૩. તતિયપણ્ણાસકં

(૧૧) ૧. સમ્બોધવગ્ગો

૧. પુબ્બેવસમ્બોધસુત્તં

૧૦૪. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો લોકે અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યં ખો લોકં [લોકે (સી. સ્યા. કં. પી.)] પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં લોકે અસ્સાદો. યં લોકો [લોકે (પી. ક.)] અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો, અયં લોકે આદીનવો. યો લોકે છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં લોકે નિસ્સરણ’ન્તિ [લોકનિસ્સરણં (અટ્ઠ.) ‘‘લોકે નિસ્સરણ’’ન્તિ પદેન સંસન્દિતબ્બં]. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, એવં લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ [અભિસમ્બુદ્ધો (સી. સ્યા. કં. ક.)] પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં [ખો અહં (સી. પી.), ખોહં (સ્યા. કં. ક.)], ભિક્ખવે, એવં લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી. ક.)], અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. પઠમં.

૨. પઠમઅસ્સાદસુત્તં

૧૦૫. ‘‘લોકસ્સાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો લોકે અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતકો લોકે અસ્સાદો, પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. લોકસ્સાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો લોકે આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતકો લોકે આદીનવો, પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. લોકસ્સાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં લોકે નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતકં લોકે નિસ્સરણં, પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. દુતિયં.

૩. દુતિયઅસ્સાદસુત્તં

૧૦૬. ‘‘નો ચેદં [નો ચેતં (સ્યા. કં. પી. ક.) સં. નિ. ૩.૨૮ પસ્સિતબ્બં], ભિક્ખવે, લોકે અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા લોકે સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ લોકે અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા લોકે સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, લોકે આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા લોકે નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ લોકે આદીનવો, તસ્મા સત્તા લોકે નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, લોકે નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા લોકમ્હા [લોકે (ક.)] નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ લોકે નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા લોકમ્હા નિસ્સરન્તિ. યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, સત્તા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસું [નાબ્ભઞ્ઞંસુ (સં. નિ. ૩.૨૮], નેવ તાવ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા [વિપ્પયુત્તા (ક.)] વિમરિયાદીકતેન [વિમરિયાદિકતેન (સી. પી. ક.)] ચેતસા વિહરિંસુ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસું, અથ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરન્તી’’તિ. તતિયં.

૪. સમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૦૭. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે [ન તે (ક.)], ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પન તે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ [વિહરિસ્સન્તિ (સી. પી.)]. ચતુત્થં.

૫. રુણ્ણસુત્તં

૧૦૮. ‘‘રુણ્ણમિદં, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે યદિદં ગીતં. ઉમ્મત્તકમિદં, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે યદિદં નચ્ચં. કોમારકમિદં, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે યદિદં અતિવેલં દન્તવિદંસકહસિતં [દન્તવિદંસકં હસિતં (સી. પી.)]. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સેતુઘાતો ગીતે, સેતુઘાતો નચ્ચે, અલં વો ધમ્મપ્પમોદિતાનં સતં સિતં સિતમત્તાયા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અતિત્તિસુત્તં

૧૦૯. ‘‘તિણ્ણં, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. કતમેસં તિણ્ણં? સોપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. સુરામેરયપાનસ્સ, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. ઇમેસં, ભિક્ખવે, તિણ્ણં પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અરક્ખિતસુત્તં

૧૧૦. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, અરક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ. તસ્સ અરક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ. તસ્સ પૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ પૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ પૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે દુચ્છન્ને કૂટમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અરક્ખિતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અરક્ખિતા હોતિ; કૂટમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અવસ્સુતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અવસ્સુતા હોતિ; કૂટમ્પિ પૂતિકં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ પૂતિકા હોન્તિ, ભિત્તિપિ પૂતિકા હોતિ.

‘‘એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે અરક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ. તસ્સ અરક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ. તસ્સ પૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ પૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ પૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, રક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ. તસ્સ રક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અનવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ. તસ્સ અપૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ અપૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ અપૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે સુચ્છન્ને કૂટમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ રક્ખિતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ રક્ખિતા હોતિ; કૂટમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અનવસ્સુતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અનવસ્સુતા હોતિ; કૂટમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અપૂતિકા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અપૂતિકા હોતિ.

એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે રક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ. તસ્સ રક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અનવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ. તસ્સ અપૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ અપૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ અપૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા’’તિ. સત્તમં.

