્જં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ.

‘‘અઞ્ઞથા ખો, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણં તેવિજ્જં પઞ્ઞપેન્તિ, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતી’’તિ. ‘‘યથા કથં પન, ભો ગોતમ, અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતિ? સાધુ મે ભવં ગોતમો તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. અયમસ્સ પઠમા વિજ્જા અધિગતા હોતિ; અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. અયમસ્સ દુતિયા વિજ્જા અધિગતા હોતિ; અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. અયમસ્સ તતિયા વિજ્જા અધિગતા હોતિ; અવિજ્જા વિહતા, વિજ્જા ઉપ્પન્ના; તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો યથા તં અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો’’તિ.

‘‘યો સીલબ્બતસમ્પન્નો, પહિતત્તો સમાહિતો;

ચિત્તં યસ્સ વસીભૂતં, એકગ્ગં સુસમાહિતં.

[ધ. પ. ૪૨૩; ઇતિવુ. ૯૯] ‘‘પુબ્બેનિવાસં યો વેદી, સગ્ગાપાયઞ્ચ પસ્સતિ;

અથો જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞાવોસિતો મુનિ.

‘‘એતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ, તેવિજ્જો હોતિ બ્રાહ્મણો;

તમહં વદામિ તેવિજ્જં, નાઞ્ઞં લપિતલાપન’’ન્તિ.

‘‘એવં ખો, બ્રાહ્મણ, અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞથા, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં તેવિજ્જો, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જો હોતિ. ઇમસ્સ ચ, ભો ગોતમ, અરિયસ્સ વિનયે તેવિજ્જસ્સ બ્રાહ્મણાનં તેવિજ્જો કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં’’.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. સઙ્ગારવસુત્તં

૬૧. અથ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામ. યઞ્ઞં યજામપિ યજાપેમપિ. તત્ર, ભો ગોતમ, યો ચેવ યજતિ [યો ચેવ યઞ્ઞં યજતિ (સ્યા. કં.)] યો ચ યજાપેતિ સબ્બે તે અનેકસારીરિકં પુઞ્ઞપ્પટિપદં પટિપન્ના હોન્તિ, યદિદં યઞ્ઞાધિકરણં. યો પનાયં, ભો ગોતમ, યસ્સ વા તસ્સ વા કુલા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો એકમત્તાનં દમેતિ, એકમત્તાનં સમેતિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેતિ, એવમસ્સાયં એકસારીરિકં પુઞ્ઞપ્પટિપદં પટિપન્નો હોતિ, યદિદં પબ્બજ્જાધિકરણ’’ન્તિ.

‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો એવમાહ – ‘એથાયં મગ્ગો અયં પટિપદા યથાપટિપન્નો અહં અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયોગધં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેમિ; એથ [એતં (ક.)], તુમ્હેપિ તથા પટિપજ્જથ, યથાપટિપન્ના તુમ્હેપિ અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયોગધં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સથા’તિ. ઇતિ અયઞ્ચેવ [સયં ચેવ (ક.)] સત્થા ધમ્મં દેસેતિ, પરે ચ તથત્થાય પટિપજ્જન્તિ, તાનિ ખો પન હોન્તિ અનેકાનિપિ સતાનિ અનેકાનિપિ સહસ્સાનિ અનેકાનિપિ સતસહસ્સાનિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, ઇચ્ચાયં એવં સન્તે એકસારીરિકા વા પુઞ્ઞપ્પટિપદા હોતિ અનેકસારીરિકા વા, યદિદં પબ્બજ્જાધિકરણ’’ન્તિ? ‘‘ઇચ્ચાયમ્પિ [ઇચ્ચાયન્તે (ક.)], ભો ગોતમ, એવં સન્તે અનેકસારીરિકા પુઞ્ઞપ્પટિપદા હોતિ, યદિદં પબ્બજ્જાધિકરણ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દો સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ઇમાસં તે, બ્રાહ્મણ, દ્વિન્નં પટિપદાનં કતમા પટિપદા ખમતિ અપ્પત્થતરા ચ અપ્પસમારમ્ભતરા ચ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’તિ? એવં વુત્તે સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો ભવં ચાનન્દો. એતે મે પુજ્જા, એતે મે પાસંસા’’તિ.

દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ન ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, એવં પુચ્છામિ – ‘કે વા તે પુજ્જા કે વા તે પાસંસા’તિ? એવં ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, પુચ્છામિ – ‘ઇમાસં તે, બ્રાહ્મણ, દ્વિન્નં પટિપદાનં કતમા પટિપદા ખમતિ અપ્પત્થતરા ચ અપ્પસમારમ્ભતરા ચ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો ભવં ચાનન્દો. એતે મે પુજ્જા, એતે મે પાસંસા’’તિ.

તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ન ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, એવં પુચ્છામિ – ‘કે વા તે પુજ્જા કે વા તે પાસંસા’તિ? એવં ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, પુચ્છામિ – ‘ઇમાસં તે, બ્રાહ્મણ, દ્વિન્નં પટિપદાનં કતમા પટિપદા ખમતિ અપ્પત્થતરા ચ અપ્પસમારમ્ભતરા ચ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’’તિ? તતિયમ્પિ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો ભવં ચાનન્દો. એતે મે પુજ્જા, એતે મે પાસંસા’’તિ.

અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘યાવ તતિયમ્પિ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આનન્દેન સહધમ્મિકં પઞ્હં પુટ્ઠો સંસાદેતિ [મ. નિ. ૧.૩૩૭] નો વિસ્સજ્જેતિ. યંનૂનાહં પરિમોચેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘કા ન્વજ્જ, બ્રાહ્મણ, રાજન્તેપુરે રાજપુરિસાનં [રાજપરિસાયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અન્તરાકથા ઉદપાદી’’તિ? ‘‘અયં ખ્વજ્જ, ભો ગોતમ, રાજન્તેપુરે રાજપુરિસાનં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘પુબ્બે સુદં અપ્પતરા ચેવ ભિક્ખૂ અહેસું બહુતરા ચ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસું; એતરહિ પન બહુતરા ચેવ ભિક્ખૂ અપ્પતરા ચ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેન્તી’તિ. અયં ખ્વજ્જ, ભો ગોતમ, રાજન્તેપુરે રાજપુરિસાનં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અન્તરાકથા ઉદપાદી’’તિ.

[પટિ. મ. ૩.૩૦; દી. નિ. ૧.૪૮૩] ‘‘તીણિ ખો ઇમાનિ, બ્રાહ્મણ, પાટિહારિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇદ્ધિપાટિહારિયં, આદેસનાપાટિહારિયં, અનુસાસનીપાટિહારિયં. કતમઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, ઇદ્ધિપાટિહારિયં? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – ‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસતિ [પરામસતિ (દી. નિ. ૧.૪૮૪; પટિ. મ. ૧.૧૦૨] પરિમજ્જતિ, યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ’. ઇદં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, ઇદ્ધિપાટિહારિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, આદેસનાપાટિહારિયં? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો નિમિત્તેન આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, અપિ ચ ખો મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, નપિ વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમું નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇદં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, આદેસનાપાટિહારિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, અનુસાસનીપાટિહારિયં? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો એવમનુસાસતિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, અનુસાસનીપાટિહારિયં. ઇમાનિ ખો, બ્રાહ્મણ, તીણિ પાટિહારિયાનિ. ઇમેસં તે, બ્રાહ્મણ, તિણ્ણં પાટિહારિયાનં કતમં પાટિહારિયં ખમતિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચા’’તિ?

