३. अम्बट्ठसुत्तवण्णना
अद्धानगमनवण्णना
२५४. एवं सामञ्ञफलसुत्तं संवण्णेत्वा इदानि अम्बट्ठसुत्तं संवण्णेन्तो यथानुपुब्बं संवण्णोकासस्स पत्तभावं विभावेतुं, सामञ्ञफलसुत्तस्सानन्तरं सङ्गीतस्स सुत्तस्स अम्बट्ठसुत्तभावं पकासेतुं ‘‘एवं मे सुतं…पे… कोसलेसूति अम्बट्ठसुत्त’’न्ति आह. एवमीदिसेसु. इतिसद्दो चेत्थ आदिअत्थो, पदत्थविपल्लासजोतको पन इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो, आदिसद्दलोपो वा एस, उपलक्खणनिद्देसो वा. अपुब्बपदवण्णना नाम हेट्ठा अग्गहितताय अपुब्बस्स पदस्स अत्थविभजना. ‘‘हित्वा पुनप्पुनागत-मत्थं अत्थं पकासयिस्सामी’’ति (दी. नि. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा) हि वुत्तं, ‘‘अनुपुब्बपदवण्णना’’ति कत्थचि पाठो, सो अयुत्तोव टीकाय अनुद्धटत्ता, तथा असंवण्णितत्ता च.
‘‘राजकुमारा गोत्तवसेन कोसला नामा’’ति (दी. नि. टी. १.२५४) आचरियेन वुत्तं. अक्खरचिन्तका पन वदन्ति ‘‘कोसं लन्ति गण्हन्ति, कुसलं वा पुच्छन्तीति कोसला’’ति. जनपदिनोति जनपदवन्तो, जनपदस्स वा इस्सरा. ‘‘कोसला नाम राजकुमारा’’ति वुत्तेयेव सिद्धेपि ‘‘जनपदिनो’’ति वचनं सन्तेसुपि अञ्ञेसु तंतंनामपञ्ञातेसु तत्थ निवसन्तेसु जनपदिभावतो तेसमेव निवसनमुपादाय जनपदस्सायं समञ्ञाति दस्सनत्थं. ‘‘तेसं निवासो’’ति इमिना ‘‘कोसलानं निवासा कोसला’’ति तद्धितं दस्सेति. ‘‘एकोपि जनपदो’’ति इमिना पन सद्दतोयेवेतं पुथुवचनं, अत्थतो पनेस एको एवाति विभावेति. अपि-सद्दो चेत्थ अनुग्गहे, तेन कामं एकोयेवेस जनपदो, तथापि इमिना कारणेन पुथुवचनमुपपन्नन्ति अनुग्गण्हाति. यदि एकोव जनपदो, कथं तत्थ बहुवचनन्ति आह ‘‘रुळ्हिसद्देना’’तिआदि, रुळ्हिसद्दत्ता बहुवचनमुपपन्नन्ति वुत्तं होति. निस्सितेसु पयुत्तस्स पुथुवचनस्स, पुथुभावस्स वा निस्सये अभिनिरोपना इध रुळ्हि, तेन वुत्तं आचरियेन इध चेव अञ्ञत्थ च मज्झिमागमटीकादीसु ‘‘अक्खरचिन्तका हि ईदिसेसु ठानेसु युत्ते विय ईदिसलिङ्गवचनानि इच्छन्ति, अयमेत्थ रुळ्हि यथा ‘अञ्ञत्थापि कुरूसु विहरति, अङ्गेसु विहरती’ति चा’’ति. केचि पन कोसलनामाभिनिरोपनमिच्छन्ति, अयुत्तमेतं पुथुवचनस्स अप्पयुज्जितब्बत्ता. नामाभिनिरोपनाय हि एकवचनम्पि भवति यथा ‘‘सीहो गायती’’ति. तब्बिसेसितेपि जनपदसद्दे जातिसद्दत्ता एकवचनमेव. तेनाह ‘‘तस्मिं कोसलेसु जनपदे’’ति, कोसलनामके तस्मिं जनपदेति अत्थो. अभूततो हि वोहारमत्तं रुळ्हि, भूततोयेव अत्थो विनिच्छिनितब्बो. यथा हि –
