सरणगमनकथावण्णना

सरणगमनस्स विसयप्पभेदफलसंकिलेसभेदानं विय, कत्तु च विभावना तत्थ कोसल्लाय होति येवाति सह कत्तुना तं विधिं दस्सेतुं ‘‘इदानि तेसु सरणगमनेसु कोसल्लत्थं…पे… वेदितब्बो’’ति वुत्तं. ‘‘यो च सरणं गच्छती’’ति इमिना हि कत्तारं विभावेति तेन विना सरणगमनस्सेव असम्भवतो, ‘‘सरणगमन’’न्ति इमिना च सरणगमनमेव, ‘‘सरण’’न्तिआदीहि पन यथाक्कमं विसयादयो. कस्मा पनेत्थ वोदानं न गहितं, ननु वोदानविभावनापि तत्थ कोसल्लाय होतीति? सच्चमेतं, तं पन संकिलेसग्गहणेनेव अत्थतो विभावितं होतीति न गहितं. यानि हि नेसं संकिलेसकारणानि अञ्ञाणादीनि, तेसं सब्बेन सब्बं अनुप्पन्नानं अनुप्पादनेन, उप्पन्नानञ्च पहानेन वोदानं होतीति. अत्थतोति सरणसद्दत्थतो, ‘‘सरणत्थतो’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. हिंसत्थस्स सरसद्दस्स वसेनेतं सिद्धन्ति दस्सेन्तो धात्वत्थवसेन ‘‘हिंसतीति सरण’’न्ति वत्वा तं पन हिंसनं केसं, कथं, कस्स वाति चोदनं सोधेति ‘‘सरणगतान’’न्तिआदिना. केसन्ति हि सरणगतानं. कथन्ति तेनेव सरणगमनेन. कस्साति भयादीनन्ति यथाक्कमं सोधना. तत्थ सरणगतानन्ति ‘‘सरण’’न्ति गतानं. सरणगमनेनाति ‘‘सरण’’न्ति गमनेन कुसलधम्मेन. भयन्ति वट्टभयं. सन्तासन्ति चित्तुत्रासं तेनेव चेतसिकदुक्खस्स सङ्गहितत्ता. दुक्खन्ति कायिकदुक्खग्गहणं. दुग्गतिपरिकिलेसन्ति दुग्गतिपरियापन्नं सब्बम्पि दुक्खं ‘‘दुग्गतियं परिकिलिस्सनं संविबाधनं, समुपतापनं वा’’ति कत्वा, तयिदं सब्बं परतो फलकथायं आवि भविस्सति. हिंसनञ्चेत्थ विनासनमेव, न पन सत्तहिंसनमिवाति दस्सेति ‘‘हनति विनासेती’’ति इमिना. एतन्ति सरणपदं. अधिवचनन्ति नामं, पसिद्धवचनं वा, यथाभुच्चं वा गुणं अधिकिच्च पवत्तवचनं. तेनाह ‘‘रतनत्तयस्सेवा’’ति.

एवं हिंसनत्थवसेन अविसेसतो सरणसद्दत्थं दस्सेत्वा इदानि तदत्थवसेनेव विसेसतो दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. रतनत्तयस्स पच्चेकं हिंसनकारणदस्सनमेव हि पुरिमनयतो इमस्स विसेसोति. तत्थ हिते पवत्तनेनाति ‘‘सम्पन्नसीला भिक्खवे विहरथा’’तिआदिना (म. नि. १.६४, ६९) अत्थे सत्तानं नियोजनेन. अहिता च निवत्तनेनाति ‘‘पाणातिपातस्स खो पापको विपाको, पापकं अभिसम्पराय’’न्तिआदिना आदीनवदस्सनादिमुखेन अनत्थतो च सत्तानं निवत्तनेन. भयं हिंसतीति हिताहितेसु अप्पवत्तिपवत्तिहेतुकं ब्यसनं अप्पवत्तिकरणेन विनासेति. भवकन्तारा उत्तारणेन मग्गसङ्खातो धम्मो, फलनिब्बानसङ्खातो पन अस्सासदानेन सत्तानं भयं हिंसतीति योजना. कारानन्ति दानवसेन, पूजावसेन च उपनीतानं सक्कारानं. अनुपसग्गोपि हि सद्दो सउपसग्गो विय अत्थविसेसवाचको ‘‘अप्पकम्पि कतं कारं, पुञ्ञं होति महप्फल’’न्तिआदीसु विय. अनुत्तरदक्खिणेय्यभावतो विपुलफलपटिलाभकरणेन सत्तानं भयं हिं सतीति योजेतब्बं. इमिनापि परियायेनाति रतनत्तयस्स पच्चेकं हिंसकभावकारणदस्सनवसेन विभजित्वा वुत्तेन इमिनापि कारणेन. यस्मा पनिदं सरणपदं नाथपदं विय सुद्धनामपदत्ता धात्वत्थं अन्तोनीतं कत्वा सङ्केतत्थम्पि वदति, तस्मा हेट्ठा सरणं परायणन्ति अत्थो वुत्तोति दट्ठब्बं.

एवं सरणत्थं दस्सेत्वा इदानि सरणगमनत्थं दस्सेन्तो ‘‘तप्पसादा’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो’’ति एवमादिना तस्मिं रतनत्तये पसादो तप्पसादो, तदेव रतनत्तयं गरु एतस्साति तग्गरु, तस्स भावो तग्गरुता, तप्पसादो च तग्गरुता च तप्पसादतग्गरुता, ताहि. विहतकिलेसो विधुतविचिकिच्छासम्मोहासद्धियादिपापधम्मत्ता, तदेव रतनत्तयं परायणं परागति ताणं लेणं एतस्साति तप्परायणो, तस्स भावो तप्परायणता, सायेव आकारो तप्परायणताकारो, तेन पवत्तो तप्परायणताकारप्पवत्तो. एत्थ च पसादग्गहणेन लोकियं सरणगमनमाह. तञ्हि सद्धापधानं, न ञाणपधानं, गरुतागहणेन पन लोकुत्तरं. अरिया हि रतनत्तयं गुणाभिञ्ञताय पासाणच्छत्तं विय गरुं कत्वा पस्सन्ति, तस्मा तप्पसादेन तदङ्गप्पहानवसेन विहतकिलेसो, तग्गरुताय च अगारवकरणहेतूनं समुच्छेदवसेनाति योजेतब्बं. तप्परायणता पनेत्थ तग्गतिकताति ताय चतुब्बिधम्पि वक्खमानं सरणगमनं गहितन्ति दट्ठब्बं. अविसेसेन वा पसादगरुता जोतिताति पसादग्गहणेन अनवेच्चप्पसादस्स लोकियस्स, अवेच्चप्पसादस्स च लोकुत्तरस्स गहणं, तथा गरुतागहणेन लोकियस्स गरुकरणस्स, लोकुत्तरस्स चाति उभयेनपि पदेन उभयम्पि लोकियलोकुत्तरसरणगमनं योजेतब्बं. उप्पज्जति चित्तमेतेनाति उप्पादो, सम्पयुत्तधम्मसमूहो, चित्तञ्च तं उप्पादो चाति चित्तुप्पादो. समाहारद्वन्देपि हि कत्थचि पुल्लिङ्गमिच्छन्ति सद्दविदू, तदाकारप्पवत्तं सद्धापञ्ञादिसम्पयुत्तधम्मसहितं चित्तं सरणगमनं नाम ‘‘सरणन्ति गच्छति एतेनाति कत्वा’’ति वुत्तं होति. ‘‘तंसमङ्गी’’तिआदि कत्तुविभावना. तेन यथावुत्तचित्तुप्पादेन समङ्गीति तंसमङ्गी. तेनाह ‘‘वुत्तप्पकारेनचित्तुप्पादेना’’ति. उपेतीति भजति सेवति पयिरुपासति, जानाति वा, बुज्झतीति अत्थो.

लोकुत्तरं सरणगमनं केसन्ति आह ‘‘दिट्ठसच्चान’’न्ति, अट्ठन्नं अरियपुग्गलानन्ति अत्थो. कदा तं इज्झतीति आह ‘‘मग्गक्खणे’’ति, ‘‘इज्झती’’ति पदेन चेतस्स सम्बन्धो. मग्गक्खणे इज्झमानेनेव हि चतुसच्चाधिगमेन फलट्ठानम्पि सरणगमकता सिज्झति लोकुत्तरसरणगमनस्स भेदाभावतो, तेसञ्च एकसन्तानत्ता. कथं तं इज्झतीति आह ‘‘सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेना’’तिआदि, उपपक्किलेससमुच्छेदतो, आरम्मणतो, किच्चतो च सकलेपि रतनत्तये इज्झतीति वुत्तं होति. सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेनाति चेत्थ पहानाभिसमयं सन्धाय वुत्तं, आरम्मणतोति सच्छिकिरियाभिसमयं. निब्बानारम्मणं हुत्वा आरम्मणतो इज्झतीति हि योजेतब्बं, त्वा-सद्दो च हेतुत्थवाचको यथा ‘‘सक्को हुत्वा निब्बत्ती’’ति (ध. प. अट्ठ. १.२.२९). अपिच ‘‘आरम्मणतो’’ति वुत्तमेवत्थं सरूपतो नियमेति ‘‘निब्बानारम्मणं हुत्वा’’ति इमिना. ‘‘किच्चतो’’ति तदवसेसं भावनाभिसमयं परिञ्ञाभिसमयञ्च सन्धाय वुत्तं. ‘‘आरम्मणतो निब्बानारम्मणं हुत्वा’’ति एतेन वा मग्गक्खणानुरूपं एकारम्मणतं दस्सेत्वा ‘‘किच्चतो’’ति इमिना पहानतो अवसेसं किच्चत्तयं दस्सितन्ति दट्ठब्बं. ‘‘मग्गक्खणे, निब्बानारम्मणं हुत्वा’’ति च वुत्तत्ता अत्थतो मग्गञाणसङ्खातो चतुसच्चाधिगमो एव लोकुत्तरसरणगमनन्ति विञ्ञायति. तत्थ हि चतुसच्चाधिगमने सरणगमनुपक्किलेसस्स पहानाभिसमयवसेन समुच्छिन्दनं भवति, निब्बानधम्मो पन सच्छिकिरियाभिसमयवसेन, मग्गधम्मो च भावनाभिसमयवसेन पटिविज्झियमानोयेव सरणगमनत्थं साधेति, बुद्धगुणा पन सावकगोचरभूता परिञ्ञाभिसमयवसेन पटिविज्झियमाना सरणगमनत्थं साधेन्ति, तथा अरियसङ्घगुणा. तेनाह ‘‘सकलेपि रतनत्तये इज्झती’’ति.

