૭. કથાવત્થુસુત્તં

૬૮. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, કથાવત્થૂનિ. કતમાનિ તીણિ? અતીતં વા, ભિક્ખવે, અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય – ‘એવં અહોસિ અતીતમદ્ધાન’ન્તિ. અનાગતં વા, ભિક્ખવે, અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય – ‘એવં ભવિસ્સતિ અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ. એતરહિ વા, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં આરબ્ભ કથં કથેય્ય – ‘એવં હોતિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નમદ્ધાન’’’ન્તિ [એવં એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નન્તિ (સી. પી. ક.), એવં હોતિ એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નન્તિ (સ્યા. કં.)].

‘‘કથાસમ્પયોગેન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વેદિતબ્બો યદિ વા કચ્છો યદિ વા અકચ્છોતિ. સચાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો એકંસબ્યાકરણીયં પઞ્હં ન એકંસેન બ્યાકરોતિ, વિભજ્જબ્યાકરણીયં પઞ્હં ન વિભજ્જ બ્યાકરોતિ, પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયં પઞ્હં ન પટિપુચ્છા બ્યાકરોતિ, ઠપનીયં પઞ્હં ન ઠપેતિ [થપનીયં પઞ્હં ન થપેતિ (ક.)], એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અકચ્છો હોતિ. સચે પનાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો એકંસબ્યાકરણીયં પઞ્હં એકંસેન બ્યાકરોતિ, વિભજ્જબ્યાકરણીયં પઞ્હં વિભજ્જ બ્યાકરોતિ, પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયં પઞ્હં પટિપુચ્છા બ્યાકરોતિ, ઠપનીયં પઞ્હં ઠપેતિ, એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કચ્છો હોતિ.

‘‘કથાસમ્પયોગેન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વેદિતબ્બો યદિ વા કચ્છો યદિ વા અકચ્છોતિ. સચાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો ઠાનાઠાને ન સણ્ઠાતિ પરિકપ્પે ન સણ્ઠાતિ અઞ્ઞાતવાદે [અઞ્ઞવાદે (સી. સ્યા. કં. પી.), અઞ્ઞાતવારે (ક.)] ન સણ્ઠાતિ પટિપદાય ન સણ્ઠાતિ, એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અકચ્છો હોતિ. સચે પનાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો ઠાનાઠાને સણ્ઠાતિ પરિકપ્પે સણ્ઠાતિ અઞ્ઞાતવાદે સણ્ઠાતિ પટિપદાય સણ્ઠાતિ, એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કચ્છો હોતિ.

‘‘કથાસમ્પયોગેન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વેદિતબ્બો યદિ વા કચ્છો યદિ વા અકચ્છોતિ. સચાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અકચ્છો હોતિ. સચે પનાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો ન અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ ન બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, ન કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ, એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કચ્છો હોતિ.

‘‘કથાસમ્પયોગેન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વેદિતબ્બો યદિ વા કચ્છો યદિ વા અકચ્છોતિ. સચાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો અભિહરતિ અભિમદ્દતિ અનુપજગ્ઘતિ [અનુસંજગ્ઘતિ (ક.)] ખલિતં ગણ્હાતિ, એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અકચ્છો હોતિ. સચે પનાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો નાભિહરતિ નાભિમદ્દતિ ન અનુપજગ્ઘતિ ન ખલિતં ગણ્હાતિ, એવં સન્તાયં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કચ્છો હોતિ.

‘‘કથાસમ્પયોગેન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વેદિતબ્બો યદિ વા સઉપનિસો યદિ વા અનુપનિસોતિ. અનોહિતસોતો, ભિક્ખવે, અનુપનિસો હોતિ, ઓહિતસોતો સઉપનિસો હોતિ. સો સઉપનિસો સમાનો અભિજાનાતિ એકં ધમ્મં, પરિજાનાતિ એકં ધમ્મં, પજહતિ એકં ધમ્મં, સચ્છિકરોતિ એકં ધમ્મં. સો અભિજાનન્તો એકં ધમ્મં, પરિજાનન્તો એકં ધમ્મં, પજહન્તો એકં ધમ્મં, સચ્છિકરોન્તો એકં ધમ્મં સમ્માવિમુત્તિં ફુસતિ. એતદત્થા, ભિક્ખવે, કથા; એતદત્થા મન્તના; એતદત્થા ઉપનિસા; એતદત્થં સોતાવધાનં, યદિદં અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખોતિ.

‘‘યે વિરુદ્ધા સલ્લપન્તિ, વિનિવિટ્ઠા સમુસ્સિતા;

અનરિયગુણમાસજ્જ, અઞ્ઞોઞ્ઞવિવરેસિનો.

‘‘દુબ્ભાસિતં વિક્ખલિતં, સમ્પમોહં [સસમ્મોહં (ક.)] પરાજયં;

અઞ્ઞોઞ્ઞસ્સાભિનન્દન્તિ, તદરિયો કથનાચરે [તદરિયો ન કથં વદે (ક.)].

‘‘સચે ચસ્સ કથાકામો, કાલમઞ્ઞાય પણ્ડિતો;

ધમ્મટ્ઠપટિસંયુત્તા, યા અરિયચરિતા [અરિયઞ્ચરિતા (સી.), અરિયાદિકા (ક.)] કથા.

‘‘તં કથં કથયે ધીરો, અવિરુદ્ધો અનુસ્સિતો;

અનુન્નતેન મનસા, અપળાસો અસાહસો.

‘‘અનુસૂયાયમાનો સો, સમ્મદઞ્ઞાય ભાસતિ;

સુભાસિતં અનુમોદેય્ય, દુબ્ભટ્ઠે નાપસાદયે [નાવસાદયે (સી. પી.)].

‘‘ઉપારમ્ભં ન સિક્ખેય્ય, ખલિતઞ્ચ ન ગાહયે [ન ભાસયે (ક.)];

નાભિહરે નાભિમદ્દે, ન વાચં પયુતં ભણે.

‘‘અઞ્ઞાતત્થં પસાદત્થં, સતં વે હોતિ મન્તના;

એવં ખો અરિયા મન્તેન્તિ, એસા અરિયાન મન્તના;

એતદઞ્ઞાય મેધાવી, ન સમુસ્સેય્ય મન્તયે’’તિ. સત્તમં;