૩. વેનાગપુરસુત્તં

૬૪. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન વેનાગપુરં નામ કોસલાનં બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. અસ્સોસું ખો વેનાગપુરિકા બ્રાહ્મણગહપતિકા – ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો વેનાગપુરં અનુપ્પત્તો. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ [ભગવા (સી. સ્યા કં. પી.) ઇદં સુત્તવણ્ણનાય અટ્ઠકથાય સંસન્દેતબ્બં પારા. ૧; દી. નિ. ૧.૨૫૫ પસ્સિતબ્બં]. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ.

અથ ખો વેનાગપુરિકા બ્રાહ્મણગહપતિકા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા અપ્પેકચ્ચે ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ, સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે નામગોત્તં સાવેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અપ્પેકચ્ચે તુણ્હીભૂતા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વેનાગપુરિકો વચ્છગોત્તો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યાવઞ્ચિદં ભોતો ગોતમસ્સ વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો. સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, સારદં બદરપણ્ડું [મણ્ડં (ક.)] પરિસુદ્ધં હોતિ પરિયોદાતં; એવમેવં ભોતો ગોતમસ્સ વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો. સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, તાલપક્કં સમ્પતિ બન્ધના પમુત્તં [મુત્તં (સી. પી. ક.)] પરિસુદ્ધં હોતિ પરિયોદાતં; એવમેવં ભોતો ગોતમસ્સ વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો. સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નેક્ખં [નિક્ખં-ઇતિપિ (મ. નિ. ૩.૧૬૮)] જમ્બોનદં દક્ખકમ્મારપુત્તસુપરિકમ્મકતં ઉક્કામુખે સુકુસલસમ્પહટ્ઠં પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તં ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતિ ચ; એવમેવં ભોતો ગોતમસ્સ વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો. યાનિ તાનિ, ભો ગોતમ, ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનિ, સેય્યથિદં – આસન્દિ પલ્લઙ્કો ગોનકો ચિત્તકો પટિકા પટલિકા તૂલિકા વિકતિકા ઉદ્દલોમી એકન્તલોમી કટ્ટિસ્સં કોસેય્યં કુત્તકં હત્થત્થરં અસ્સત્થરં રથત્થરં અજિનપ્પવેણી કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણં [કાદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણં (સી.)] સઉત્તરચ્છદં ઉભતોલોહિતકૂપધાનં, એવરૂપાનં નૂન ભવં ગોતમો ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનં નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ.

‘‘યાનિ ખો પન તાનિ, બ્રાહ્મણ, ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનિ, સેય્યથિદં – આસન્દિ પલ્લઙ્કો ગોનકો ચિત્તકો પટિકા પટલિકા તૂલિકા વિકતિકા ઉદ્દલોમી એકન્તલોમી કટ્ટિસ્સં કોસેય્યં કુત્તકં હત્થત્થરં અસ્સત્થરં રથત્થરં અજિનપ્પવેણી કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણં સઉત્તરચ્છદં ઉભતોલોહિતકૂપધાનં. દુલ્લભાનિ તાનિ પબ્બજિતાનં લદ્ધા ચ પન [લદ્ધાનિ ચ (સી. સ્યા. કં.), લદ્ધા ચ (પી.)] ન કપ્પન્તિ.

‘‘તીણિ ખો, ઇમાનિ, બ્રાહ્મણ, ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનિ, યેસાહં એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. કતમાનિ તીણિ? દિબ્બં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, બ્રહ્મં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, અરિયં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં. ઇમાનિ ખો, બ્રાહ્મણ, તીણિ ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનિ, યેસાહં એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ.