फलपरियत्तीनम्पेत्थ वुत्तनयेन मग्गानुगुणप्पवत्तिया गहणं, अपरिञ्ञेय्यभूतानञ्च बुद्धसङ्घगुणानं तग्गुणसामञ्ञतायाति दट्ठब्बं. एवञ्हि सकलभावविसिट्ठवचनं उपपन्नं होतीति. इज्झन्तञ्च सहेव इज्झति, न लोकियं विय पटिपाटिया असम्मोहपटिवेधेन पटिविद्धत्ताति गहेतब्बं. पदीपस्स विय हि एकक्खणेयेव मग्गस्स चतुकिच्चसाधनन्ति. ये पन वदन्ति ‘‘सरणगमनं निब्बानारम्मणं हुत्वा न पवत्तति, मग्गस्स अधिगतत्ता पन अधिगतमेव तं होति एकच्चानं तेविज्जादीनं लोकियविज्जादयो विया’’ति, तेसं पन वचने लोकियमेव सरणगमनं सिया, न लोकुत्तरं, तञ्च अयुत्तमेव दुविधस्सापि तस्स इच्छितब्बत्ता. तदङ्गप्पहानेन सरणगमनुपक्किलेसविक्खम्भनं. आरम्मणतो बुद्धादिगुणारम्मणं हुत्वाति एत्थापि वुत्तनयेन अत्थो, सरणगमनुपक्किलेसविक्खम्भनतो, आरम्मणतो च सकलेपि रतनत्तये इज्झतीति वुत्तं होति.

तन्ति लोकियसरणगमनं. ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’तिआदिना सद्धापटिलाभो. सद्धामूलिकाति यथावुत्तसद्धापुब्बङ्गमा. सहजातवसेन पुब्बङ्गमतायेव हि तम्मूलिकता सद्धाविरहितस्स बुद्धादीसु सम्मादस्सनस्स असम्भवतो. सम्मादिट्ठि नाम बुद्धसुबुद्धतं, धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपन्नतञ्च लोकियावबोधवसेन सम्मा ञायेन दस्सनतो. ‘‘सद्धापटिलाभो’’ति इमिना सम्मादिट्ठिविरहितापि सद्धा लोकियसरणगमनन्ति दस्सेति, ‘‘सद्धामूलिका च सम्मादिट्ठी’’ति पन एतेन सद्धूपनिस्सया यथावुत्ता पञ्ञाति. लोकियम्पि हि सरणगमनं दुविधं ञाणसम्पयुत्तं, ञाणविप्पयुत्तञ्च. तत्थ पठमेन पदेन मातादीहि उस्साहितदारकादीनं विय ञाणविप्पयुत्तं सरणगमनं गहितं, दुतियेन पन ञाणसम्पयुत्तं. तदुभयमेव पुञ्ञकिरियवत्थु विसेसभावेन दस्सेतुं ‘‘दससु पुञ्ञकिरियवत्थूसु दिट्ठिजुकम्मन्ति वुच्चती’’ति आह. दिट्ठि एव अत्तनो पच्चयेहि उजुं करीयतीति हि अत्थेन सम्मादिट्ठिया दिट्ठिजुकम्मभावो, दिट्ठि उजुं करीयति एतेनाति अत्थेन पन सद्धायपि. सद्धासम्मादिट्ठिग्गहणेन चेत्थ तप्पधानस्सापि चित्तुप्पादस्स गहणं, दिट्ठिजुकम्मपदेन च यथावुत्तेन करणसाधनेन, एवञ्च कत्वा ‘‘तप्परायणताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो’’ति हेट्ठा वुत्तवचनं समत्थितं होति, सद्धासम्मादिट्ठीनं पन विसुं गहणं तंसम्पयुत्तचित्तुप्पादस्स तप्पधानतायाति दट्ठब्बं.

तयिदन्ति लोकियं सरणगमनमेव पच्चामसति लोकुत्तरस्स तथा भेदाभावतो. तस्स हि मग्गक्खणेयेव वुत्तनयेन इज्झनतो तथाविधस्स समादानस्स अविज्जमानत्ता एस भेदो न सम्भवतीति. अत्ता सन्निय्यातीयति अप्पीयति परिच्चजीयति एतेनाति अत्तसन्निय्यातनं, यथावुत्तं सरणगमनसङ्खातं दिट्ठिजुकम्मं. तं रतनत्तयं परायणं पटिसरणमेतस्साति तप्परायणो, पुग्गलो, चित्तुप्पादो वा, तस्स भावो तप्परायणता, तदेव दिट्ठिजुकम्मं. ‘‘सरण’’न्ति अधिप्पायेन सिस्सभावं अन्तेवासिकभावसङ्खातं वत्तपटिवत्तादिकरणं उपगच्छति एतेनाति सिस्सभावूपगमनं. सरणगमनाधिप्पायेनेव पणिपतति एतेनाति पणिपातो, पणिपतनञ्चेत्थ अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मसामीचिकम्ममेव, सब्बत्थ च अत्थतो यथावुत्तदिट्ठिजुकम्ममेव वेदितब्बं.

संसारदुक्खनित्थरणत्थं अत्तनो अत्तभावस्स परिच्चजनं अत्तपरिच्चजनं. तप्परायणतादीसुपि एसेव नयो. हितोपदेसकथापरियायेन धम्मस्सापि आचरियभावो समुदाचरीयति ‘‘फलो अम्बो अफलो च, ते सत्थारो उभो ममा’’तिआदीसु वियाति आह ‘‘धम्मस्स अन्तेवासिको’’ति. ‘‘अभिवादना’’तिआदि पणिपातस्स अत्थदस्सनं. बुद्धादीनंयेवाति अवधारणस्स अत्तसन्निय्यातनादीसुपि सीहगतिकवसेन अधिकारो वेदितब्बो. एवञ्हि तदञ्ञनिवत्तनं कतं होतीति. ‘‘इमेसञ्ही’’तिआदि चतुधा पवत्तनस्स समत्थनं, कारणदस्सनं वा.

एवं अत्तसन्निय्यातनादीनि एकेन पकारेन दस्सेत्वा इदानि अपरेहिपि पकारेहि दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं, एतेन अत्तसन्निय्यातनतप्परायणतादीनं चतुन्नं परियायन्तरेहिपि अत्तसन्निय्यातनतप्परायणतादि कतमेव होति अत्थस्स अभिन्नत्ता यथा तं ‘‘सिक्खापच्चक्खानअभूतारोचनानी’’ति दस्सेति. जीवितपरियन्तिकन्ति भावनपुंसकवचनं, यावजीवं गच्छामीति अत्थो. महाकस्सपो किर सयमेव पब्बजितवेसं गहेत्वा महातित्थब्राह्मणगामतो निक्खमित्वा गच्छन्तो तिगावुतमग्गं पच्चुग्गमनं कत्वा अन्तरा च राजगहं, अन्तरा च नाळन्दं बहुपुत्तकनिग्रोधरुक्खमूले एककमेव निसिन्नं भगवन्तं पस्सित्वा ‘‘अयं भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति अजानन्तोयेव ‘‘सत्थारञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्य’’न्तिआदिना (सं. नि. २.१५४) सरणगमनमकासि. तेन वुत्तं ‘‘महाकस्सपस्स सरणगमनं विया’’ति. वित्थारो कस्सपसंयुत्तट्ठकथायं (सं. नि. अट्ठ. २.२.१५४) गहेतब्बो. तत्थ सत्थारञ्चवताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्यन्ति सचे अहं सत्थारं पस्सेय्यं, इमं भगवन्तंयेव पस्सेय्यं. न हि मे इतो अञ्ञेन सत्थारा भवितुं सक्का. सुगतञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्यन्ति सचे अहं सम्मापटिपत्तिया सुट्ठु गतत्ता सुगतं नाम पस्सेय्यं, इमं भगवन्तंयेव पस्सेय्यं. न हि मे इतो अञ्ञेन सुगतेन भवितुं सक्का. सम्मासम्बुद्धञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्यन्ति सचे अहं सम्मा सामञ्च सच्चानि बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धं नाम पस्सेय्यं, इमं भगवन्तंयेव पस्सेय्यं, न हि मे इतो अञ्ञेन सम्मासम्बुद्धेन भवितुं सक्काति अयमेत्थ अट्ठकथा. सब्बत्थ च-सद्दो, वत-सद्दो च पदपूरणमत्तं, चे-सद्देन वा भवितब्बं ‘‘सचे’’ति अट्ठकथायं (सं. नि. अट्ठ. २.२.१५४) वुत्तत्ता. वत-सद्दो च पस्सितुकामताय एकंसत्थं दीपेतीतिपि युज्जति.

‘‘सो अह’’न्तिआदि सुत्तनिपाते आळवकसुत्ते. तत्थ किञ्चापि मग्गेनेव तस्स सरणगमनमागतं, सोतापन्नभावदस्सनत्थं, पन पसादानुरूपदस्सनत्थञ्च एवं वाचं भिन्दतीति तदट्ठकथायं (सु. नि. अट्ठ. १.१८१) वुत्तं. गामा गामन्ति अञ्ञस्मा देवगामा अञ्ञं देवगामं, देवतानं वा खुद्दकं, महन्तञ्च गामन्तिपि अत्थो. पुरा पुरन्ति एत्थापि एसेव नयो. धम्मस्स च सुधम्मतन्ति बुद्धस्स सुबुद्धतं, धम्मस्स सुधम्मतं, सङ्घस्स सुप्पटिपन्नतञ्च अभित्थवित्वाति सह समुच्चयेन, पाठसेसेन च अत्थो, सम्बुद्धं नमस्समानो धम्मघोसको हुत्वा विचरिस्सामीति वुत्तं होति.