‘‘તત્ર, ભો ગોતમ, યદિદં [યમિદં (સ્યા. કં. પી.)] પાટિહારિયં ઇધેકચ્ચો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ…પે… યાવ બ્રાહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ, ઇદં, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં યોવ [યો ચ (સ્યા. કં. પી. ક.)] નં કરોતિ સોવ [સોચ ચ (સ્યા. કં પી. ક.)] નં પટિસંવેદેતિ, યોવ [યો ચ (સ્યા. કં. પી. ક.)] નં કરોતિ તસ્સેવ [તસ્સમેવ (સી. ક.), તસ્સ ચેવ (સ્યા. કં. પી.)] તં હોતિ. ઇદં મે, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતિ.

‘‘યમ્પિદં, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં ઇધેકચ્ચો નિમિત્તેન આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ, સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇધ પન, ભો ગોતમ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, અપિ ચ ખો મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ…પે… નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ…પે… નપિ વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમ્હં નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ, સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇદમ્પિ, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં યોવ નં કરોતિ સોવ નં પટિસંવેદેતિ, યોવ નં કરોતિ તસ્સેવ તં હોતિ. ઇદમ્પિ મે, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતિ.

‘‘યઞ્ચ ખો ઇદં, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં ઇધેકચ્ચો એવં અનુસાસતિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’તિ. ઇદમેવ, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં ખમતિ ઇમેસં તિણ્ણં પાટિહારિયાનં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યાવસુભાસિતમિદં ભોતા ગોતમેન ઇમેહિ ચ મયં તીહિ પાટિહારિયેહિ સમન્નાગતં ભવન્તં ગોતમં ધારેમ. ભવઞ્હિ ગોતમો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ, ભવઞ્હિ ગોતમો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમું નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ. ભવઞ્હિ ગોતમો એવમનુસાસતિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’’’તિ.

‘‘અદ્ધા ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, આસજ્જ ઉપનીય વાચા ભાસિતા; અપિ ચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોમિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેમિ. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા, ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમું નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, એવમનુસાસામિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’’’તિ.

‘‘અત્થિ પન, ભો ગોતમ, અઞ્ઞો એકભિક્ખુપિ યો ઇમેહિ તીહિ પાટિહારિયેહિ સમન્નાગતો, અઞ્ઞત્ર ભોતા ગોતમેના’’તિ? ‘‘ન ખો, બ્રાહ્મણ, એકંયેવ સતં ન દ્વે સતાનિ ન તીણિ સતાનિ ન ચત્તારિ સતાનિ ન પઞ્ચ સતાનિ, અથ ખો ભિય્યોવ, યે [તે (ક.) પસ્સ મ. નિ. ૨.૧૯૫] ભિક્ખૂ ઇમેહિ તીહિ પાટિહારિયેહિ સમન્નાગતા’’તિ. ‘‘કહં પન, ભો ગોતમ, એતરહિ તે ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ? ‘‘ઇમસ્મિંયેવ ખો, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુસઙ્ઘે’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ, એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દસમં.

બ્રાહ્મણવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

દ્વે બ્રાહ્મણા ચઞ્ઞતરો, પરિબ્બાજકેન નિબ્બુતં;

પલોકવચ્છો તિકણ્ણો, સોણિ સઙ્ગારવેન ચાતિ.