‘‘કતમં પન તં, ભો ગોતમ, દિબ્બં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, યસ્સ ભવં ગોતમો એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ? ‘‘ઇધાહં, બ્રાહ્મણ, યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરામિ, સો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય તમેવ ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસામિ. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામિ [પચારયામિ (સી. સ્યા. કં.)]. સો યદેવ તત્થ હોન્તિ તિણાનિ વા પણ્ણાનિ વા તાનિ એકજ્ઝં સઙ્ઘરિત્વા નિસીદામિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ; વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ; પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરામિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેમિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ; સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો ચઙ્કમામિ, દિબ્બો મે એસો તસ્મિં સમયે ચઙ્કમો હોતિ. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો તિટ્ઠામિ, દિબ્બં મે એતં તસ્મિં સમયે ઠાનં હોતિ. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો નિસીદામિ, દિબ્બં મે એતં તસ્મિં સમયે આસનં હોતિ. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો સેય્યં કપ્પેમિ, દિબ્બં મે એતં તસ્મિં સમયે ઉચ્ચાસયનમહાસયનં હોતિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, દિબ્બં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, યસ્સાહં એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! કો ચઞ્ઞો એવરૂપસ્સ દિબ્બસ્સ ઉચ્ચાસયનમહાસયનસ્સ નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, અઞ્ઞત્ર ભોતા ગોતમેન!

‘‘કતમં પન તં, ભો ગોતમ, બ્રહ્મં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, યસ્સ ભવં ગોતમો એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ? ‘‘ઇધાહં, બ્રાહ્મણ, યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરામિ, સો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય તમેવ ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસામિ. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામિ. સો યદેવ તત્થ હોન્તિ તિણાનિ વા પણ્ણાનિ વા તાનિ એકજ્ઝં સઙ્ઘરિત્વા નિસીદામિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરામિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્ઝેન [અબ્યાપજ્ઝેન (સબ્બત્થ)] ફરિત્વા વિહરામિ. કરુણાસહગતેન ચેતસા…પે… મુદિતાસહગતેન ચેતસા…પે… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરામિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તથા ચતુત્થં [ચતુત્થિં (સી.)], ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરામિ. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો ચઙ્કમામિ, બ્રહ્મા મે એસો તસ્મિં સમયે ચઙ્કમો હોતિ. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો તિટ્ઠામિ…પે… નિસીદામિ…પે… સેય્યં કપ્પેમિ, બ્રહ્મં મે એતં તસ્મિં સમયે ઉચ્ચાસયનમહાસયનં હોતિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, યસ્સાહં એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! કો ચઞ્ઞો એવરૂપસ્સ બ્રહ્મસ્સ ઉચ્ચાસયનમહાસયનસ્સ નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, અઞ્ઞત્ર ભોતા ગોતમેન!

‘‘કતમં પન તં, ભો ગોતમ, અરિયં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, યસ્સ ભવં ગોતમો એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ? ‘‘ઇધાહં, બ્રાહ્મણ, યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરામિ, સો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય તમેવ ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસામિ. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો વનન્તઞ્ઞેવ પવિસામિ. સો યદેવ તત્થ હોન્તિ તિણાનિ વા પણ્ણાનિ વા તાનિ એકજ્ઝં સઙ્ઘરિત્વા નિસીદામિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો એવં જાનામિ – ‘રાગો મે પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો; દોસો મે પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવઙ્કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો; મોહો મે પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવઙ્કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો’. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો ચઙ્કમામિ, અરિયો મે એસો તસ્મિં સમયે ચઙ્કમો હોતિ. સો ચે અહં, બ્રાહ્મણ, એવંભૂતો તિટ્ઠામિ…પે… નિસીદામિ…પે… સેય્યં કપ્પેમિ, અરિયં મે એતં તસ્મિં સમયે ઉચ્ચાસયનમહાસયનં હોતિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, અરિયં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં, યસ્સાહં એતરહિ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! કો ચઞ્ઞો એવરૂપસ્સ અરિયસ્સ ઉચ્ચાસયનમહાસયનસ્સ નિકામલામી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, અઞ્ઞત્ર ભોતા ગોતમેન!

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ; એવમેવં ખો ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એતે મયં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકે નો ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતે સરણં ગતે’’તિ. તતિયં.