आळवकादीनन्ति आदि-सद्देन सातागिरहेमवतादीनम्पि सङ्गहो. ननु च एते आळवकादयो अधिगतमग्गत्ता मग्गेनेव आगतसरणगमना, कस्मा तेसं तप्परायणतासरणगमनं वुत्तन्ति? मग्गेनागतसरणगमनेहिपि तेहि तप्परायणताकारस्स पवेदितत्ता. ‘‘सो अहं विचरिस्सामि…पे… सुधम्मतं, (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १९४) ते मयं विचरिस्साम, गामा गामं नगा नगं…पे… सुधम्मत’’न्ति (सु. नि. १८२) च हि एतेहि तप्परायणताकारो पवेदितो. तस्मा सरणगमनविसेसमनपेक्खित्वा पवेदनाकारमत्तं उपदिसन्तेन एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. अथाति ‘‘कथं खो ब्राह्मणो होती’’तिआदिना पुट्ठस्स अट्ठविधपञ्हस्स ‘‘पुब्बेनिवासं यो वेदी’’तिआदिना ब्याकरणपरियोसानकाले. इदञ्हि मज्झिमपण्णासके ब्रह्मायुसुत्ते (म. नि. २.३९४) परिचुम्बतीति परिफुसति. परिसम्बाहतीति परिमज्जति. एवम्पि पणिपातो दट्ठब्बोति एवम्पि परमनिपच्चकारेन पणिपातो दट्ठब्बो.

सो पनेसाति पणिपातो. ञाति…पे… वसेनाति एत्थ ञातिवसेन, भयवसेन, आचरियवसेन, दक्खिणेय्यवसेनाति पच्चेकं योजेतब्बं द्वन्दपरतो सुय्यमानत्ता. तत्थ ञातिवसेनाति ञातिभाववसेन. भावप्पधाननिद्देसो हि अयं, भावलोपनिद्देसो वा तब्भावस्सेव अधिप्पेतत्ता. एवं सेसेसुपि पणिपातपदेन चेतेसं सम्बन्धो तब्बसेन पणिपातस्स चतुब्बिधत्ता. तेनाह ‘‘दक्खिणेय्यपणिपातेना’’ति, दक्खिणेय्यताहेतुकेन पणिपातेनेवाति अत्थो. इतरेहीति ञातिभावादिहेतुकेहि पणिपातेहि. ‘‘सेट्ठवसेनेवा’’तिआदि तस्सेवत्थस्स समत्थनं. इदानि ‘‘न इतरेही’’तिआदिना वुत्तमेव अत्थत्तयं यथाक्कमं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘तस्मा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘साकियो वा’’ति पितुपक्खतो ञातिकुलदस्सनं, ‘‘कोलियो वा’’ति पन मातुपक्खतो. वन्दतीति पणिपातस्स उपलक्खणवचनं. राजपूजितोति राजूहि, राजूनं वा पूजितो यथा ‘‘गामपूजितो’’ति. पूजावचनपयोगे हि कत्तरि सामिवचनमिच्छन्ति सद्दविदू. भगवतोति बोधिसत्तभूतस्स, बुद्धभूतस्स वा भगवतो. उग्गहितन्ति सिक्खितसिप्पं.

‘‘चतुधा’’तिआदि सिङ्गालोवादसुत्ते (दी. नि. ३.२६५) घरमावसन्ति घरे वसन्तो, कम्मप्पवचनीययोगतो चेत्थ भुम्मत्थे उपयोगवचनं. कम्मं पयोजयेति कसिवाणिज्जादिकम्मं पयोजेय्य. कुलानञ्हि न सब्बकालं एकसदिसं वत्तति, कदाचि राजादिवसेन आपदापि उप्पज्जति, तस्मा ‘‘आपदासु उप्पन्नासु भविस्सती’’ति एवं मनसि कत्वा निधापेय्याति आह ‘‘आपदासु भविस्सती’’ति. इमेसु पन चतूसु कोट्ठासेसु ‘‘एकेन भोगे भुञ्जेय्या’’ति वुत्तकोट्ठासतोयेव गहेत्वा भिक्खूनम्पि कपणद्धिकादीनम्पि दानं दातब्बं, पेसकारन्हापितकादीनम्पि वेतनं दातब्बन्ति अयं भोगपरिग्गहणानुसासनी, एवरूपं अनुसासनिं उग्गहेत्वाति अत्थो. इदञ्हि दिट्ठधम्मिकंयेव सन्धाय वदति, सम्परायिकं, पन निय्यानिकं वा अनुसासनिं पच्चासिसन्तोपि दक्खिणेय्यपणिपातमेव करोति नामाति दट्ठब्बं. ‘‘यो पना’’तिआदि ‘‘सेट्ठवसेनेव…पे… गण्हाती’’ति वुत्तस्सत्थस्स वित्थारवचनं.

‘‘एव’’न्तिआदि पन ‘‘सेट्ठवसेन च भिज्जती’’ति वुत्तस्स ब्यतिरेकदस्सनं. अत्थवसा लिङ्गविभत्तिविपरिणामोति कत्वा गहितसरणाय उपासिकाय वातिपि योजेतब्बं. एवमीदिसेसु. पब्बजितम्पीति पि-सद्दो सम्भावनत्थोति वुत्तं ‘‘पगेव अपब्बजित’’न्ति. सरणगमनं न भिज्जति सेट्ठवसेन अवन्दितत्ता. तथाति अनुकड्ढनत्थे निपातो ‘‘सरणगमनं न भिज्जती’’ति. रट्ठपूजितत्ताति रट्ठे, रट्ठवासीनं वा पूजितत्ता. तयिदं भयवसेन वन्दितब्बभावस्सेव समत्थनं, न तु अभेदस्स कारणदस्सनं, तस्स पन कारणं सेट्ठवसेन अवन्दितत्ताति वेदितब्बं. वुत्तञ्हि ‘‘सेट्ठवसेन च भिज्जती’’ति. सेट्ठवसेनाति लोके अग्गदक्खिणेय्यताय सेट्ठभाववसेनाति अत्थो. तेनाह ‘‘अयं लोके अग्गदक्खिणेय्योति वन्दती’’ति. तित्थियम्पि वन्दतो न भिज्जति, पगेव इतरं. सरणगमनप्पभेदोति सरणगमनविभागो, तब्बिभागसम्बन्धतो चेत्थ सक्का अभेदोपि सुखेन दस्सेतुन्ति अभेददस्सनं कतं.

अरियमग्गो एव लोकुत्तरसरणगमनन्ति चत्तारि सामञ्ञफलानि विपाकफलभावेन वुत्तानि. सब्बदुक्खक्खयोति सकलस्स वट्टदुक्खस्स अनुप्पादनिरोधो निब्बानं. एत्थ च कम्मसदिसं विपाकफलं, तब्बिपरीतं आनिसंसफलन्ति दट्ठब्बं. यथा हि सालिबीजादीनं फलानि तंसदिसानि विपक्कानि नाम होन्ति, विपाकनिरुत्तिञ्च लभन्ति, न मूलङ्कुरपत्तक्खन्धनाळानि, एवं कुसलाकुसलानं फलानि अरूपधम्मभावेन, सारम्मणभावेन च सदिसानि विपक्कानि नाम होन्ति, विपाकनिरुत्तिञ्च लभन्ति, न तदञ्ञानि कम्मनिब्बत्तानिपि कम्मअसदिसानि, तानि पन आनिसंसानि नाम होन्ति, आनिसंसनिरुत्तिमत्तञ्च लभन्तीति. ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिना धम्मपदे अग्गिदत्तब्राह्मणवत्थुपाळिमाहरित्वा दस्सेति.

यो चाति एत्थ च-सद्दो ब्यतिरेके, यो पनाति अत्थो. तत्रायमधिप्पायो – ब्यतिरेकत्थदीपने यदि ‘‘बहुं वे सरणं यन्ति, पब्बतानि वनानि चा’’तिआदिना (ध. प. १८८) वुत्तं खेमं सरणं न होति, न उत्तमं सरणं, एतञ्च सरणमागम्म सब्बदुक्खा न पमुच्चति, एवं सति किं नाम वत्थु खेमं सरणं होति, उत्तमं सरणं, किं नाम वत्थुं सरणमागम्म सब्बदुक्खा पमुच्चतीति चे?

यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो…पे…

एतं खो सरणं खेमं, एतं सरणमुत्तमं;

एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चतीति. (ध. प. १९०-९२);

एवमीदिसेसु. लोकियस्स सरणगमनस्स अञ्ञतित्थियावन्दनादिना कुप्पनतो, चलनतो च अकुप्पं अचलं लोकुत्तरमेव सरणगमनं पकासेतुं ‘‘चत्तारि अरियसच्चानि, सम्मप्पञ्ञाय पस्सती’’ति वुत्तं. वाचासिलिट्ठत्थञ्चेत्थ सम्मासद्दस्स रस्सत्तं. ‘‘दुक्ख’’न्तिआदि ‘‘चत्तारि अरियसच्चानी’’ति वुत्तस्स सरूपदस्सनं. दुक्खस्स च अतिक्कमन्ति दुक्खनिरोधं. दुक्खूपसमगामिनन्ति दुक्खनिरोधगामिं. ‘‘एत’’न्ति ‘‘चत्तारि…पे… पस्सती’’ति (ध. प. १९०) एवं वुत्तं लोकुत्तरसरणगमनसङ्खातं अरियसच्चदस्सनं. खो-सद्दो अवधारणत्थो पदत्तयेपि योजेतब्बो.