‘‘सन्ति पुत्ता विदेहानं, दीघावु रट्ठवड्ढनो;
ते रज्जं कारयिस्सन्ति, मिथिलायं पजापती’’ति. (जा. २.२२.२७६) आदीसु –
तंपुत्तसङ्खातस्स एकत्थस्स रुळ्हिवसेन ‘‘पुत्ता’’ति बहुवचनपयोगो, तथा इधापि तन्निवाससङ्खातस्स एकत्थस्स रुळ्हिवसेन ‘‘कोसलेसू’’ति बहुवचनपयोगो होति. यथा च ‘‘पाणं न हञ्ञे, न च’दिन्नमादिये’’तिआदीसु (अ. नि. ८.४२, ४३, ४५) जातिवसेन बह्वत्थानमेकवचनपयोगो, तथा इधापि जातिवसेन अवयवप्पभेदेन बह्वत्थस्स ‘‘जनपदे’’ति एकवचनपयोगो होति. वुत्तञ्च आचरियेन मज्झिमागमटीकायं ‘‘तब्बिसेसनेपि जनपदसद्दे जातिसद्दे एकवचनमेव. तेनाह ‘तस्मिं अङ्गेसु जनपदे’ति’’.
एवं रुळ्हिवसेन बहुम्हि विय वत्तब्बे बहुवचनं दस्सेत्वा इदानि बह्वत्थवसेन बहुम्पि एव वत्तब्बे बहुवचनं दस्सेन्तो ‘‘पोराणा पनाहू’’तिआदिमाह. पन-सद्दो चेत्थ विसेसत्थजोतनो, तेन पुथुअत्थविसयताय एवेतं पुथुवचनं, न रुळ्हिवसेनाति वक्खमानं विसेसं जोतेति. सो हि पदेसो तियोजनसतपरिमाणताय बहुप्पभेदोति, इमस्मिं पन नये तेसु कोसलेसु जनपदेसूति अत्थो वेदितब्बो. महापनादन्ति महापनादजातक (जा. १.३.४०, ४१, ४२) सुरुचिजातकेसु (जा. १.१४.१०२ आदयो) आगतं सुरुचिनो नाम विदेहरञ्ञो पुत्तं महापनादनामकं राजकुमारं. नानानाटकानीति भण्डुकण्डपण्डुकण्डपमुखानि छसतसहस्सानि नानाविधनाटकानि, कत्थचि पन आदिसद्दोपि दिट्ठो, सो जातकट्ठकथायं न दिस्सति, यदि च दिस्सति, तेन नटलङ्घकादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. सितमत्तम्पीति मिहितमत्तम्पि. तस्स किर दिब्बनाटकानं अनन्तरभवेयेव दिट्ठत्ता मनुस्सनाटकानं नच्चं अमनुञ्ञं अहोसि. नङ्गलानिपि छड्डेत्वाति कसिकम्मप्पहानवसेन नङ्गलानि पहाय, निदस्सनमत्तञ्चेतं. न हि केवलं कस्सका एव, अथ खो अञ्ञेपि उभयरट्ठवासिनो मनुस्सा अत्तनो अत्तनो किच्चं पहाय तस्मिं मङ्गलट्ठाने सन्निपतिंसु. तदा किर महापनादकुमारस्स पासादमङ्गलं, छत्तमङ्गलं, आवाहमङ्गलन्ति तीणि मङ्गलानि एकतो अकंसु, कासिविदेहरट्ठवासिनोपि तत्थ सन्निपतित्वा अतिरेकसत्तवस्सानि छणमनुभविंसूति, अधुना पन ‘‘नङ्गलादीनी’’ति पाठो दिस्सति, सो न पोराणपाठो टीकायमनुद्धटत्ता.