૮. બ્યાપન્નસુત્તં

૧૧૧. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, બ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ બ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નવચીકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે દુચ્છન્ને કૂટમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ બ્યાપન્ના હોન્તિ, ભિત્તિપિ બ્યાપન્ના હોતિ; એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે બ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ બ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નવચીકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, અબ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ અબ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ અબ્યાપન્નવચીકમ્મન્તસ્સ અબ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે સુચ્છન્ને કૂટમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અબ્યાપન્ના હોન્તિ, ભિત્તિપિ અબ્યાપન્ના હોતિ; એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે અબ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ અબ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ…પે… અબ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમનિદાનસુત્તં

૧૧૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, દોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, મોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. યં, ભિક્ખવે, લોભપકતં કમ્મં લોભજં લોભનિદાનં લોભસમુદયં, તં કમ્મં અકુસલં તં કમ્મં સાવજ્જં તં કમ્મં દુક્ખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, દોસપકતં કમ્મં દોસજં દોસનિદાનં દોસસમુદયં, તં કમ્મં અકુસલં તં કમ્મં સાવજ્જં તં કમ્મં દુક્ખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, મોહપકતં કમ્મં મોહજં મોહનિદાનં મોહસમુદયં, તં કમ્મં અકુસલં તં કમ્મં સાવજ્જં તં કમ્મં દુક્ખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અદોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અમોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. યં, ભિક્ખવે, અલોભપકતં કમ્મં અલોભજં અલોભનિદાનં અલોભસમુદયં, તં કમ્મં કુસલં તં કમ્મં અનવજ્જં તં કમ્મં સુખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, અદોસપકતં કમ્મં અદોસજં અદોસનિદાનં અદોસસમુદયં, તં કમ્મં કુસલં તં કમ્મં અનવજ્જં તં કમ્મં સુખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, અમોહપકતં કમ્મં અમોહજં અમોહનિદાનં અમોહસમુદયં, તં કમ્મં કુસલં તં કમ્મં અનવજ્જં તં કમ્મં સુખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયનિદાનસુત્તં

૧૧૩. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અતીતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ; અનાગતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ; પચ્ચુપ્પન્ને, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ? અતીતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ. તસ્સ અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો છન્દો જાયતિ. છન્દજાતો તેહિ ધમ્મેહિ સંયુત્તો હોતિ. એતમહં, ભિક્ખવે, સંયોજનં વદામિ યો ચેતસો સારાગો. એવં ખો, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ? અનાગતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ. તસ્સ અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો છન્દો જાયતિ. છન્દજાતો તેહિ ધમ્મેહિ સંયુત્તો હોતિ. એતમહં, ભિક્ખવે, સંયોજનં વદામિ યો ચેતસો સારાગો. એવં ખો, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ? પચ્ચુપ્પન્ને, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ. તસ્સ પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો છન્દો જાયતિ. છન્દજાતો તેહિ ધમ્મેહિ સંયુત્તો હોતિ. એતમહં, ભિક્ખવે, સંયોજનં વદામિ યો ચેતસો સારાગો. એવં ખો, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અતીતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ; અનાગતે ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ; પચ્ચુપ્પન્ને, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ? અતીતાનં, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં આયતિં વિપાકં પજાનાતિ. આયતિં વિપાકં વિદિત્વા તદભિનિવત્તેતિ. તદભિનિવત્તેત્વા [તદભિનિવજ્જેતિ, તદભિનિવજ્જેત્વા (સી. સ્યા. કં.)] ચેતસા અભિનિવિજ્ઝિત્વા [અભિવિરાજેત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ [અભિનિવિજ્ઝ (ક.)] પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ? અનાગતાનં, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં આયતિં વિપાકં પજાનાતિ. આયતિં વિપાકં વિદિત્વા તદભિનિવત્તેતિ. તદભિનિવત્તેત્વા ચેતસા અભિનિવિજ્ઝિત્વા પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ? પચ્ચુપ્પન્નાનં, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં આયતિં વિપાકં પજાનાતિ, આયતિં વિપાકં વિદિત્વા તદભિનિવત્તેતિ, તદભિનિવત્તેત્વા ચેતસા અભિનિવિજ્ઝિત્વા પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ. દસમં.

સમ્બોધવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

પુબ્બેવ દુવે અસ્સાદા, સમણો રુણ્ણપઞ્ચમં;

અતિત્તિ દ્વે ચ વુત્તાનિ, નિદાનાનિ અપરે દુવેતિ.

(૧૨) ૨. આપાયિકવગ્ગો

૧. આપાયિકસુત્તં

૧૧૪. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, આપાયિકા નેરયિકા ઇદમપ્પહાય. કતમે તયો? યો ચ અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો, યો ચ સુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તં અમૂલકેન [અભૂતેન (ક.)] અબ્રહ્મચરિયેન અનુદ્ધંસેતિ, યો ચાયં એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘નત્થિ કામેસુ દોસો’તિ, સો તાય કામેસુ પાતબ્યતં આપજ્જતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો આપાયિકા નેરયિકા ઇદમપ્પહાયા’’તિ. પઠમં.

૨. દુલ્લભસુત્તં

૧૧૫. ‘‘તિણ્ણં, ભિક્ખવે, પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિં. કતમેસં તિણ્ણં? તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિં, તથાગતપ્પવેદિતસ્સ ધમ્મવિનયસ્સ દેસેતા પુગ્ગલો દુલ્લભો લોકસ્મિં, કતઞ્ઞૂ કતવેદી પુગ્ગલો દુલ્લભો લોકસ્મિં. ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, તિણ્ણં પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિ’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. અપ્પમેય્યસુત્તં

૧૧૬. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? સુપ્પમેય્યો, દુપ્પમેય્યો, અપ્પમેય્યો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સુપ્પમેય્યો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઉદ્ધતો હોતિ ઉન્નળો ચપલો મુખરો વિકિણ્ણવાચો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકતિન્દ્રિયો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો સુપ્પમેય્યો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો દુપ્પમેય્યો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો અનુદ્ધતો હોતિ અનુન્નળો અચપલો અમુખરો અવિકિણ્ણવાચો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમ્પજાનો સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સંવુતિન્દ્રિયો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો દુપ્પમેય્યો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અપ્પમેય્યો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં હોતિ ખીણાસવો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અપ્પમેય્યો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. તતિયં.