निच्चतो अनुपगमनादिवसेनाति ‘‘निच्च’’न्ति अग्गहणादिवसेन, इतिना निद्दिसितब्बेहि तो-सद्दमिच्छन्ति सद्दविदू. ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिना ञाणविभङ्गादीसु (म. नि. ३.१२६; अ. नि. १.२६८) आगतं पाळिं साधकभावेन आहरति. अट्ठानन्ति जनकहेतुपटिक्खेपो. अनवकासोति पच्चयहेतुपटिक्खेपो. उभयेनापि कारणमेव पटिक्खिपति. यन्ति येन कारणेन. दिट्ठिसम्पन्नोति मग्गदिट्ठिया सम्पन्नो सोतापन्नो. कञ्चि सङ्खारन्ति चतुभूमकेसु सङ्खतसङ्खारेसु एकम्पि सङ्खारं. निच्चतो उपगच्छेय्याति ‘‘निच्चो’’ति गण्हेय्य. सुखतो उपगच्छेय्याति ‘‘एकन्तसुखी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति (दी. नि. १.७६) एवं अत्तदिट्ठिवसेन ‘‘सुखो’’ति गण्हेय्य, दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तेन पन अरियसावको परिळाहवूपसमत्थं मत्तहत्थिपरित्तासितो चोक्खब्राह्मणो विय उक्कारभूमिं कञ्चि सङ्खारं सुखतो उपगच्छति. अत्तवारे कसिणादिपण्णत्तिसङ्गहणत्थं ‘‘सङ्खार’’न्ति अवत्वा ‘‘धम्म’’न्ति वुत्तं. यथाह परिवारे –

‘‘अनिच्चा सब्बे सङ्खारा, दुक्खानत्ता च सङ्खता;

निब्बानञ्चेव पञ्ञत्ति, अनत्ता इति निच्छया’’ति. (परि. २५७);

इमेसु पन तीसुपि वारेसु अरियसावकस्स चतुभूमकवसेनेव परिच्छेदो वेदितब्बो, तेभूमकवसेनेव वा. यं यञ्हि पुथुज्जनो ‘‘निच्चं सुखं अत्ता’’ति गाहं गण्हाति, तं तं अरियसावको ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति गण्हन्तो गाहं विनिवेठेति.

‘‘मातर’’न्तिआदीसु जनिका माता, जनको पिता, मनुस्सभूतो खीणासवो अरहाति अधिप्पेतो. किं पन अरियसावको तेहि अञ्ञम्पि पाणं जीविता वोरोपेय्याति? एतम्पि अट्ठानमेव. चक्कवत्तिरज्जसकजीवितहेतुपि हि सो तं जीविता न वोरोपेय्य, तथापि पुथुज्जनभावस्स महासावज्जतादस्सनत्थं अरियभावस्स च बलवतापकासनत्थं एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. पदुट्ठचित्तोति वधकचित्तेन पदूसनचित्तो, पदूसितचित्तो वा. लोहितं उप्पादेय्याति जीवमानकसरीरे खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितं उप्पादेय्य. सङ्घं भिन्देय्याति समानसंवासकं समानसीमायं ठितं सङ्घं पञ्चहि कारणेहि भिन्देय्य, वुत्तञ्हेतं ‘‘पञ्चहुपालि आकारेहि सङ्घो भिज्जति कम्मेन, उद्देसेन, वोहरन्तो, अनुस्सावनेन, सलाकग्गाहेना’’ति (परि. ४५८) अञ्ञं सत्थारन्ति इतो अञ्ञं तित्थकरं ‘‘अयं मे सत्था’’ति एवं गण्हेय्य, नेतं ठानं विज्जतीति अत्थो. भवसम्पदाति सुगतिभवेन सम्पदा, इदं विपाकफलं. भोगसम्पदाति मनुस्सभोगदेवभोगेहि सम्पदा, इदं पन आनिसंसफलं. ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिना देवतासंयुत्तादिपाळिं (सं. नि. १.३७) साधकभावेन दस्सेति.

गता सेति एत्थ से-इति निपातमत्तं. न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिन्ति ते बुद्धं सरणं गता तन्निमित्तं अपायं न गमिस्सन्ति. मानुसन्ति च गाथाबन्धवसेन विसञ्ञोगनिद्देसो, मनुस्सेसु जातन्ति अत्थो. देवकायन्ति देवसङ्घं, देवपुरं वा ‘‘देवानं कायो समूहो एत्था’’ति कत्वा.

‘‘अपरम्पी’’तिआदिना सळायतनवग्गे मोग्गल्लानसंयुत्ते (सं. नि. ४.३४१) आगतं अञ्ञम्पि फलमाह, अपरम्पि फलं महामोग्गल्लानत्थेरेन वुत्तन्ति अत्थो. अञ्ञे देवेति असरणङ्गते देवे. दसहि ठानेहीति दसहि कारणेहि. ‘‘दिब्बेना’’तिआदि तस्सरूपदस्सनं. अधिगण्हन्तीति अभिभवन्ति अतिक्कमित्वा तिट्ठन्ति. ‘‘एस नयो’’ति इमिना ‘‘साधु खो देवानमिन्द धम्मसरणगमनं होती’’ति (सं. नि. ४.३४१) सुत्तपदं अतिदिसति. वेलामसुत्तं नाम अङ्गुत्तरनिकाये नवनिपाते जातिगोत्तरूपभोगसद्धापञ्ञादीहि मरियादवेलातिक्कन्तेहि उळारेहि गुणेहि समन्नागतत्ता वेलामनामकस्स बोधिसत्तभूतस्स चतुरासीतिसहस्सराजूनं आचरियब्राह्मणस्स दानकथापटिसञ्ञुत्तं सुत्तं (अ. नि. ९.२०) तत्थ हि करीसस्स चतुत्थभागप्पमाणानं चतुरासीतिसहस्ससङ्ख्यानं सुवण्णपातिरूपियपातिकंसपातीनं यथाक्कमं रूपियसुवण्ण हिरञ्ञपूरानं, सब्बालङ्कारपटिमण्डितानं, चतुरासीतिया हत्थिसहस्सानं चतुरासीतिया अस्ससहस्सानं, चतुरासीतिया रथसहस्सानं, चतुरासीतिया धेनुसहस्सानं, चतुरासीतिया कञ्ञासहस्सानं, चतुरासीतिया पल्लङ्कसहस्सानं, चतुरासीतिया वत्थकोटिसहस्सानं, अपरिमाणस्स च खज्जभोज्जादिभेदस्स आहारस्स परिच्चजनवसेन सत्तमासाधिकानि सत्तसंवच्छरानि निरन्तरं पवत्तवेलाममहादानतो एकस्स सोतापन्नस्स दिन्नदानं महप्फलतरं, ततो सतंसोतापन्नानं दिन्नदानतो एकस्स सकदागामिनो, ततो एकस्स अनागामिनो, ततो एकस्स अरहतो, ततो एकस्स पच्चेकबुद्धस्स, ततो सम्मासम्बुद्धस्स, ततो बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स दिन्नदानं महप्फलतरं, ततो चातुद्दिसं सङ्घं उद्दिस्स विहारकरणं, ततो सरणगमनं महप्फलतरन्ति अयमत्थो पकासितो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यं गहपति वेलामो ब्राह्मणो दानं अदासि महादानं, यो चेकं दिट्ठिसम्पन्नं भोजेय्य, इदं ततो महप्फलतरं, यो च सतं दिट्ठिसम्पन्नानं भोजेय्य, यो चेकं सकदागामिं भोजेय्य, इदं ततो महप्फलतर’’न्तिआदि (अ. नि. ९.२०).

इमिना च उक्कट्ठपरिच्छेदतो लोकुत्तरस्सेव सरणगमनस्स फलं दस्सितन्ति वेदितब्बं. तथा हि वेलामसुत्तट्ठकथायं वुत्तं ‘‘सरणं गच्छेय्याति एत्थ मग्गेनागतं अनिवत्तनसरणं अधिप्पेतं, अपरे पनाहु ‘अत्तानं निय्यातेत्वा दिन्नत्ता सरणगमनं ततो महप्फलतर’न्ति वुत्त’’न्ति (अ. नि. अट्ठ. ३.९.२०) कूटदन्तसुत्तट्ठकथायं पन वक्खति ‘‘यस्मा च सरणगमनं नाम तिण्णं रतनानं जीवितपरिच्चागमयं पुञ्ञकम्मं सग्गसम्पत्तिं देति, तस्मा महप्फलतरञ्च महानिसंसतरञ्चाति वेदितब्ब’’न्ति (दी. नि. अट्ठ. १.३५०, ३५१) इमिना पन नयेन लोकियस्सापि सरणगमनस्स फलं इध दस्सितमेवाति गहेतब्बं. आचरियधम्मपालत्थेरेनपि (दी. नि. टी. १.२५०) हि अयमेवत्थो इच्छितोति विञ्ञायति इध चेव अञ्ञासु च मज्झिमागमटीकादीसु अविसेसतोयेव वुत्तत्ता, आचरियसारिपुत्तत्थेरेनापि अयमत्थो अभिमतो सिया सारत्थदीपनियं, (सारत्थ. टी. वेरञ्जकअण्डवण्णना.१५) अङ्गुत्तरटीकायञ्च तदुभयसाधारणवचनतो. अपरे पन वदन्ति ‘‘कूटदन्तसुत्तट्ठकथायम्पि (दी. नि. टी. १.२४९) लोकुत्तरस्सेव सरणगमनस्स फलं वुत्त’’न्ति, तदयुत्तमेव तथा अवुत्तत्ता. ‘‘यस्मा…पे… देती’’ति हि तदुभयसाधारणकारणवसेन तदुभयस्सापि फलं तत्थ वुत्तन्ति. वेलामसुत्तादीनन्ति एत्थ आदिसद्देन (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) अग्गप्पसादसुत्तछत्तमाणवकविमानादीनं (वि. व. ८८६ आदयो) सङ्गहो दट्ठब्बो.