महाजनकाये सन्निपतितेति केचि ‘‘पहंसनविधिं दस्सेत्वा राजकुमारं हासापेस्सामा’’ति, केचि ‘‘तं कीळनं पस्सिस्सामा’’ति एवं महाजनसमूहे सन्निपतिते. अतुलम्बाभिरुहनदारुचितकपवेसनादि नानाकीळायो दस्सेत्वा. सक्कपेसितो किर दिब्बनाटको राजङ्गणे आकासे ठत्वा उपड्ढभागं नाम दस्सेति, एकोव हत्थो, एको पादो, एकं अक्खि, एका दाठा नच्चति चलति, उपड्ढं फन्दति, सेसं निच्चलमहोसि, तं दिस्वा महापनादो थोकं हसितमकासि, इममत्थं सन्धाय ‘‘सो दिब्बनाटकं दस्सेत्वा हसापेसी’’ति वुत्तं. सुहज्जा नाम विस्सासिका ‘‘सुट्ठु हदयमेतेस’’न्ति कत्वा. आदिसद्देन ञातकपरिजनादीनं सङ्गहो. तस्माति तथा वचनतो. तं कुसलन्ति वचनं उपादायाति एत्थ ‘‘कच्चि कुसलं? आम कुसल’’न्ति वचनपटिवचनवसेन पवत्तकुसलवादिताय ते मनुस्सा आदितो ‘‘कुसला’’ति समञ्ञं लभिंसु, तेसं कुसलानं इस्सराति राजकुमारा कोसला नाम जाता, तेसं निवासट्ठानताय पन पदेसो कोसलाति पुब्बे वुत्तनयमेव. तेनाह ‘‘सो पदेसो कोसलाति वुच्चती’’ति. एवं मज्झिमागमटीकायं आचरियेनेव वुत्तं. तत्रायमधिप्पायो सिया – ‘‘सो पदेसो कोसलाति वुच्चती’’ति सञ्ञीसञ्ञा यथाक्कमं एकवचनबहुवचनवसेन वुत्तत्ता पुरिमनये विय इधापि रुळ्हिवसेनेव बहुवचनं होति. राजकुमारानं नामलाभहेतुमत्तञ्हेत्थ विसेसोति. इध पन आचरियेन एवं वुत्तं सो पदेसोति पदेससामञ्ञतो वुत्तं, वचनविपल्लासेन वा, ते पदेसाति अत्थो. कोसलाति वुच्चति कुसला एव कोसलाति कत्वा’’ति (दी. नि. टी. १.२५४) तत्रायमधिप्पायो सिया – सो पदेसोति जातिसद्दवसेन, वचनविपल्लासेन वा वुत्तत्ता पुथुअत्थविसयताय एव बहुवचनं होति. पदेसस्स नामलाभहेतु हेत्थ विसेसोति. ‘‘कुसल’’न्ति हि वचनमुपादाय रुळ्हिनामवसेन वुत्तनयेन कोसला यथा ‘‘येवापनकं, नतुम्हाकवग्गो’’ति. अपिच वचनपटिवचनवसेन ‘‘कुसल’’न्ति वदन्ति एत्थाति कोसला. विचित्रा हि तद्धितवुत्तीति. कुसलन्ति च आरोग्यं ‘‘कच्चि नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामय’’न्तिआदीसु (जा. १.१५.१४५; जा. २.२०.१२९) विय, कच्चि तुम्हाकं आरोग्यं होतीति अत्थो, छेकं वा ‘‘कुसला नच्चगीतस्स, सिक्खिता चातुरित्थियो’’तिआदीसु (जा. २.२२.९४) विय, कच्चि तेसं नाटकानं छेकता होतीति अत्थो.
