૫. કેસમુત્તિસુત્તં

૬૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન કેસમુત્તં [કેસપુત્તં (સી. સ્યા. કં. પી.)] નામ કાલામાનં નિગમો તદવસરિ. અસ્સોસું ખો કેસમુત્તિયા કાલામા – ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો કેસમુત્તં અનુપ્પત્તો. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’’તિ.

અથ ખો કેસમુત્તિયા કાલામા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા અપ્પેકચ્ચે ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે નામગોત્તં સાવેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે તુણ્હીભૂતા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે કેસમુત્તિયા કાલામા ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘સન્તિ, ભન્તે, એકે સમણબ્રાહ્મણા કેસમુત્તં આગચ્છન્તિ. તે સકંયેવ વાદં દીપેન્તિ જોતેન્તિ, પરપ્પવાદં પન ખુંસેન્તિ વમ્ભેન્તિ પરિભવન્તિ ઓમક્ખિં [ઓપપક્ખિં (સી. સ્યા. કં. પી.), ઓમક્ખિકં (ક.)] કરોન્તિ. અપરેપિ, ભન્તે, એકે સમણબ્રાહ્મણા કેસમુત્તં આગચ્છન્તિ. તેપિ સકંયેવ વાદં દીપેન્તિ જોતેન્તિ, પરપ્પવાદં પન ખુંસેન્તિ વમ્ભેન્તિ પરિભવન્તિ ઓમક્ખિં કરોન્તિ. તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં હોતેવ કઙ્ખા હોતિ વિચિકિચ્છા – ‘કો સુ નામ ઇમેસં ભવતં સમણબ્રાહ્મણાનં સચ્ચં આહ, કો મુસા’’’તિ? ‘‘અલઞ્હિ વો, કાલામા, કઙ્ખિતું અલં વિચિકિચ્છિતું. કઙ્ખનીયેવ પન [કઙ્ખનીયેવ ચ પન (સંયુત્તનિકાયે)] વો ઠાને વિચિકિચ્છા ઉપ્પન્ના’’.

‘‘એથ તુમ્હે, કાલામા, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે, કાલામા, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા, ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુગરહિતા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના [સમાદિણ્ણા (ક.)] અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તી’’’તિ, અથ તુમ્હે, કાલામા, પજહેય્યાથ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, લોભો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ?

‘‘અહિતાય, ભન્તે’’.

‘‘લુદ્ધો પનાયં, કાલામા, પુરિસપુગ્ગલો લોભેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય [તદત્થાય (ક.)] સમાદપેતિ, યં સ [યં તસ્સ (ક.) અનન્તરસુત્તે પન ‘‘યં’ સ’’ ઇત્વેવ સબ્બત્થપિ દિસ્સતિ] હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, દોસો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ?

‘‘અહિતાય, ભન્તે’’.

‘‘દુટ્ઠો પનાયં, કાલામા, પુરિસપુગ્ગલો દોસેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ [હન્તિ (સી. પી.)], અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, મોહો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ?

‘‘અહિતાય, ભન્તે’’.

‘‘મૂળ્હો પનાયં, કાલામા, પુરિસપુગ્ગલો મોહેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા’’તિ?

‘‘અકુસલા, ભન્તે’’.

‘‘સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’’તિ?

‘‘સાવજ્જા, ભન્તે’’.

‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વા’’તિ?

‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે’’.

‘‘સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, નો વા? કથં વા [કથં વા વો (?)] એત્થ હોતી’’તિ?

‘‘સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તીતિ. એવં નો એત્થ હોતી’’તિ.

‘‘ઇતિ ખો, કાલામા, યં તં અવોચુમ્હા [અવોચુમ્હ (સી. સ્યા. કં. પી.) અ. નિ. ૪.૧૯૩] – ‘એથ તુમ્હે, કાલામા! મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે કાલામા અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા, ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુગરહિતા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તીતિ, અથ તુમ્હે, કાલામા, પજહેય્યાથા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘એથ તુમ્હે, કાલામા, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે, કાલામા, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’તિ, અથ તુમ્હે, કાલામા, ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાથ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, અલોભો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ?

‘‘હિતાય, ભન્તે’’.

‘‘અલુદ્ધો પનાયં, કાલામા, પુરિસપુગ્ગલો લોભેન અનભિભૂતો અપરિયાદિન્નચિત્તો નેવ પાણં હનતિ, ન અદિન્નં આદિયતિ, ન પરદારં ગચ્છતિ, ન મુસા ભણતિ, ન પરમ્પિ તથત્તાય સમાદપેતિ, યં સ હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, અદોસો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ…પે… અમોહો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ…પે… હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવં ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા’’તિ?