अञ्ञाणं नाम वत्थुत्तयस्स गुणानमजाननं तत्थ सम्मोहो. संसयो नाम ‘‘बुद्धो नु खो, न नु खो’’तिआदिना (दी. नि. अट्ठ. २.२१६) विचिकिच्छा. मिच्छाञाणं नाम वत्थुत्तयस्स गुणानं अगुणभावपरिकप्पनेन विपरीतग्गाहो. आदिसद्देन अनादरागारवादीनं सङ्गहो. संकिलिस्सतीति संकिलिट्ठं मलीनं भवति. न महाजुतिकन्तिआदिपि संकिलेसपरियायो एव. तत्थ न महाजुतिकन्ति न महुज्जलं, अपरिसुद्धं अपरियोदातन्ति अत्थो. न महाविप्फारन्ति न महानुभावं, अपणीतं अनुळारन्ति अत्थो. सावज्जोति तण्हादिट्ठादिवसेन सदोसो. तदेव फलवसेन विभावेतुं ‘‘अनिट्ठफलो’’ति वुत्तं, सावज्जत्ता अकन्तिफलो होतीति अत्थो. लोकियसरणगमनं सिक्खासमादानं विय अगहितकालपरिच्छेदं जीवितपरियन्तमेव होति, तस्मा तस्स खन्धभेदेन भेदो, सो च तण्हादिट्ठादिविरहितत्ता अदोसोति आह ‘‘अनवज्जो कालकिरियाय होती’’ति. सोति अनवज्जो सरणगमनभेदो. सतिपि अनवज्जत्ते इट्ठफलोपि न होति, पगेव अनिट्ठफलो अविपाकत्ता. न हि तं अकुसलं होति, अथ खो भेदनमत्तन्ति अधिप्पायो. भवन्तरेपीति अञ्ञस्मिम्पि भवे.

धरसद्दस्स द्विकम्मिकत्ता ‘‘उपासक’’न्ति इदम्पि कम्ममेव, तञ्च खो आकारट्ठानेति अत्थमत्तं दस्सेतुं ‘‘उपासको अयन्ति एवंधारेतू’’ति वुत्तं. धारेतूति च उपधारेतूति अत्थो. उपधारणञ्चेत्थ जाननमेवाति दस्सेति ‘‘जानातू’’ति इमिना. उपासकविधिकोसल्लत्थन्ति उपासकभावविधानकोसल्लत्थं. को उपासकोति सरूपपुच्छा, किं लक्खणो उपासको नामाति वुत्तं होति. कस्माति हेतुपुच्छा, केन पवत्तिनिमित्तेन उपासकसद्दो तस्मिं पुग्गले निरुळ्होति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘कस्मा उपासकोति वुच्चती’’ति. सद्दस्स हि अभिधेय्ये पवत्तिनिमित्तमेव तदत्थस्स तब्भावकारणं. किमस्स सीलन्ति वतसमादानपुच्छा, कीदिसं अस्स उपासकस्स सीलं, कित्तकेन वतसमादानेनायं सीलसम्पन्नो नाम होतीति अत्थो. को आजीवोति कम्मसमादानपुच्छा, को अस्स सम्माआजीवो, केन कम्मसमादानेन अस्स आजीवो सम्भवतीति पुच्छति, सो पन मिच्छाजीवस्स परिवज्जनेन होतीति मिच्छाजीवोपि विभजीयति. का विपत्तीति तदुभयेसं विप्पटिपत्तिपुच्छा, का अस्स उपासकस्स सीलस्स, आजीवस्स च विपत्तीति अत्थो. सामञ्ञनिद्दिट्ठे हि सति अनन्तरस्सेव विधि वा पटिसेधो वाति अनन्तरस्स गहणं. का सम्पत्तीति तदुभयेसमेव सम्मापटिपत्तिपुच्छा, का अस्स उपासकस्स सीलस्स, आजीवस्स च सम्पत्तीति वुत्तनयेन अत्थो. सरूपवचनत्थादिसङ्खातेन पकारेन किरतीति पकिण्णं, तदेव पकिण्णकं, अनेकाकारेन पवत्तं अत्थविनिच्छयन्ति अत्थो.

यो कोचीति खत्तियब्राह्मणादीसु यो कोचि, इमिना पदेन अकारणमेत्थ जातिआदिविसेसोति दस्सेति, ‘‘सरणगतो’’ति इमिना पन सरणगमनमेवेत्थ पमाणन्ति. ‘‘गहट्ठो’’ति च इमिना आगारिकेस्वेव उपासकसद्दो निरुळ्हो, न पब्बज्जूपगतेसूति. तमत्थं महावग्गसंयुत्ते महानामसुत्तेन (सं. नि. ५.१०३३) साधेन्तो ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिमाह. तत्थ यतोति बुद्धादिसरणगमनतो. महानामाति अत्तनो चूळपितुनो सुक्कोदनस्स पुत्तं महानामं नाम सक्यराजानं भगवा आलपति. एत्तावताति एत्तकेन बुद्धादिसरणगमनेन उपासको नाम होति, न जातिआदीहि कारणेहीति अधिप्पायो. कामञ्च तपुस्सभल्लिकानं विय द्वेवाचिकउपासकभावोपि अत्थि, सो पन तदा वत्थुत्तयाभावतो कदाचियेव होतीति सब्बदा पवत्तं तेवाचिकउपासकभावं दस्सेतुं ‘‘सरणगतो’’ति वुत्तं. तेपि हि पच्छा तिसरणगता एव, न चेत्थ सम्भवति अञ्ञं पटिक्खिपित्वा एकं वा द्वे वा सरणगतो उपासको नामाति इममत्थम्पि ञापेतुं एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

उपासनतोति तेनेव सरणगमनेन, तत्थ च सक्कच्चकारिताय गारवबहुमानादियोगेन पयिरुपासनतो, इमिना कत्वत्थं दस्सेति. तेनाह ‘‘सो ही’’तिआदि.

वेरमणियोति एत्थ वेरं वुच्चति पाणातिपातादिदुस्सील्यं, तस्स मणनतो हननतो विनासनतो वेरमणियो नाम, पञ्च विरतियो विरतिपधानत्ता तस्स सीलस्स. तथा हि उदाहटे महानामसुत्ते वुत्तं ‘‘पाणातिपाता पटिविरतो होती’’तिआदि (सं. नि. ५.१०३३) ‘‘यथाहा’’तिआदिना साधकं, सरूपञ्च दस्सेति यथा तं उय्यानपालस्स एकेनेव उदकपतिट्ठानपयोगेन अम्बसेचनं, गरुसिनानञ्च. यथाह अम्बविमाने (वि. व. ११५१ आदयो) –

‘‘अम्बो च सित्तो समणो च न्हापितो,

मया च पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं;

इति सो पीतिया कायं, सब्बं फरति अत्तनो’’ति.

[‘‘अम्बो च सिञ्चतो आसि, समणो च नहापितो;

बहुञ्च पुञ्ञं पसुतं, अहो सफलं जीवित’’न्ति. (इध टीकायं मूलपाठो)]

एवमीदिसेसु. एत्तावताति एत्तकेन पञ्चवेरविरतिमत्तेन.

मिच्छावणिज्जाति अयुत्तवणिज्जा, न सम्मावणिज्जा, असारुप्पवणिज्जकम्मानीति अत्थो. पहायाति अकरणेनेव पजहित्वा. धम्मेनाति धम्मतो अनपेतेन, तेन मिच्छावणिज्जकम्मेन आजीवनतो अञ्ञम्पि अधम्मिकं आजीवनं पटिक्खिपति. समेनाति अविसमेन, तेन कायविसमादिदुच्चरितं वज्जेत्वा कायसमादिना सुचरितेन आजीवनं दस्सेति. ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिना पञ्चङ्गुत्तरपाळिमाहरित्वा साधकं, सरूपञ्च दस्सेति. वाणिजानं अयन्ति वणिज्जा, यस्स कस्सचि विक्कयो, इत्थिलिङ्गपदमेतं. सत्थवणिज्जाति आवुधभण्डं कत्वा वा कारेत्वा वा यथाकतं पटिलभित्वा वा तस्स विक्कयो. सत्तवणिज्जाति मनुस्सविक्कयो. मंसवणिज्जाति सूनकारादयो विय मिगसूकरादिके पोसेत्वा मंसं सम्पादेत्वा विक्कयो. मज्जवणिज्जाति यं किञ्चि मज्जं योजेत्वा तस्स विक्कयो. विसवणिज्जाति विसं योजेत्वा, सङ्गहेत्वा वा तस्स विक्कयो. तत्थ सत्थवणिज्जा परोपरोधनिमित्तताय अकरणीयाति वुत्ता, सत्तवणिज्जा अभुजिस्सभावकरणतो, मंसवणिज्जा वधहेतुतो, मज्जवणिज्जा पमादट्ठानतो, विसवणिज्जा परूपघातकारणतो.

तस्सेवाति यथावुत्तस्स पञ्चवेरमणिलक्खणस्स सीलस्स चेव पञ्चमिच्छावणिज्जादिप्पहानलक्खणस्स आजीवस्स च पटिनिद्देसो. विपत्तीति भेदो, पकोपो च. एवं सीलआजीवविपत्तिवसेन उपासकस्स विपत्तिं दस्सेत्वा अस्सद्धियादिवसेनपि दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. यायाति अस्सद्धियादिविप्पटिपत्तिया. चण्डालोति नीचधम्मजातिकट्ठेन उपासकचण्डालो. मलन्ति मलीनट्ठेन उपासकमलं. पतिकिट्ठोति लामकट्ठेन उपासकनिहीनो. सापिस्साति सापि अस्सद्धियादिविप्पटिपत्ति अस्स उपासकस्स विपत्तीति वेदितब्बा. का पनायन्ति वुत्तं ‘‘ते चा’’तिआदि. उपासकचण्डालसुत्तं, (अ. नि. ५.१७५) उपासकरतनसुत्तञ्च पञ्चङ्गुत्तरे. तत्थ बुद्धादीसु, कम्मकम्मफलेसु च सद्धाविपरियायो मिच्छाविमोक्खो अस्सद्धियं, तेन समन्नागतो अस्सद्धो. यथावुत्तसीलविपत्तिआजीवविपत्तिवसेन दुस्सीलो. ‘‘इमिना दिट्ठादिना इदं नाम मङ्गलं होती’’ति एवं बालजनपरिकप्पितेन कोतूहलसङ्खातेन दिट्ठसुतमुतमङ्गलेन समन्नागतो कोतूहलमङ्गलिको. मङ्गलं पच्चेतीति दिट्ठमङ्गलादिभेदं मङ्गलमेव पत्तियायति नो कम्मन्ति कम्मस्सकतं नो पत्तियायति. इतो च बहिद्धाति इतो सब्बञ्ञुबुद्धसासनतो बहिद्धा बाहिरकसमये. च-सद्दो अट्ठानपयुत्तो, सब्बत्थ ‘‘अस्सद्धो’’तिआदीसु योजेतब्बो. दक्खिणेय्यं परियेसतीति दुप्पटिपन्नं दक्खिणारहसञ्ञी गवेसति. तत्थाति बहिद्धा बाहिरकसमये. पुब्बकारं करोतीति पठमतरं दानमाननादिकं कुसलकिरियं करोति, बाहिरकसमये पठमतरं कुसलकिरियं कत्वा पच्छा सासने करोतीति वुत्तं होतीति. तत्थाति वा तेसं बाहिरकानं तित्थियानन्तिपि वदन्ति. एत्थ च दक्खिणेय्यपरियेसनपुब्बकारे एकं कत्वा पञ्च धम्मा वेदितब्बा.