૪. આનેઞ્જસુત્તં

૧૧૭. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો તદસ્સાદેતિ તં નિકામેતિ તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ, તત્ર ઠિતો તદધિમુત્તો તબ્બહુલવિહારી અપરિહીનો કાલં કુરુમાનો આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાનં, ભિક્ખવે, દેવાનં વીસતિ કપ્પસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં. તત્થ પુથુજ્જનો યાવતાયુકં ઠત્વા યાવતકં તેસં દેવાનં આયુપ્પમાણં તં સબ્બં ખેપેત્વા નિરયમ્પિ ગચ્છતિ તિરચ્છાનયોનિમ્પિ ગચ્છતિ પેત્તિવિસયમ્પિ ગચ્છતિ. ભગવતો પન સાવકો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા યાવતકં તેસં દેવાનં આયુપ્પમાણં તં સબ્બં ખેપેત્વા તસ્મિંયેવ ભવે પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો અયં અધિપ્પયાસો ઇદં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેન, યદિદં ગતિયા ઉપપત્તિયા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો તદસ્સાદેતિ તં નિકામેતિ તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ, તત્ર ઠિતો તદધિમુત્તો તબ્બહુલવિહારી અપરિહીનો કાલં કુરુમાનો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગાનં, ભિક્ખવે, દેવાનં ચત્તારીસં કપ્પસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં. તત્થ પુથુજ્જનો યાવતાયુકં ઠત્વા યાવતકં તેસં દેવાનં આયુપ્પમાણં તં સબ્બં ખેપેત્વા નિરયમ્પિ ગચ્છતિ તિરચ્છાનયોનિમ્પિ ગચ્છતિ પેત્તિવિસયમ્પિ ગચ્છતિ. ભગવતો પન સાવકો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા યાવતકં તેસં દેવાનં આયુપ્પમાણં તં સબ્બં ખેપેત્વા તસ્મિંયેવ ભવે પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો અયં અધિપ્પયાસો ઇદં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેન, યદિદં ગતિયા ઉપપત્તિયા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો તદસ્સાદેતિ તં નિકામેતિ તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ, તત્ર ઠિતો તદધિમુત્તો તબ્બહુલવિહારી અપરિહીનો કાલં કુરુમાનો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગાનં, ભિક્ખવે, દેવાનં સટ્ઠિ કપ્પસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં. તત્થ પુથુજ્જનો યાવતાયુકં ઠત્વા યાવતકં તેસં દેવાનં આયુપ્પમાણં તં સબ્બં ખેપેત્વા નિરયમ્પિ ગચ્છતિ તિરચ્છાનયોનિમ્પિ ગચ્છતિ પેત્તિવિસયમ્પિ ગચ્છતિ. ભગવતો પન સાવકો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા યાવતકં તેસં દેવાનં આયુપ્પમાણં તં સબ્બં ખેપેત્વા તસ્મિંયેવ ભવે પરિનિબ્બાયતિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો, અયં અધિપ્પયાસો ઇદં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેન, યદિદં ગતિયા ઉપપત્તિયા. ‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. વિપત્તિસમ્પદાસુત્તં

૧૧૮. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વિપત્તિયો. કતમા તિસ્સો? સીલવિપત્તિ, ચિત્તવિપત્તિ, દિટ્ઠિવિપત્તિ. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સીલવિપત્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ, અદિન્નાદાયી હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ, મુસાવાદી હોતિ, પિસુણવાચો હોતિ, ફરુસવાચો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપી હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સીલવિપત્તિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, ચિત્તવિપત્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અભિજ્ઝાલુ હોતિ બ્યાપન્નચિત્તો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ચિત્તવિપત્તિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિવિપત્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ વિપરીતદસ્સનો – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં, કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિવિપત્તિ. સીલવિપત્તિહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ; ચિત્તવિપત્તિહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ; દિટ્ઠિવિપત્તિહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વિપત્તિયોતિ.

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સમ્પદા. કતમા તિસ્સો? સીલસમ્પદા, ચિત્તસમ્પદા, દિટ્ઠિસમ્પદા. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સીલસમ્પદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સીલસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, ચિત્તસમ્પદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અનભિજ્ઝાલુ હોતિ અબ્યાપન્નચિત્તો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ચિત્તસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિસમ્પદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ અવિપરીતદસ્સનો – ‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિસમ્પદા. સીલસમ્પદાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ; ચિત્તસમ્પદાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ; દિટ્ઠિસમ્પદાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સમ્પદા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અપણ્ણકસુત્તં

૧૧૯. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વિપત્તિયો. કતમા તિસ્સો? સીલવિપત્તિ, ચિત્તવિપત્તિ, દિટ્ઠિવિપત્તિ. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સીલવિપત્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… સમ્ફપ્પલાપી હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સીલવિપત્તિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિવિપત્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ વિપરીતદસ્સનો – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં…પે… યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિવિપત્તિ. સીલવિપત્તિહેતુ વા, ભિક્ખવે…પે… દિટ્ઠિવિપત્તિહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જન્તિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપણ્ણકો મણિ ઉદ્ધં ખિત્તો યેન યેનેવ પતિટ્ઠાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતંયેવ પતિટ્ઠાતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સીલવિપત્તિહેતુ વા સત્તા…પે… ઉપપજ્જન્તિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વિપત્તિયોતિ.