चरणं चारिका, चरणं वा चारो, सो एव चारिका, तयिदं मग्गगमनमेव इधाधिप्पेतं, न चुण्णिकगमनमत्तन्ति दस्सेतुं ‘‘अद्धानगमन’’न्ति वुत्तं, भावनपुंसकञ्चेतं, अद्धानगमनसङ्खाताय चारिकाय चरमानोति वुत्तं होति, अभेदेपि वा भेदवोहारेन वुत्तं यथा ‘‘दिवाविहारं निसीदी’’ति, (म. नि. १.२५६) अद्धानगमनसङ्खातं चारिकं चरमानो, चरणं करोन्तोति अत्थो. सब्बत्थको हि करभूधातूनमत्थोति. ‘‘अद्धानमग्ग’’न्तिपि कत्थचि पाठो, सो न सुन्दरो. न हि चारिकासद्दो मग्गवाचकोति. इदानि तं विभागेन दस्सेत्वा इधाधिप्पेतं नियमेन्तो ‘‘चारिका च नामेसा’’तिआदिमाह. सावकानम्पि रुळ्हिवसेन चारिकाय सम्भवतो ततो विसेसेति ‘‘भगवतो’’ति इमिना. तथा हि मज्झिमागमट्ठकथायं वुत्तं ‘‘चारिकं चरमानोति एत्थ किञ्चापि अयं चारिका नाम महाजनसङ्गहत्थं बुद्धानंयेव लब्भति, बुद्धे उपादाय पन रुळ्हिसद्देन सावकानम्पि वुच्चति किलञ्जादीहि कतबीजनीपि तालवण्टं विया’’ति. दूरेपीति एत्थ पि-सद्देन, अपि-सद्देन वा नातिदूरेपीति सम्पिण्डनं तत्थापि चारिकासम्भवतो. बोधनेय्यपुग्गलन्ति चतुसच्चपटिवेधवसेन बोधनारहपुग्गलं. सहसा गमनन्ति सीघगमनं. ‘‘महाकस्सपस्स पच्चुग्गमनादीसू’’ति वुत्तमेव सरूपतो दस्सेति ‘‘भगवा ही’’तिआदिना. पच्चुग्गच्छन्तोति पटिमुखं गच्छन्तो, पच्चुट्ठहन्तोति अत्थो. ‘‘तथा’’ति इमिना ‘‘तिंसयोजन’’न्ति पदमनुकड्ढति. पक्कुसाति नाम गन्धारराजा. महाकप्पिनो नाम कुक्कुटवतीराजा. धनियो नाम कोरण्डसेट्ठिपुत्तो गोपो.
एवं धम्मगरुताकित्तनमुखेन महाकस्सपपच्चुग्गमनादीनि (सं. नि. अट्ठ. २.१५४) एकदेसेन दस्सेत्वा इदानि वनवासितिस्ससामणेरस्स वत्थुं वित्थारेत्वा चारिकं दस्सेतुं ‘‘एकदिवस’’न्तिआदि आरद्धं. को पनेस तिस्ससामणेरो नाम? सावत्थियं धम्मसेनापतिनो उपट्ठाककुले जातो महापुञ्ञो ‘‘पिण्डपातदायकतिस्सो, कम्बलदायकतिस्सो’’ति च पुब्बे लद्धनामो पच्छा ‘‘वनवासितिस्सो’’ति पाकटो खीणासवसामणेरो. वित्थारो धम्मपदे (ध. प. अट्ठ. १.७४ वनवासीतिस्ससामणेरवत्थु). आकासगामीहि सद्धिं आकासेनेव गन्तुकामो भगवा ‘‘छळभिञ्ञानं आरोचेही’’ति अवोच. तस्साति तिस्ससामणेरस्स. तन्ति भगवन्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेन चीवरं पारुपन्तं. नो थेरो नो ओरमत्तको वताति सम्बन्धो, गुणेन लामकप्पमाणिको नो होतीति अत्थो.