अस्साति उपासकस्स. सीलसम्पदाति यथावुत्तेन पञ्चवेरमणिलक्खणेन सीलेन सम्पदा. आजीवसम्पदाति पञ्चमिच्छावणिज्जादिप्पहानलक्खणेन आजीवेन सम्पदा. एवं सीलसम्पदाआजीवसम्पदावसेन उपासकस्स सम्पत्तिं दस्सेत्वा सद्धादिवसेनपि दस्सेन्तो ‘‘ये चस्सा’’तिआदिमाह. ये च पञ्च धम्मा, तेपि अस्स सम्पत्तीति योजना. धम्मेहीति गुणेहि. चतुन्नं परिसानं रतिजननट्ठेन उपासकोव रतनं उपासकरतनं. गुणसोभाकित्तिसद्दसुगन्धतादीहि उपासकोव पदुमं उपासकपदुमं. तथा उपासकपुण्डरीकं. सेसं विपत्तियं वुत्तविपरियायेन वेदितब्बं.

निगण्ठीनन्ति निगण्ठसमणीनं. आदिम्हीति पठमत्थे. उच्छग्गन्ति उच्छुअग्गं उच्छुकोटि. तथा वेळग्गन्ति एत्थापि. कोटियन्ति परियन्तकोटियं, परियन्तत्थेति अत्थो. अम्बिलग्गन्ति अम्बिलकोट्ठासं. तथा तित्तकग्गन्ति एत्थापि. विहारग्गेनाति ओवरककोट्ठासेन ‘‘इमस्मिं गब्भे वसन्तानं इदं नाम फलं पापुणाती’’तिआदिना तंतंवसनट्ठानकोट्ठासेनाति अत्थो. परिवेणग्गेनाति एत्थापि एसेव नयो. अग्गेति एत्थ उपयोगवचनस्स एकारादेसो, वचनविपल्लासो वा, कत्वा-सद्दो च सेसोति वुत्तं ‘‘आदिं कत्वा’’ति. भावत्थे ता-सद्दोति दस्सेति ‘‘अज्जभाव’’न्ति इमिना, अज्जभावो च नाम तस्मिं धम्मस्सवनसमये धरमानकतापापुणकभावो. तदा हि तं निस्सयवसेन धरमानतं निमित्तं कत्वा तंदिवसनिस्सितअरुणुग्गमनतो पट्ठाय याव पुन अरुणुग्गमना एत्थन्तरे अज्जसद्दो पवत्तति, तस्मा तस्मिं समये धरमानकतासङ्खातं अज्जभावं आदिं कत्वाति अत्थो दट्ठब्बो. अज्जतन्ति वा अज्जइच्चेव अत्थो ता-सद्दस्स सकत्थवुत्तितो यथा ‘‘देवता’’ति, अयं आचरियानं मति. एवं पठमक्खरेन दिस्समानपाठानुरूपं अत्थं दस्सेत्वा इदानि ततियक्खरेन दिस्समानपाठानुरूपं अत्थं दस्सेतुं ‘‘अज्जदग्गेति वा पाठो’’तिआदि वुत्तं. आगममत्तत्ता दकारो पदसन्धिकरो. अज्जाति हि नेपातिकमिदं पदं. तेनाह ‘‘अज्ज अग्गन्ति अत्थो’’ति.

‘‘पाणो’’ति इदं परमत्थतो जीवितिन्द्रिये एव, ‘‘पाणुपेत’’न्ति च करणत्थेनेव समासोति ञापेतुं ‘‘याव मे जीवितं पवत्तति, ताव उपेत’’न्ति आह. उपेति उपगच्छतीति हि उपेतो, पाणेहि करणभूतेहि उपेतो पाणुपेतोति अत्थो आचरियेहि अभिमतो. इमिना च ‘‘पाणुपेतन्ति इदं पदं तस्स सरणगमनस्स आपाणकोटिकतादस्सन’’न्ति इममत्थं विभावेति. ‘‘पाणुपेत’’न्ति हि इमिना याव मे पाणा धरन्ति, ताव सरणं उपेतो, उपेन्तो च न वाचामत्तेन, न च एकवारं चित्तुप्पादमत्तेन, अथ खो पाणानं परिच्चजनवसेन यावजीवं उपेतोति आपाणकोटिकता दस्सिता. ‘‘तीहि…पे… गत’’न्ति इदं ‘‘सरणं गत’’न्ति एतस्स अत्थवचनं. ‘‘अनञ्ञसत्थुक’’न्ति इदं पन अन्तोगधावधारणेन, अञ्ञत्थापोहनेन च निवत्तेतब्बत्थदस्सनं. एकच्चो कप्पियकारकसद्दस्स अत्थो उपासकसद्दस्स वचनीयोपि भवतीति वुत्तं ‘‘उपासकं कप्पियकारक’’न्ति, अत्तसन्निय्यातनसरणगमनं वा सन्धाय एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एवं ‘‘पाणुपेत’’न्ति इमिना नीतत्थतो दस्सितं तस्स सरणगमनस्स आपाणकोटिकतं दस्सेत्वा एवं वदन्तो पनेस राजा ‘‘जीवितेन सह वत्थुत्तयं पटिपूजेन्तो सरणगमनं रक्खामी’’ति अधिप्पायं विभावेतीति नेय्यत्थतो विभावितं तस्स रञ्ञो अधिप्पायं विभावेन्तो ‘‘अहञ्ही’’तिआदिमाह. तत्थ हि-सद्दो समत्थने, कारणत्थे वा, तेन इमाय युत्तिया, इमिना वा कारणेन उपासकं मं भगवा धारेतूति अयमत्थो पकासितो.

अच्चयनं साधुमरियादं अतिक्कम्म मद्दित्वा पवत्तनं अच्चयो, कायिकादिअज्झाचारसङ्खातो दोसोति आह ‘‘अपराधो’’ति, अच्चेति अभिभवित्वा पवत्तति एतेनाति वा अच्चयो, कायिकादिवीतिक्कमस्स पवत्तनको अकुसलधम्मसङ्खातो दोसो एव, सो च अपरज्झति एतेनाति अपराधोति वुच्चति. सो हि अपरज्झन्तं पुरिसं अभिभवित्वा पवत्तति. तेनाह ‘‘अतिक्कम्म अभिभवित्वा पवत्तो’’ति. धम्मन्ति दसराजधम्मं. वित्थारो पनेतस्स महाहंसजातकादीहि विभावेतब्बो. चरतीति आचरति करोति. धम्मेनेवाति धम्मतो अनपेतेनेव, अनपेतकुसलधम्मेनेवाति अत्थो. तेनाह ‘‘न पितुघातनादिना अधम्मेना’’ति. ‘‘पटिग्गण्हातू’’ति एतस्स अधिवासनं सम्पटिच्छतूति सद्दतो अत्थो, अधिप्पायतो पन अत्थं दस्सेतुं ‘‘खमतू’’ति वुत्तं. पुन अकरणमेत्थ संवरोति दस्सेति ‘‘पुन एवरूपस्सा’’तिआदिना. ‘‘अपराधस्सा’’तिआदि अञ्ञमञ्ञं वेवचनं.

२५१. ‘‘यथाधम्मो ठितो, तथेवा’’ति इमिनापि यथा-सद्दस्स अनुरूपत्थमाह, साधुसमाचिण्णकुसलधम्मानुरूपन्ति अत्थो. पटिसद्दस्स अनत्थकतं दस्सेति ‘‘करोसी’’ति इमिना. पटिकम्मं करोसीतिपि वदन्ति. यथाधम्मं पटिकरणं नाम कतापराधस्स खमापनमेवाति आह ‘‘खमापेसीति वुत्तं होती’’ति. ‘‘पटिग्गण्हामा’’ति एतस्स अधिवासनं सम्पटिच्छामाति अत्थं दस्सेति ‘‘खमामा’’ति इमिना. वुद्धि हेसाति एत्थ ह-कारो पदसिलिट्ठताय आगमो, हि-सद्दो वा निपातमत्तं. एसाति यथाधम्मं पटिकिरिया, आयतिं संवरापज्जना च. तेनाह ‘‘यो अच्चयं…पे… आपज्जती’’ति. सदेवकेन लोकेन ‘‘सरण’’न्ति अरणीयतो उपगन्तब्बतो तथागतो अरियो नामाति वुत्तं ‘‘बुद्धस्स भगवतो’’ति. विनेति सत्ते एतेनाति विनयो, सासनं. वद्धति सग्गमोक्खसम्पत्ति एतायाति वुद्धि. कतमा पन सा, या ‘‘एसा’’ति निद्दिट्ठा वुद्धीति चोदनमपनेतुं ‘‘यो अच्चय’’न्तिआदि वुत्तन्ति सम्बन्धं दस्सेति ‘‘कतमा’’तिआदिना, या अयं संवरापज्जना, सा ‘‘एसा’’ति निद्दिट्ठा वुद्धि नामाति अत्थो. ‘‘यथाधम्मं पटिकरोती’’ति इदं आयतिं संवरापज्जनाय पुब्बकिरियादस्सनन्ति विञ्ञापनत्थं ‘‘यथाधम्मं पटिकरित्वा आयतिं संवरापज्जना’’ति वुत्तं. एसा हि आचरियानं पकति, यदिदं येन केनचि पकारेन अधिप्पायन्तरविञ्ञापनं, एतपदेन पन तस्सापि पटिनिद्देसो सम्भवति ‘‘यथाधम्मं पटिकरोती’’ तिपि पटिनिद्दिसितब्बस्स दस्सनतो. केचि पन ‘‘यथाधम्मं पटिकरोती’ति इदं पुब्बकिरियामत्तस्सेव दस्सनं, न पटिनिद्दिसितब्बस्स. ‘आयतिञ्च संवरं आपज्जती’ति इदं पन पटिनिद्दिसितब्बस्सेवाति विञ्ञापनत्थं एवं वुत्त’’न्ति वदन्ति, तदयुत्तमेव खमापनस्सापि वुद्धिहेतुभावेन अरियूपवादे वुत्तत्ता. इतरथा हि खमापनाभावेपि आयतिं संवरापज्जनाय एव अरियूपवादापगमनं वुत्तं सिया, न च पन वुत्तं, तस्मा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बोति.