(૭) ૨. મહાવગ્ગો

૧. તિત્થાયતનાદિસુત્તં

૬૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, તિત્થાયતનાનિ યાનિ પણ્ડિતેહિ સમનુયુઞ્જિયમાનાનિ [સમનુગ્ગાહિયમાનાનિ (સ્યા. કં. ક.)] સમનુગાહિયમાનાનિ સમનુભાસિયમાનાનિ પરમ્પિ ગન્ત્વા અકિરિયાય સણ્ઠહન્તિ. કતમાનિ તીણિ? સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’તિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂ’તિ. સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં અહેતુઅપ્પચ્ચયા’’’તિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’તિ, ત્યાહં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદામિ – ‘સચ્ચં કિર તુમ્હે આયસ્મન્તો એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂ’તિ? તે ચ મે [તે ચે મે (સી. સ્યા. કં. પી.)] એવં પુટ્ઠા ‘આમા’તિ [આમોતિ (સી.)] પટિજાનન્તિ. ત્યાહં એવં વદામિ – ‘તેનહાયસ્મન્તો પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, અદિન્નાદાયિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, અબ્રહ્મચારિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, મુસાવાદિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, પિસુણવાચા ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, ફરુસવાચા ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, સમ્ફપ્પલાપિનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, અભિજ્ઝાલુનો ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, બ્યાપન્નચિત્તા ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ, મિચ્છાદિટ્ઠિકા ભવિસ્સન્તિ પુબ્બેકતહેતુ’’’.

‘‘પુબ્બેકતં ખો પન, ભિક્ખવે, સારતો પચ્ચાગચ્છતં ન હોતિ છન્દો વા વાયામો વા ઇદં વા કરણીયં ઇદં વા અકરણીયન્તિ. ઇતિ કરણીયાકરણીયે ખો પન સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભિયમાને મુટ્ઠસ્સતીનં અનારક્ખાનં વિહરતં ન હોતિ પચ્ચત્તં સહધમ્મિકો સમણવાદો. અયં ખો મે, ભિક્ખવે, તેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ એવંવાદીસુ એવંદિટ્ઠીસુ પઠમો સહધમ્મિકો નિગ્ગહો હોતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂ’તિ, ત્યાહં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદામિ – ‘સચ્ચં કિર તુમ્હે આયસ્મન્તો એવંવાદિનો એવદિટ્ઠિનો – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂ’તિ? તે ચ મે એવં પુટ્ઠા ‘આમા’તિ પટિજાનન્તિ. ત્યાહં એવં વદામિ – ‘તેનહાયસ્મન્તો પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, અદિન્નાદાયિનો ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, અબ્રહ્મચારિનો ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, મુસાવાદિનો ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, પિસુણવાચા ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, ફરુસવાચા ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, સમ્ફપ્પલાપિનો ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, અભિજ્ઝાલુનો ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, બ્યાપન્નચિત્તા ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ, મિચ્છાદિટ્ઠિકા ભવિસ્સન્તિ ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ’’’.

‘‘ઇસ્સરનિમ્માનં ખો પન, ભિક્ખવે, સારતો પચ્ચાગચ્છતં ન હોતિ છન્દો વા વાયામો વા ઇદં વા કરણીયં ઇદં વા અકરણીયન્તિ. ઇતિ કરણીયાકરણીયે ખો પન સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભિયમાને મુટ્ઠસ્સતીનં અનારક્ખાનં વિહરતં ન હોતિ પચ્ચત્તં સહધમ્મિકો સમણવાદો. અયં ખો મે, ભિક્ખવે, તેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ એવંવાદીસુ એવંદિટ્ઠીસુ દુતિયો સહધમ્મિકો નિગ્ગહો હોતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિં ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં અહેતુઅપ્પચ્ચયા’તિ, ત્યાહં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદામિ – ‘સચ્ચં કિર તુમ્હે આયસ્મન્તો એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – યં કિં ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા સબ્બં તં અહેતુઅપ્પચ્ચયા’તિ? તે ચ મે એવં પુટ્ઠા ‘આમા’તિ પટિજાનન્તિ. ત્યાહં એવં વદામિ – ‘તેનહાયસ્મન્તો પાણાતિપાતિનો ભવિસ્સન્તિ અહેતુઅપ્પચ્ચયા…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિકા ભવિસ્સન્તિ અહેતુઅપ્પચ્ચયા’’’.