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સમ્પદા. કતમા તિસ્સો? સીલસમ્પદા, ચિત્તસમ્પદા, દિટ્ઠિસમ્પદા. કતમા ચ, ભિક્ખવે, સીલસમ્પદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સીલસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિસમ્પદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ અવિપરીતદસ્સનો – ‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં…પે… યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિસમ્પદા. સીલસમ્પદાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. ચિત્તસમ્પદાહેતુ વા…પે… દિટ્ઠિસમ્પદાહેતુ વા, ભિક્ખવે, સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપણ્ણકો મણિ ઉદ્ધં ખિત્તો યેન યેનેવ પતિટ્ઠાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતંયેવ પતિટ્ઠાતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સીલસમ્પદાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ, ચિત્તસમ્પદાહેતુ વા સત્તા…પે… દિટ્ઠિસમ્પદાહેતુ વા સત્તા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જન્તિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સમ્પદા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. કમ્મન્તસુત્તં

૧૨૦. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વિપત્તિયો. કતમા તિસ્સો? કમ્મન્તવિપત્તિ, આજીવવિપત્તિ, દિટ્ઠિવિપત્તિ. કતમા ચ, ભિક્ખવે, કમ્મન્તવિપત્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ…પે… સમ્ફપ્પલાપી હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કમ્મન્તવિપત્તિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, આજીવવિપત્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મિચ્છાઆજીવો હોતિ, મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં [જીવિતં (સ્યા. કં. ક.)] કપ્પેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, આજીવવિપત્તિ.

‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સમ્પદા. કતમા તિસ્સો? કમ્મન્તસમ્પદા, આજીવસમ્પદા, દિટ્ઠિસમ્પદા. કતમા ચ, ભિક્ખવે, કમ્મન્તસમ્પદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કમ્મન્તસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, આજીવસમ્પદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમ્માઆજીવો હોતિ, સમ્માઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, આજીવસમ્પદા.

૮. પઠમસોચેય્યસુત્તં

૧૨૧. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સોચેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયસોચેય્યં, વચીસોચેય્યં, મનોસોચેય્યં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, કાયસોચેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કાયસોચેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વચીસોચેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ ભિક્ખવે, વચીસોચેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, મનોસોચેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અનભિજ્ઝાલુ હોતિ અબ્યાપન્નચિત્તો સમ્માદિટ્ઠિકો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મનોસોચેય્યં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ સોચેય્યાની’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયસોચેય્યસુત્તં

૧૨૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સોચેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયસોચેય્યં, વચીસોચેય્યં, મનોસોચેય્યં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, કાયસોચેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, અબ્રહ્મચરિયા પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કાયસોચેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વચીસોચેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વચીસોચેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, મનોસોચેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્તં વા અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દં – ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દો’તિ પજાનાતિ; અસન્તં વા અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દં – ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દો’તિ પજાનાતિ; યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ પહાનં હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ પહીનસ્સ કામચ્છન્દસ્સ આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; સન્તં વા અજ્ઝત્તં બ્યાપાદં – ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં બ્યાપાદો’તિ પજાનાતિ; અસન્તં વા અજ્ઝત્તં બ્યાપાદં – ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં બ્યાપાદો’તિ પજાનાતિ; યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ બ્યાપાદસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ બ્યાપાદસ્સ પહાનં હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ પહીનસ્સ બ્યાપાદસ્સ આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; સન્તં વા અજ્ઝત્તં થિનમિદ્ધં – ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં થિનમિદ્ધ’ન્તિ પજાનાતિ; અસન્તં વા અજ્ઝત્તં થિનમિદ્ધં – ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં થિનમિદ્ધ’ન્તિ પજાનાતિ; યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ પહાનં હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ પહીનસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; સન્તં વા અજ્ઝત્તં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં – ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચ’ન્તિ પજાનાતિ; અસન્તં વા અજ્ઝત્તં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં – ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચ’ન્તિ પજાનાતિ; યથા ચ અનુપ્પન્નસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ ઉપ્પન્નસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનં હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ પહીનસ્સ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; સન્તં વા અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છં – ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છા’તિ પજાનાતિ; અસન્તં વા અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છં – ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં વિચિકિચ્છા’તિ પજાનાતિ; યથા ચ અનુપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય ઉપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ ઉપ્પન્નાય વિચિકિચ્છાય પહાનં હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ; યથા ચ પહીનાય વિચિકિચ્છાય આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ, તઞ્ચ પજાનાતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મનોસોચેય્યં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ સોચેય્યાનીતિ.