कस्मा पन ‘‘याय’’न्तिआदिना धम्मनिद्देसो दस्सितो, ननु पाळियं ‘‘यो अच्चय’’न्तिआदिना पुग्गलनिद्देसो कतोति चोदनं सोधेतुं ‘‘देसनं पना’’तिआदि आरद्धं. पुग्गलाधिट्ठानं करोन्तोति पुग्गलाधिट्ठानधम्मदेसनं करोन्तो. पुग्गलाधिट्ठानापि हि पुग्गलाधिट्ठानधम्मदेसना, पुग्गलाधिट्ठानपुग्गलदेसनाति दुविधा होति. अयमेत्थाधिप्पायो – किञ्चापि ‘‘वुद्धि हेसा’’तिआदिना धम्माधिट्ठानदेसना आरद्धा, तथापि पुन पुग्गलाधिट्ठानं करोन्तेन ‘‘यो अच्चय’’न्तिआदिना पुग्गलाधिट्ठानदेसना आरद्धा देसनाविलासवसेन, वेनेय्यज्झासयवसेन चाति. तदुभयवसेनेव हि धम्माधिट्ठानादिभेदेन चतुब्बिधा देसना.

२५२. वचसायत्तेति वचसा आयत्ते. वाचापटिबन्धत्तेति वदन्ति, तं ‘‘सो ही’’तिआदिना विरुद्धं विय दिस्सति. वचसायत्थेति पन वाचापरियोसानत्थेति अत्थो युत्तो ओसानकरणत्थस्स सासद्दस्स वसेन सायसद्दनिप्फत्तितो यथा ‘‘दायो’’ति. एवञ्हि समत्थनवचनम्पि उपपन्नं होति. गमनाय कतं वाचापरियोसानं कत्वा वुत्तत्ता तस्मिंयेव अत्थे वत्ततीति. हन्दसद्दञ्हि चोदनत्थे, वचसग्गत्थे च इच्छन्ति. ‘‘हन्द दानि भिक्खवे आमन्तयामी’’तिआदीसु (दी. नि. २.२१८; सं. नि. १.१८६) हि चोदनत्थे, ‘‘हन्द दानि अपायामी’’तिआदीसु (जा. २.२२.८४३) वचसग्गत्थे, वचसग्गो च नाम वाचाविस्सज्जनं, तञ्च वाचापरियोसानमेवाति दट्ठब्बं. दुक्करकिच्चवसेन बहुकिच्चताति आह ‘‘बलवकिच्चा’’ति. ‘‘अवस्सं कत्तब्बं किच्चं, इतरं करणीयं. पठमं वा कत्तब्बं किच्चं, पच्छा कत्तब्बं करणीयं. खुद्दकं वा किच्चं, महन्तं करणीय’’न्तिपि उदानट्ठकथादीसु (उदा. अट्ठ. १५) वुत्तं. यं-तं-सद्दानं निच्चसम्बन्धत्ता, गमनकालजाननतो, अञ्ञकिरियाय च अनुपयुत्तत्ता ‘‘तस्स कालं त्वमेव जानासी’’ति वुत्तं. इदं वुत्तं होति ‘‘तया ञातं गमनकालं त्वमेव ञत्वा गच्छाही’’ति. अथ वा यथा कत्तब्बकिच्चनियोजने ‘‘इमं जान, इमं देहि, इमं आहरा’’ति (पाचि. ८८, ९३) वुत्तं, तथा इधापि तया ञातं कालं त्वमेव जानासि, गमनवसेन करोहीति गमने नियोजेतीति दस्सेतुं ‘‘त्वमेव जानासी’’ति पाठसेसो वुत्तोति दट्ठब्बं. ‘‘तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा’’तिआदि यथासमाचिण्णं पकरणाधिगतमत्तं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ पदक्खिणन्ति पकारतो कतं दक्खिणं. तेनाह ‘‘तिक्खत्तु’’न्ति. दसनखसमोधानसमुज्जलन्ति द्वीसु हत्थेसु जातानं दसन्नं नखानं समोधानेन एकीभावेन समुज्जलन्तं, तेन द्विन्नं करतलानं समट्ठपनं दस्सेति. अञ्जलिन्ति हत्थपुटं. अञ्जति ब्यत्तिं पकासेति एतायाति अञ्जलि. अञ्जु-सद्दञ्हि ब्यत्तियं, अलिपच्चयञ्च इच्छन्ति सद्दविदू. अभिमुखोवाति सम्मुखो एव, न भगवतो पिट्ठिं दस्सेत्वाति अत्थो. पञ्चप्पतिट्ठितवन्दनानयो वुत्तो एव.

२५३. इमस्मिंयेव अत्तभावे विपच्चनकानं अत्तनो पुब्बे कतकुसलमूलानं खणनेन खतो, तेसमेव उपहननेन उपहतो, पदद्वयेनपि तस्स कम्मापराधमेव दस्सेति परियायवचनत्ता पदद्वयस्स. कुसलमूलसङ्खातपतिट्ठाभेदनेन खतूपहतभावं दस्सेतुं ‘‘भिन्नपतिट्ठो जातो’’ति वुत्तं. पतिट्ठा, मूलन्ति च अत्थतो एकं. पतिट्ठहति सम्मत्तनियामोक्कमनं एतायाति हि पतिट्ठा, तस्स कुसलूपनिस्सयसम्पदा, सा किरियापराधेन भिन्ना विनासिता एतेनाति भिन्नपतिट्ठो. तदेव वित्थारेन्तो ‘‘तथा’’तिआदिमाह. यथा कुसलमूलसङ्खाता अत्तनो पतिट्ठानजाता, तथा अनेन रञ्ञा अत्तनाव अत्ता खतो खनितोति योजना. खतोति हि इदं इध कम्मवसेन सिद्धं, पाळियं पन कत्तुवसेनाति दट्ठब्बं. पदद्वयस्स परियायत्ता ‘‘उपहतो’’ति इध न वुत्तं.

‘‘रागो रजो न च पन रेणु वुच्चती’’तिआदि (महानि. २०९; चूळनि. ७४) वचनतो रागदोसमोहाव इध रजो नामाति वुत्तं ‘‘रागरजादिविरहित’’न्ति. वीतसद्दस्स विगतपरियायतं दस्सेति ‘‘विगतत्ता’’ति इमिना. धम्मेसु चक्खुन्ति चतुसच्चधम्मेसु पवत्तं तेसं दस्सनट्ठेन चक्खुं. धम्मेसूति वा हेट्ठिमेसु तीसु मग्गधम्मेसु. चक्खुन्ति सोतापत्तिमग्गसङ्खातं एकं चक्खुं, समुदायेकदेसवसेन आधारत्थसमासोयं, न तु निद्धारणत्थसमासो. सो हि सासनगन्थेसु, सक्कतगन्थेसु च सब्बत्थ पटिसिद्धोति. धम्ममयन्ति समथविपस्सनाधम्मेन निब्बत्तं, इमिना ‘‘धम्मेन निब्बत्तं चक्खु धम्मचक्खू’’ति अत्थमाह. अपिच धम्ममयन्ति सीलादितिविधधम्मक्खन्धोयेव मय-सद्दस्स सकत्थे पवत्तनतो, अनेन ‘‘धम्मोयेव चक्खु धम्मचक्खू’’ति अत्थमाह. अञ्ञेसु ठानेसूति अञ्ञेसु सुत्तपदेसेसु, एतेन यथापाठं तिविधत्थतं दस्सेति. इध पन सोतापत्तिमग्गस्सेवेतं अधिवचनं, तस्मिम्पि अनधिगते अञ्ञेसं वत्तब्बतायेव अभावतोति अधिप्पायो.

इदानि ‘‘खतायं भिक्खवे राजा’’तिआदिपाठस्स सुविञ्ञेय्यमधिप्पायं दस्सेन्तो ‘‘इदं वुत्तं होती’’तिआदिमाह. तत्थ नाभविस्साति सचे न अभविस्सथ, एवं सतीति अत्थो. अतीते हि इदं कालातिपत्तिवचनं, न अनागतेति दट्ठब्बं. एस नयो सोतापत्तिमग्गं पत्तो अभविस्साति एत्थापि. ननु च मग्गपापुणनवचनं भविस्समानत्ता अनागतकालिकन्ति? सच्चं अनियमिते, इध पन ‘‘इधेवासने निसिन्नो’’ति नियमितत्ता अतीतकालिकमेवाति वेदितब्बं. इदञ्हि भगवा रञ्ञो आसना वुट्ठाय अचिरपक्कन्तस्सेव अवोचाति. पापमित्तसंसग्गेनाति देवदत्तेन, देवदत्तपरिसासङ्खातेन च पापमित्तेन संसग्गतो. अस्साति सोतापत्तिमग्गस्स. ‘‘एवं सन्तेपी’’तिआदिना पाठानारुळ्हं वचनावसेसं दस्सेति. तस्माति सरणं गतत्ता मुच्चिस्सतीति सम्बन्धो. ‘‘मम च सासनमहन्तताया’’ति पाठो युत्तो, कत्थचि पन च-सद्दो न दिस्सति, तत्थ सो लुत्तनिद्दिट्ठोति दट्ठब्बं. न केवलं सरणं गतत्तायेव मुच्चिस्सति, अथ खो यत्थ एस पसन्नो, पसन्नाकारञ्च करोति, तस्स च तिविधस्सपि सासनस्स उत्तमतायाति हि सह समुच्चयेन अत्थो अधिप्पेतोति.