‘‘અહેતુઅપ્પચ્ચયં [અહેતું (સી.), અહેતુ (સ્યા. કં.), અહેતુઅપ્પચ્ચયા (પી.), અહેતું અપ્પચ્ચયં (ક.)] ખો પન, ભિક્ખવે, સારતો પચ્ચાગચ્છતં ન હોતિ છન્દો વા વાયામો વા ઇદં વા કરણીયં ઇદં વા અકરણીયન્તિ. ઇતિ કરણીયાકરણીયે ખો પન સચ્ચતો થેતતો અનુપલબ્ભિયમાને મુટ્ઠસ્સતીનં અનારક્ખાનં વિહરતં ન હોતિ પચ્ચત્તં સહધમ્મિકો સમણવાદો. અયં ખો મે, ભિક્ખવે, તેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ એવંવાદીસુ એવંદિટ્ઠીસુ તતિયો સહધમ્મિકો નિગ્ગહો હોતિ.

‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ તિત્થાયતનાનિ યાનિ પણ્ડિતેહિ સમનુયુઞ્જિયમાનાનિ સમનુગાહિયમાનાનિ સમનુભાસિયમાનાનિ પરમ્પિ ગન્ત્વા અકિરિયાય સણ્ઠહન્તિ.

‘‘અયં ખો પન, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ? ઇમા છ ધાતુયોતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. ઇમાનિ છ ફસ્સાયતનાનીતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. ઇમે અટ્ઠારસ મનોપવિચારાતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ.

‘‘ઇમા છ ધાતુયોતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ. ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? છયિમા, ભિક્ખવે, ધાતુયો – પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ, આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમા છ ધાતુયોતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ. ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘ઇમાનિ છ ફસ્સાયતનાનીતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ. ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? છયિમાનિ, ભિક્ખવે, ફસ્સાયતનાનિ – ચક્ખુ ફસ્સાયતનં, સોતં ફસ્સાયતનં, ઘાનં ફસ્સાયતનં, જિવ્હા ફસ્સાયતનં, કાયો ફસ્સાયતનં, મનો ફસ્સાયતનં. ઇમાનિ છ ફસ્સાયતનાનીતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ. ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘ઇમે અટ્ઠારસ મનોપવિચારાતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ. ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સટ્ઠાનિયં રૂપં ઉપવિચરતિ દોમનસ્સટ્ઠાનિયં રૂપં ઉપવિચરતિ ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં રૂપં ઉપવિચરતિ, સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય સોમનસ્સટ્ઠાનિયં ધમ્મં ઉપવિચરતિ દોમનસ્સટ્ઠાનિયં ધમ્મં ઉપવિચરતિ ઉપેક્ખાટ્ઠાનિયં ધમ્મં ઉપવિચરતિ. ઇમે અટ્ઠારસ મનોપવિચારાતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ. ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ, ભિક્ખવે, મયા ધમ્મો દેસિતો અનિગ્ગહિતો અસંકિલિટ્ઠો અનુપવજ્જો અપ્પટિકુટ્ઠો સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહીતિ. ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? છન્નં, ભિક્ખવે, ધાતૂનં ઉપાદાય ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ; ઓક્કન્તિયા સતિ નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના. વેદિયમાનસ્સ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, ઇદં દુક્ખન્તિ પઞ્ઞપેમિ, અયં દુક્ખસમુદયોતિ પઞ્ઞપેમિ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ પઞ્ઞપેમિ, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ પઞ્ઞપેમિ.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં? જાતિપિ દુક્ખા, જરાપિ દુક્ખા, ( ) [(બ્યાધિપિ દુક્ખો) (સી. પી. ક.) અટ્ઠકથાય સંસન્દેતબ્બં વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૭] મરણમ્પિ દુક્ખં, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસાપિ દુક્ખા, (અપ્પિયેહિ સમ્પયોગો દુક્ખો, પિયેહિ વિપ્પયોગો દુક્ખો,) [(નત્થિ કત્થચિ)] યમ્પિચ્છં ન લભતિ તમ્પિ દુક્ખં. સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખસમુદયં [દુક્ખસમુદયો (સ્યા. કં.)] અરિયસચ્ચં? અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખસમુદયં અરિયસચ્ચં.