[ઇતિવુ. ૬૬] ‘‘કાયસુચિં વચીસુચિં, ચેતોસુચિં અનાસવં;

સુચિં સોચેય્યસમ્પન્નં, આહુ નિન્હાતપાપક’’ન્તિ. નવમં;

૧૦. મોનેય્યસુત્તં

૧૨૩. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, મોનેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? કાયમોનેય્યં, વચીમોનેય્યં, મનોમોનેય્યં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, કાયમોનેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, અબ્રહ્મચરિયા પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કાયમોનેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, વચીમોનેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વચીમોનેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, મનોમોનેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, મનોમોનેય્યં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ મોનેય્યાની’’તિ.

‘‘કાયમુનિં વચીમુનિં, ચેતોમુનિં અનાસવં;

મુનિં મોનેય્યસમ્પન્નં, આહુ સબ્બપ્પહાયિન’’ન્તિ. દસમં;

આપાયિકવગ્ગો દ્વાદસમો.

તસ્સુદ્દાનં –

આપાયિકો દુલ્લભો અપ્પમેય્યં, આનેઞ્જવિપત્તિસમ્પદા;

અપણ્ણકો ચ કમ્મન્તો, દ્વે સોચેય્યાનિ મોનેય્યન્તિ.

(૧૩) ૩. કુસિનારવગ્ગો

૧. કુસિનારસુત્તં

૧૨૪. એકં સમયં ભગવા કુસિનારાયં વિહરતિ બલિહરણે વનસણ્ડે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તમેનં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા ઉપસઙ્કમિત્વા સ્વાતનાય ભત્તેન નિમન્તેતિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ. સો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન તસ્સ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદતિ. તમેનં સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતિ.

‘‘તસ્સ એવં હોતિ – ‘સાધુ વત મ્યાયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતી’તિ. એવમ્પિસ્સ હોતિ – ‘અહો વત માયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા આયતિમ્પિ એવરૂપેન પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેય્ય સમ્પવારેય્યા’તિ! સો તં પિણ્ડપાતં ગથિતો [ગધિતો (સ્યા. કં. ક.)] મુચ્છિતો અજ્ઝોસન્નો [અજ્ઝાપન્નો (સી. ક.) અજ્ઝોપન્નો (ટીકા)] અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. સો તત્થ કામવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, બ્યાપાદવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, વિહિંસાવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ. એવરૂપસ્સાહં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો દિન્નં ન મહપ્ફલન્તિ વદામિ. તં કિસ્સ હેતુ? પમત્તો હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તમેનં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા ઉપસઙ્કમિત્વા સ્વાતનાય ભત્તેન નિમન્તેતિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ. સો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન તસ્સ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદતિ. તમેનં સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતિ.

‘‘તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘સાધુ વત મ્યાયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતી’તિ. એવમ્પિસ્સ ન હોતિ – ‘અહો વત માયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા આયતિમ્પિ એવરૂપેન પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેય્ય સમ્પવારેય્યા’તિ! સો તં પિણ્ડપાતં અગથિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. સો તત્થ નેક્ખમ્મવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, અબ્યાપાદવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, અવિહિંસાવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ. એવરૂપસ્સાહં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો દિન્નં મહપ્ફલન્તિ વદામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અપ્પમત્તો હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરતી’’તિ. પઠમં.

૨. ભણ્ડનસુત્તં

૧૨૫. ‘‘યસ્સં, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ, મનસિ કાતુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ન ફાસુ હોતિ, પગેવ ગન્તું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો તયો ધમ્મે પજહિંસુ, તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ [બહુલીમકંસુ (સ્યા. કં. પી.)]. કતમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ? નેક્ખમ્મવિતક્કં, અબ્યાપાદવિતક્કં, અવિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ. કતમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ? કામવિતક્કં, બ્યાપાદવિતક્કં, વિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ’. યસ્સં, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ, મનસિ કાતુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ન ફાસુ હોતિ, પગેવ ગન્તું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ, ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ’’’.

‘‘યસ્સં પન, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરન્તિ, ગન્તુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ફાસુ હોતિ, પગેવ મનસિ કાતું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો તયો ધમ્મે પજહિંસુ, તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ. કતમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ? કામવિતક્કં, બ્યાપાદવિતક્કં, વિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ. કતમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ? નેક્ખમ્મવિતક્કં, અબ્યાપાદવિતક્કં, અવિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ’. યસ્સં, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરન્તિ, ગન્તુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ફાસુ હોતિ, પગેવ મનસિ કાતું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ, ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસૂ’’’તિ. દુતિયં.

૩. ગોતમકચેતિયસુત્તં

૧૨૬. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ ગોતમકે ચેતિયે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અનભિઞ્ઞાય. સનિદાનાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અનિદાનં. સપ્પાટિહારિયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અપ્પાટિહારિયં. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞાય ધમ્મં દેસયતો નો અનભિઞ્ઞાય, સનિદાનં ધમ્મં દેસયતો નો અનિદાનં, સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસયતો નો અપ્પાટિહારિયં, કરણીયો ઓવાદો, કરણીયા અનુસાસની. અલઞ્ચ પન વો, ભિક્ખવે, તુટ્ઠિયા, અલં અત્તમનતાય, અલં સોમનસ્સાય – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને સહસ્સી લોકધાતુ અકમ્પિત્થાતિ. તતિયં.