‘‘કુસલા, ભન્તે’’.

‘‘સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’’તિ?

‘‘અનવજ્જા, ભન્તે’’.

‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વા’’તિ?

‘‘વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ભન્તે’’.

‘‘સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ નો વા? કથં વા એત્થ હોતી’’તિ?

‘‘સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. એવં નો એત્થ હોતી’’તિ.

‘‘ઇતિ ખો, કાલામા, યં તં અવોચુમ્હા – ‘એથ તુમ્હે, કાલામા! મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા સમણો નો ગરૂતિ. યદા તુમ્હે, કાલામા, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તીતિ, અથ તુમ્હે, કાલામા, ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાથા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘સ ખો સો [યો ખો (ક.)], કાલામા, અરિયસાવકો એવં વિગતાભિજ્ઝો વિગતબ્યાપાદો અસમ્મૂળ્હો સમ્પજાનો પતિસ્સતો [સતો (ક.)] મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ.

‘‘સ [સચે (ક.)] ખો સો, કાલામા, અરિયસાવકો એવં અવેરચિત્તો એવં અબ્યાપજ્ઝચિત્તો એવં અસંકિલિટ્ઠચિત્તો એવં વિસુદ્ધચિત્તો. તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ચત્તારો અસ્સાસા અધિગતા હોન્તિ. ‘સચે ખો પન અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં [સુકટદુક્કટાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] કમ્માનં ફલં વિપાકો, અથાહં [ઠાનમહં (સી. પી.), ઠાનમેતં યેનાહં (સ્યા. કં.)] કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ, અયમસ્સ પઠમો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘‘સચે ખો પન નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અથાહં [ઇધાહં (સી. સ્યા. કં. પી.)] દિટ્ઠેવ ધમ્મે અવેરં અબ્યાપજ્ઝં અનીઘં સુખિં [સુખં (સી.), સુખી (સ્યા. કં.)] અત્તાનં પરિહરામી’તિ, અયમસ્સ દુતિયો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘‘સચે ખો પન કરોતો કરીયતિ પાપં, ન ખો પનાહં કસ્સચિ પાપં ચેતેમિ. અકરોન્તં ખો પન મં પાપકમ્મં કુતો દુક્ખં ફુસિસ્સતી’તિ, અયમસ્સ તતિયો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘‘સચે ખો પન કરોતો ન કરીયતિ પાપં, અથાહં ઉભયેનેવ વિસુદ્ધં અત્તાનં સમનુપસ્સામી’તિ, અયમસ્સ ચતુત્થો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘સ ખો સો, કાલામા, અરિયસાવકો એવં અવેરચિત્તો એવં અબ્યાપજ્ઝચિત્તો એવં અસંકિલિટ્ઠચિત્તો એવં વિસુદ્ધચિત્તો. તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમે ચત્તારો અસ્સાસા અધિગતા હોન્તી’’તિ.

‘‘એવમેતં, ભગવા, એવમેતં, સુગત! સ ખો સો, ભન્તે, અરિયસાવકો એવં અવેરચિત્તો એવં અબ્યાપજ્ઝચિત્તો એવં અસંકિલિટ્ઠચિત્તો એવં વિસુદ્ધચિત્તો. તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ચત્તારો અસ્સાસા અધિગતા હોન્તિ. ‘સચે ખો પન અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અથાહં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સામી’તિ, અયમસ્સ પઠમો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘‘સચે ખો પન નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અથાહં દિટ્ઠેવ ધમ્મે અવેરં અબ્યાપજ્ઝં અનીઘં સુખિં અત્તાનં પરિહરામી’તિ, અયમસ્સ દુતિયો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘સચે ખો પન કરોતો કરીયતિ પાપં, ન ખો પનાહં – કસ્સચિ પાપં ચેતેમિ, અકરોન્તં ખો પન મં પાપકમ્મં કુતો દુક્ખં ફુસિસ્સતી’તિ, અયમસ્સ તતિયો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘‘સચે ખો પન કરોતો ન કરીયતિ પાપં, અથાહં ઉભયેનેવ વિસુદ્ધં અત્તાનં સમનુપસ્સામી’તિ, અયમસ્સ ચતુત્થો અસ્સાસો અધિગતો હોતિ.

‘‘સ ખો સો, ભન્તે, અરિયસાવકો એવં અવેરચિત્તો એવં અબ્યાપજ્ઝચિત્તો એવં અસંકિલિટ્ઠચિત્તો એવં વિસુદ્ધચિત્તો. તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમે ચત્તારો અસ્સાસા અધિગતા હોન્તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… એતે મયં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકે નો, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતે સરણં ગતે’’તિ. પઞ્ચમં.