‘‘यथा नामा’’तिआदि दुक्करकम्मविपाकतो सुकरेन मुच्चनेन उपमादस्सनं. कोचीति कोचि पुरिसो. कस्सचीति कस्सचि पुरिसस्स, ‘‘वध’’न्ति एत्थ भावयोगे कम्मत्थे सामिवचनं. पुप्फमुट्ठिमत्तेन दण्डेनाति पुप्फमुट्ठिमत्तसङ्खातेन धनदण्डेन. मुच्चेय्याति वधकम्मदण्डतो मुच्चेय्य, दण्डेनाति वा निस्सक्कत्थे करणवचनं ‘‘सुमुत्ता मयं तेन महासमणेना’’तिआदीसु (दी. नि. २.२३२; चूळव. ४३७) विय, पुप्फमुट्ठिमत्तेन धनदण्डतो, वधदण्डतो च मुच्चेय्याति अत्थो. लोहकुम्भियन्ति लोहकुम्भिनरके. तत्थ हि तदनुभवनकानं सत्तानं कम्मबलेन लोहमया महती कुम्भी निब्बत्ता, तस्मा तं ‘‘लोहकुम्भी’’ति वुच्चति. उपरिमतलतो अधो पतन्तो, हेट्ठिमतलतो उद्धं गच्छन्तो, उभयथा पन सट्ठिवस्ससहस्सानि होन्ति. वुत्तञ्च –

‘‘सट्ठिवस्ससहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो;

निरये पच्चमानानं, कदा अन्तो भविस्सती’’ति. (पे. व. ८०२; जा. १.४.५४);

‘‘हेट्ठिमतलं पत्वा, उपरिमतलं पापुणित्वा मुच्चिस्सती’’ति वदन्तो इममत्थं दीपेति – यथा अञ्ञे सेट्ठिपुत्तादयो अपरापरं अधो पतन्ता, उद्धं गच्छन्ता च अनेकानि वस्ससतसहस्सानि तत्थ पच्चन्ति, न तथा अयं, अयं पन राजा यथावुत्तकारणेन एकवारमेव अधो पतन्तो, उद्धञ्च गच्छन्तो सट्ठिवस्ससहस्सानियेव पच्चित्वा मुच्चिस्सतीति. अयं पन अत्थो कुतो लद्धोति अनुयोगं परिहरन्तो ‘‘इदम्पि किर भगवता वुत्तमेवा’’ति आह. किरसद्दो चेत्थ अनुस्सवनत्थो, तेन भगवता वुत्तभावस्स आचरियपरम्परतो सुय्यमानतं, इमस्स च अत्थस्स आचरियपरम्पराभतभावं दीपेति. अथ पाळियं सङ्गीतं सियाति चोदनमपनेति ‘‘पाळियं पन न आरुळ्ह’’न्ति इमिना, पकिण्णकदेसनाभावेन पाळियमनारुळ्हत्ता पाठभावेन न सङ्गीतन्ति अधिप्पायो. पकिण्णकदेसना हि पाळियमनारुळ्हाति अट्ठकथासु वुत्तं.

यदि अनन्तरे अत्तभावे नरके पच्चति, एवं सति इमं देसनं सुत्वा को रञ्ञो आनिसंसो लद्धोति कस्सचि आसङ्का सियाति तदासङ्कानिवत्तनत्थं चोदनं उद्धरित्वा परिहरितुं ‘‘इदं पना’’तिआदि वुत्तं. ‘‘अयञ्ही’’तिआदिना निद्दालाभादिकं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकं अनेकविधं महानिसंसं सरूपतो नियमेत्वा दस्सेति. एत्थ हि ‘‘अयं…पे… निद्दं लभती’’ति इमिना निद्दालाभं दस्सेति, तदा कायिकचेतसिकदुक्खापगतभावञ्च निद्दालाभसीसेन, ‘‘तिण्णं…पे… अकासी’’ति इमिना तिण्णं रतनानं महासक्कारकिरियं, ‘‘पोथुज्जनिकाय…पे… नाहोसी’’ति इमिना सातिसयं पोथुज्जनिकसद्धापटिलाभं दस्सेतीति एवमादि दिट्ठधम्मिको, ‘‘अनागते…पे… परिनिब्बायिस्सती’’ति इमिना पन उक्कंसतो सम्परायिको दस्सितो, अनवसेसतो पन अपरापरेसु भवेसु अपरिमाणोयेव सम्परायिको वेदितब्बो.

तत्थ मधुरायाति मधुररसभूताय. ओजवन्तियाति मधुररसस्सापि सारभूताय ओजाय ओजवतिया. पुथुज्जने भवा पोथुज्जनिका. पञ्च मारे विसेसतो जितवाति विजितावी, परूपदेसविरहता चेत्थ विसेसभावो. पच्चेकं अभिसम्बुद्धोति पच्चेकबुद्धो, अनाचरियको हुत्वा सामञ्ञेव सम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति अत्थो. तथा हि ‘‘पच्चेकबुद्धा सयमेव बुज्झन्ति, न परे बोधेन्ति, अत्थरसमेव पटिविज्झन्ति, न धम्मरसं. न हि ते लोकुत्तरधम्मं पञ्ञत्तिं आरोपेत्वा देसेतुं सक्कोन्ति, मूगेन दिट्ठसुपिनो विय, वनचरकेन नगरे सायितब्यञ्जनरसो विय च नेसं धम्माभिसमयो होति, सब्बं इद्धिसमापत्तिपटिसम्भिदापभेदं पापुणन्ती’’ति (सु. नि. अट्ठ. १.खग्गविसाणसुत्तवण्णना; अप. अट्ठ. १.९०, ९१) अट्ठकथासु वुत्तं.

एत्थाह – यदि रञ्ञो कम्मन्तरायाभावे तस्मिंयेव आसने धम्मचक्खु उप्पज्जिस्सथ, अथ कथं अनागते पच्चेकबुद्धो हुत्वा परिनिब्बायिस्सति. यदि च अनागते पच्चेकबुद्धो हुत्वा परिनिब्बायिस्सति, अथ कथं तस्मिंयेव आसने धम्मचक्खु उप्पज्जिस्सथ, ननु इमे सावकबोधिपच्चेकबोधिउपनिस्सया भिन्ननिस्सया द्विन्नं बोधीनं असाधारणभावतो. असाधारणा हि एता द्वे यथाक्कमं पञ्चङ्गद्वयङ्गसम्पत्तिया, अभिनीहारसमिद्धिवसेन, पारमीसम्भरणकालवसेन, अभिसम्बुज्झनवसेन चाति? नायं विरोधो इतो परतोयेवस्स पच्चेकबोधिसम्भारानं सम्भरणीयत्ता. सावकबोधिया बुज्झनकसत्तापि हि असति तस्सा समवाये कालन्तरे पच्चेकबोधिया बुज्झिस्सन्ति तथाभिनीहारस्स सम्भवतोति. अपरे पन भणन्ति – ‘‘पच्चेकबोधियायेवायं राजा कताभिनीहारो. कताभिनीहारापि हि तत्थ नियतिमप्पत्ता तस्स ञाणस्स परिपाकं अनुपगतत्ता सत्थु सम्मुखीभावे सावकबोधिं पापुणिस्सन्तीति भगवा ‘सचायं भिक्खवे राजा’तिआदिमवोच, महाबोधिसत्तानमेव च आनन्तरियपरिमुत्ति होति, न इतरेसं बोधिसत्तानं. तथा हि पच्चेकबोधियं नियतो समानो देवदत्तो चिरकालसम्भूतेन लोकनाथे आघातेन गरुतरानि आनन्तरियकम्मानि पसवि, तस्मा कम्मन्तरायेन अयं इदानि असमवेतदस्सनाभिसमयो राजा पच्चेकबोधिनियामेन अनागते विजितावी नाम पच्चेकबुद्धो हुत्वा परिनिब्बायिस्सती’’ति दट्ठब्बं, युत्ततरमेत्थ वीमंसित्वा गहेतब्बं.

यथावुत्तं पाळिमेव संवण्णनाय निगमवसेन दस्सेन्तो ‘‘इदमवोचा’’तिआदिमाह. तस्सत्थो हि हेट्ठा वुत्तोति. अपिच पाळियमनारुळ्हम्पि अत्थं सङ्गहेतुं ‘‘इदमवोचा’’तिआदिना निगमनं करोतीति दट्ठब्बं.

इति सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय परमसुखुमगम्भीरदुरनुबोधत्थपरिदीपनाय सुविमलविपुलपञ्ञावेय्यत्तियजननाय अज्जवमद्दवसोरच्चसद्धासतिधितिबुद्धिखन्तिवीरियादिधम्मसमङ्गिना साट्ठकथे पिटकत्तये असङ्गासंहिरविसारदञाणचारिना अनेकप्पभेदसकसमयसमयन्तरगहनज्झोगाहिना महागणिना महावेय्याकरणेन ञाणाभिवंसधम्मसेनापतिनामथेरेन महाधम्मराजाधिराजगरुना कताय साधुविलासिनिया नाम लीनत्थप्पकासनिया सामञ्ञफलसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना.

सामञ्ञफलसुत्तवण्णना निट्ठिता.