૪. ભરણ્ડુકાલામસુત્તં

૧૨૭. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો યેન કપિલવત્થુ તદવસરિ. અસ્સોસિ ખો મહાનામો સક્કો – ‘‘ભગવા કિર કપિલવત્થું અનુપ્પત્તો’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો મહાનામં સક્કં ભગવા એતદવોચ –

‘‘ગચ્છ, મહાનામ, કપિલવત્થુસ્મિં, તથારૂપં આવસથં જાન યત્થજ્જ મયં એકરત્તિં વિહરેય્યામા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો મહાનામો સક્કો ભગવતો પટિસ્સુત્વા કપિલવત્થું પવિસિત્વા કેવલકપ્પં કપિલવત્થું અન્વાહિણ્ડન્તો [આહિણ્ડન્તો (સ્યા. કં.)] નાદ્દસ કપિલવત્થુસ્મિં તથારૂપં આવસથં યત્થજ્જ ભગવા એકરત્તિં વિહરેય્ય.

અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘નત્થિ, ભન્તે, કપિલવત્થુસ્મિં તથારૂપો આવસથો યત્થજ્જ ભગવા એકરત્તિં વિહરેય્ય. અયં, ભન્તે, ભરણ્ડુ કાલામો ભગવતો પુરાણસબ્રહ્મચારી. તસ્સજ્જ ભગવા અસ્સમે એકરત્તિં વિહરતૂ’’તિ. ‘‘ગચ્છ, મહાનામ, સન્થરં પઞ્ઞપેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો મહાનામો સક્કો ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેન ભરણ્ડુસ્સ કાલામસ્સ અસ્સમો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સન્થરં પઞ્ઞાપેત્વા ઉદકં ઠપેત્વા પાદાનં ધોવનાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સન્થતો, ભન્તે, સન્થારો, ઉદકં ઠપિતં પાદાનં ધોવનાય. યસ્સદાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા યેન ભરણ્ડુસ્સ કાલામસ્સ અસ્સમો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા પાદે પક્ખાલેસિ. અથ ખો મહાનામસ્સ સક્કસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અકાલો ખો અજ્જ ભગવન્તં પયિરુપાસિતું. કિલન્તો ભગવા. સ્વે દાનાહં ભગવન્તં પયિરુપાસિસ્સામી’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો મહાનામો સક્કો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો મહાનામં સક્કં ભગવા એતદવોચ – ‘‘તયો ખોમે, મહાનામ, સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, મહાનામ, એકચ્ચો સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ; ન રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ. ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ; ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ. ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ. ઇમે ખો, મહાનામ, તયો સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ‘ઇમેસં, મહાનામ, તિણ્ણં સત્થારાનં એકા નિટ્ઠા ઉદાહુ પુથુ નિટ્ઠા’’’તિ?

એવં વુત્તે ભરણ્ડુ કાલામો મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એકાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. એવં વુત્તે ભગવા મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘નાનાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભરણ્ડુ કાલામો મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એકાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘નાનાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. તતિયમ્પિ ખો ભરણ્ડુ કાલામો મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એકાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. તતિયમ્પિ ખો ભગવા મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘નાનાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ.

અથ ખો ભરણ્ડુ કાલામસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મહેસક્ખસ્સ વતમ્હિ મહાનામસ્સ સક્કસ્સ સમ્મુખા સમણેન ગોતમેન યાવતતિયં અપસાદિતો. યંનૂનાહં કપિલવત્થુમ્હા પક્કમેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભરણ્ડુ કાલામો કપિલવત્થુમ્હા પક્કામિ. યં કપિલવત્થુમ્હા પક્કામિ તથા પક્કન્તોવ અહોસિ ન પુન પચ્ચાગચ્છીતિ. ચતુત્થં.

૫. હત્થકસુત્તં

૧૨૮. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો હત્થકો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘ભગવતો પુરતો ઠસ્સામી’’તિ ઓસીદતિમેવ સંસીદતિમેવ [ઓસીદતિ ચેવ સંસીદતિ ચ (સી. પી.), ઓસીદતિ સંસીદતિ (સ્યા. કં.)], ન સક્કોતિ સણ્ઠાતું. સેય્યથાપિ નામ સપ્પિ વા તેલં વા વાલુકાય આસિત્તં ઓસીદતિમેવ સંસીદતિમેવ, ન સણ્ઠાતિ; એવમેવં હત્થકો દેવપુત્તો – ‘‘ભગવતો પુરતો ઠસ્સામી’’તિ ઓસીદતિમેવ સંસીદતિમેવ, ન સક્કોતિ સણ્ઠાતું.

