૬. સાળ્હસુત્તં

૬૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા નન્દકો સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. અથ ખો સાળ્હો ચ મિગારનત્તા સાણો ચ સેખુનિયનત્તા [રોહણો ચ પેખુણિયનત્તા (સી. સ્યા. કં. પી.)] યેનાયસ્મા નન્દકો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નન્દકં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો સાળ્હં મિગારનત્તારં આયસ્મા નન્દકો એતદવોચ –

‘‘એથ તુમ્હે, સાળ્હા, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે, સાળ્હા, અત્તનાવ જાનેય્યાથ ‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા, ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુગરહિતા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તી’તિ, અથ તુમ્હે સાળ્હા પજહેય્યાથ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, અત્થિ લોભો’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘અભિજ્ઝાતિ ખો અહં, સાળ્હા, એતમત્થં વદામિ. લુદ્ધો ખો અયં, સાળ્હા, અભિજ્ઝાલુ પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, અત્થિ દોસો’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘બ્યાપાદોતિ ખો અહં, સાળ્હા, એતમત્થં વદામિ. દુટ્ઠો ખો અયં, સાળ્હા, બ્યાપન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, અત્થિ મોહો’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘અવિજ્જાતિ ખો અહં, સાળ્હા, એતમત્થં વદામિ. મૂળ્હો ખો અયં, સાળ્હા, અવિજ્જાગતો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા’’તિ?

‘‘અકુસલા, ભન્તે’’.

‘‘સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’’તિ?

‘‘સાવજ્જા, ભન્તે’’.

‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વા’’તિ?

‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે’’.

‘‘સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, નો વા? કથં વા એત્થ હોતી’’તિ?

‘‘સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તીતિ. એવં નો એત્થ હોતી’’તિ.

‘‘ઇતિ ખો, સાળ્હા, યં તં અવોચુમ્હા – ‘એથ તુમ્હે, સાળ્હા, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે, સાળ્હા, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ઇમે ધમ્મા અકુસલા, ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુગરહિતા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તીતિ, અથ તુમ્હે, સાળ્હા, પજહેય્યાથા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘એથ તુમ્હે, સાળ્હા, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે, સાળ્હા, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’તિ, અથ તુમ્હે, સાળ્હા, ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાથ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, અત્થિ અલોભો’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘અનભિજ્ઝાતિ ખો અહં, સાળ્હા, એતમત્થં વદામિ. અલુદ્ધો ખો અયં, સાળ્હા, અનભિજ્ઝાલુ નેવ પાણં હનતિ, ન અદિન્નં આદિયતિ, ન પરદારં ગચ્છતિ, ન મુસા ભણતિ, પરમ્પિ ન તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, અત્થિ અદોસો’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘અબ્યાપાદોતિ ખો અહં, સાળ્હા, એતમત્થં વદામિ. અદુટ્ઠો ખો અયં, સાળ્હા, અબ્યાપન્નચિત્તો નેવ પાણં હનતિ, ન અદિન્નં આદિયતિ, ન પરદારં ગચ્છતિ, ન મુસા ભણતિ, પરમ્પિ ન તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, અત્થિ અમોહો’’તિ?

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘વિજ્જાતિ ખો અહં, સાળ્હા, એતમત્થં વદામિ. અમૂળ્હો ખો અયં, સાળ્હા, વિજ્જાગતો નેવ પાણં હનતિ, ન અદિન્નં આદિયતિ, ન પરદારં ગચ્છતિ, ન મુસા ભણતિ, પરમ્પિ ન તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, સાળ્હા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા’’તિ?

‘‘કુસલા, ભન્તે’’.

‘‘સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’’તિ?

‘‘અનવજ્જા, ભન્તે’’.

‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વા’’તિ?

‘‘વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ભન્તે’’.

‘‘સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ, નો વા? કથં વા એત્થ હોતી’’તિ?

‘‘સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તીતિ. એવં નો એત્થ હોતી’’તિ.

‘‘ઇતિ ખો, સાળ્હા, યં તં અવોચુમ્હા – ‘એથ તુમ્હે, સાળ્હા, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે, સાળ્હા, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના દીઘરત્તં હિતાય સુખાય સંવત્તન્તીતિ, અથ તુમ્હે, સાળ્હા, ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાથા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘સ ખો સો, સાળ્હા, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પતિસ્સતો મેત્તાસહગતેન ચેતસા…પે… કરુણા…પે… મુદિતા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘અત્થિ ઇદં, અત્થિ હીનં, અત્થિ પણીતં, અત્થિ ઇમસ્સ સઞ્ઞાગતસ્સ ઉત્તરિ [ઉત્તરિં (સી. સ્યા. કં. પી.)] નિસ્સરણ’ન્તિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ; વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘સો એવં પજાનાતિ – ‘અહુ પુબ્બે લોભો, તદહુ અકુસલં, સો એતરહિ નત્થિ, ઇચ્ચેતં કુસલં; અહુ પુબ્બે દોસો…પે… અહુ પુબ્બે મોહો, તદહુ અકુસલં, સો એતરહિ નત્થિ, ઇચ્ચેતં કુસલ’ન્તિ. સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતી’’તિ. છટ્ઠં.