અથ ખો ભગવા હત્થકં દેવપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ઓળારિકં, હત્થક, અત્તભાવં અભિનિમ્મિનાહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ, ખો હત્થકો દેવપુત્તો ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઓળારિકં અત્તભાવં અભિનિમ્મિનિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો હત્થકં દેવપુત્તં ભગવા એતદવોચ –

‘‘યે તે, હત્થક, ધમ્મા પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ પવત્તિનો અહેસું, અપિ નુ તે તે ધમ્મા એતરહિ પવત્તિનો’’તિ? ‘‘યે ચ મે, ભન્તે, ધમ્મા પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ પવત્તિનો અહેસું, તે ચ મે ધમ્મા એતરહિ પવત્તિનો; યે ચ મે, ભન્તે, ધમ્મા પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ નપ્પવત્તિનો અહેસું, તે ચ મે ધમ્મા એતરહિ પવત્તિનો. સેય્યથાપિ, ભન્તે, ભગવા એતરહિ આકિણ્ણો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, આકિણ્ણો વિહરામિ દેવપુત્તેહિ. દૂરતોપિ, ભન્તે, દેવપુત્તા આગચ્છન્તિ હત્થકસ્સ દેવપુત્તસ્સ સન્તિકે ‘ધમ્મં સોસ્સામા’તિ. તિણ્ણાહં, ભન્તે, ધમ્માનં અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો. કતમેસં તિણ્ણં? ભગવતો અહં, ભન્તે, દસ્સનસ્સ અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો; સદ્ધમ્મસવનસ્સાહં, ભન્તે, અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો; સઙ્ઘસ્સાહં, ભન્તે, ઉપટ્ઠાનસ્સ અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો. ઇમેસં ખો અહં, ભન્તે, તિણ્ણં ધમ્માનં અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો’’તિ.

‘‘નાહં ભગવતો દસ્સનસ્સ, તિત્તિમજ્ઝગા [તિત્તિ તિત્તિસમ્ભવં (ક.)] કુદાચનં;

સઙ્ઘસ્સ ઉપટ્ઠાનસ્સ, સદ્ધમ્મસવનસ્સ ચ.

‘‘અધિસીલં સિક્ખમાનો, સદ્ધમ્મસવને રતો;

તિણ્ણં ધમ્માનં અતિત્તો, હત્થકો અવિહં ગતો’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. કટુવિયસુત્તં

૧૨૯. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય બારાણસિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો ભગવા ગોયોગપિલક્ખસ્મિં [ગોયોગમિલક્ખસ્મિં (સ્યા. કં. ક.)] પિણ્ડાય ચરમાનો [ચરમાનં (ક.)] અઞ્ઞતરં ભિક્ખું રિત્તસ્સાદં બાહિરસ્સાદં મુટ્ઠસ્સતિં અસમ્પજાનં અસમાહિતં વિબ્ભન્તચિત્તં પાકતિન્દ્રિયં. દિસ્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ –

‘‘મા ખો ત્વં, ભિક્ખુ, અત્તાનં કટુવિયમકાસિ. તં વત ભિક્ખુ કટુવિયકતં અત્તાનં આમગન્ધેન [આમગન્ધે (સી. સ્યા. કં. પી.)] અવસ્સુતં મક્ખિકા નાનુપતિસ્સન્તિ નાન્વાસ્સવિસ્સન્તીતિ [નાનુબન્ધિસ્સન્તિ (ક.)], નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતા ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિતો સંવેગમાપાદિ. અથ ખો ભગવા બારાણસિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય બારાણસિં પિણ્ડાય પાવિસિં. અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, ગોયોગપિલક્ખસ્મિં પિણ્ડાય ચરમાનો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું રિત્તસ્સાદં બાહિરસ્સાદં મુટ્ઠસ્સતિં અસમ્પજાનં અસમાહિતં વિબ્ભન્તચિત્તં પાકતિન્દ્રિયં. દિસ્વા તં ભિક્ખું એતદવોચં –

‘‘‘મા ખો ત્વં, ભિક્ખુ, અત્તાનં કટુવિયમકાસિ. તં વત ભિક્ખુ કટુવિયકતં અત્તાનં આમગન્ધેન અવસ્સુતં મક્ખિકા નાનુપતિસ્સન્તિ નાન્વાસ્સવિસ્સન્તીતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સો ભિક્ખુ મયા ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિતો સંવેગમાપાદી’’તિ. એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, કટુવિયં? કો આમગન્ધો? કા મક્ખિકા’’તિ?

‘‘અભિજ્ઝા ખો, ભિક્ખુ, કટુવિયં; બ્યાપાદો આમગન્ધો; પાપકા અકુસલા વિતક્કા મક્ખિકા. તં વત, ભિક્ખુ, કટુવિયકતં અત્તાનં આમગન્ધેન અવસ્સુતં મક્ખિકા નાનુપતિસ્સન્તિ નાન્વાસ્સવિસ્સન્તીતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

‘‘અગુત્તં ચક્ખુસોતસ્મિં, ઇન્દ્રિયેસુ અસંવુતં;

મક્ખિકાનુપતિસ્સન્તિ, સઙ્કપ્પા રાગનિસ્સિતા.

‘‘કટુવિયકતો ભિક્ખુ, આમગન્ધે અવસ્સુતો;

આરકા હોતિ નિબ્બાના, વિઘાતસ્સેવ ભાગવા.

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, અલદ્ધા સમથમત્તનો [સમમત્તનો (સી. સ્યા. કં.), સમ્મમત્તનો (પી.)];

પરેતિ [ચરેતિ (સ્યા. ક.)] બાલો દુમ્મેધો, મક્ખિકાહિ પુરક્ખતો.

‘‘યે ચ સીલેન સમ્પન્ના, પઞ્ઞાયૂપસમેરતા;

ઉપસન્તા સુખં સેન્તિ, નાસયિત્વાન મક્ખિકા’’તિ. છટ્ઠં;

૭. પઠમઅનુરુદ્ધસુત્તં

૧૩૦. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન યેભુય્યેન પસ્સામિ માતુગામં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જમાનં. કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ?

‘‘તીહિ ખો, અનુરુદ્ધ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, અનુરુદ્ધ, માતુગામો પુબ્બણ્હસમયં મચ્છેરમલપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં ઇસ્સાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ, સાયન્હસમયં કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ. ઇમેહિ ખો, અનુરુદ્ધ, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઅનુરુદ્ધસુત્તં

૧૩૧. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, આવુસો સારિપુત્ત, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સહસ્સં લોકં ઓલોકેમિ. આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા [અપમ્મુટ્ઠા (સી.), અપમુટ્ઠા (સ્યા. કં.)], પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. અથ ચ પન મે નાનુપાદાય [ન અનુપાદાય (સી. સ્યા. કં. પી.)] આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’’તિ.

‘‘યં ખો તે, આવુસો અનુરુદ્ધ, એવં હોતિ – ‘અહં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સહસ્સં લોકં વોલોકેમી’તિ, ઇદં તે માનસ્મિં. યમ્પિ તે, આવુસો અનુરુદ્ધ, એવં હોતિ – ‘આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગ’ન્તિ, ઇદં તે ઉદ્ધચ્ચસ્મિં. યમ્પિ તે, આવુસો અનુરુદ્ધ, એવં હોતિ – ‘અથ ચ પન મે નાનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’તિ, ઇદં તે કુક્કુચ્ચસ્મિં. સાધુ વતાયસ્મા અનુરુદ્ધો ઇમે તયો ધમ્મે પહાય, ઇમે તયો ધમ્મે અમનસિકરિત્વા અમતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરતૂ’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો અપરેન સમયેન ઇમે તયો ધમ્મે પહાય, ઇમે તયો ધમ્મે અમનસિકરિત્વા અમતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરિ [ઉપસંહાસિ (સ્યા. કં. પી.), ઉપસંહરતિ (ક.)]. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા અનુરુદ્ધો અરહતં અહોસીતિ. અટ્ઠમં.

૯. પટિચ્છન્નસુત્તં

૧૩૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પટિચ્છન્નાનિ આવહન્તિ [વહન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)], નો વિવટાનિ. કતમાનિ તીણિ? માતુગામો, ભિક્ખવે, પટિચ્છન્નો આવહતિ, નો વિવટો; બ્રાહ્મણાનં, ભિક્ખવે, મન્તા પટિચ્છન્ના આવહન્તિ, નો વિવટા; મિચ્છાદિટ્ઠિ, ભિક્ખવે, પટિચ્છન્ના આવહતિ, નો વિવટા. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ પટિચ્છન્નાનિ આવહન્તિ, નો વિવટાનિ.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, વિવટાનિ વિરોચન્તિ, નો પટિચ્છન્નાનિ. કતમાનિ તીણિ? ચન્દમણ્ડલં, ભિક્ખવે, વિવટં વિરોચતિ, નો પટિચ્છન્નં; સૂરિયમણ્ડલં, ભિક્ખવે, વિવટં વિરોચતિ, નો પટિચ્છન્નં; તથાગતપ્પવેદિતો ધમ્મવિનયો, ભિક્ખવે, વિવટો વિરોચતિ, નો પટિચ્છન્નો. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ વિવટાનિ વિરોચન્તિ, નો પટિચ્છન્નાની’’તિ. નવમં.

૧૦. લેખસુત્તં

૧૩૩. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? પાસાણલેખૂપમો પુગ્ગલો, પથવિલેખૂપમો પુગ્ગલો, ઉદકલેખૂપમો પુગ્ગલો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પાસાણલેખૂપમો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો દીઘરત્તં અનુસેતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પાસાણે લેખા ન ખિપ્પં લુજ્જતિ વાતેન વા ઉદકેન વા, ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો દીઘરત્તં અનુસેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પાસાણલેખૂપમો પુગ્ગલો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પથવિલેખૂપમો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ન દીઘરત્તં અનુસેતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પથવિયા લેખા ખિપ્પં લુજ્જતિ વાતેન વા ઉદકેન વા, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ન દીઘરત્તં અનુસેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પથવિલેખૂપમો પુગ્ગલો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ઉદકલેખૂપમો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો આગાળ્હેનપિ વુચ્ચમાનો ફરુસેનપિ વુચ્ચમાનો અમનાપેનપિ વુચ્ચમાનો સન્ધિયતિમેવ [… યેવ (સ્યા. કં.) … ચેવ (પી.)] સંસન્દતિમેવ [… યેવ (સ્યા. કં.) … ચેવ (પી.)] સમ્મોદતિમેવ [… યેવ (સ્યા. કં.) … ચેવ (પી.)]. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉદકે લેખા ખિપ્પંયેવ પટિવિગચ્છતિ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આગાળ્હેનપિ વુચ્ચમાનો ફરુસેનપિ વુચ્ચમાનો અમનાપેનપિ વુચ્ચમાનો સન્ધિયતિમેવ સંસન્દતિમેવ સમ્મોદતિમેવ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઉદકલેખૂપમો પુગ્ગલો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ [પુ. પ. ૧૧૫]. દસમં.