अत्तनो पत्तासनेति भिक्खूनं आसनपरियन्ते. तेसं गामिकानं दानपटिसंयुत्तं मङ्गलं वत्वा. कस्मा पन सदेवकस्स लोकस्स मग्गदेसकोपि समानो भगवा एवमाहाति चोदनं सोधेतुं ‘‘भगवा किरा’’तिआदि वुत्तं. मग्गदेसकोति निब्बानमग्गस्स, सुगतिमग्गस्स वा देसको.
तायाति अरञ्ञसञ्ञाय. सङ्घकम्मवसेन सिज्झमानापि उपसम्पदा सत्थु आणावसेन सिज्झनतो ‘‘बुद्धदायज्जं ते दस्सामी’’ति वुत्तन्ति वदन्ति. अपरे पन ‘‘अपरिपुण्णवीसतिवस्सस्सेव तस्स उपसम्पदं अनुजानन्तो सत्था ‘बुद्धदायज्जं ते दस्सामी’ति अवोचा’’ति वदन्ति. धम्मसेनापतिना उपज्झायेन उपसम्पादेत्वा, ततोयेवेस धम्मसेनापतिनो सद्धिविहारिकोति अट्ठकथासु वुत्तो. धम्मपदट्ठकथायं पन धम्मसेनापतिआदिथेरानं चत्तालीसभिक्खुसहस्सपरिवारानं अत्तनो अत्तनो परिवारेहि सद्धिं पच्चेकं गमनं, भगवतो च एककस्सेव गमनं खुद्दकभाणकानं मतेन वुत्तं, इध, पन मज्झिमागमट्ठकथायञ्च (म. नि. अट्ठ. २.६५) अञ्ञथा गमनं दीघभाणकमज्झिमभाणकानं मतेनाति दट्ठब्बं. अयन्ति महाकस्सपादीनमत्थाय चारिका. यं पन अनुग्गण्हन्तस्स भगवतो गमनं, अयं अतुरितचारिका नामाति सम्बन्धो.
इमं पन चारिकन्ति अतुरितचारिकं. महामण्डलन्ति मज्झिमदेसपरियापन्नेनेव बाहिरिमेन पमाणेन परिच्छिन्नत्ता महन्ततरं मण्डलं. मज्झिममण्डलन्ति इतरेसं उभिन्नं वेमज्झे पवत्तं मण्डलं. अन्तोमण्डलन्ति इतरेहि खुद्दकं मण्डलं, इतरेसं वा अन्तोगधत्ता अन्तिमं मण्डलं, अब्भन्तरिमं मण्डलन्ति वुत्तं होति. किं पनिमेसं पमाणन्ति आह ‘‘कत्था’’तिआदि. तत्थ नवयोजनसतिकता मज्झिमदेसपरियापन्नवसेनेव गहेतब्बा ततो परं अतुरितचारिकाय अगमनतो. तदुत्तरि हि तुरितचारिकाय एव तथागतो गच्छति, न अतुरितचारिकाय. पवारेत्वाव चारिकाचरणं बुद्धाचिण्णन्ति वुत्तं ‘‘महापवारणाय पवारेत्वा’’तिआदि. पाटिपददिवसेति पठमकत्तिकपुण्णमिया अनन्तरे पाटिपदवसे. समन्ताति गतगतट्ठानस्स चतूसु पस्सेसु समन्ततो. महाजनकायस्स सन्निपतनतो पुरिमं पुरिमं आगता निमन्तेतुं लभन्ति. तथा सन्निपतनमेव दस्सेतुं ‘‘इतरेसू’’तिआदि वुत्तं. समथविपस्सना तरुणा होन्तीति एत्थ समथस्स तरुणभावो उपचारसमाधिवसेन, विपस्सनाय पन सङ्खारपरिच्छेदञाणं, कङ्खावितरणञाणं, सम्मसनञाणं, मग्गामग्गञाणन्ति चतुन्नं ञाणानं वसेन वेदितब्बो. तरुणविपस्सनाति हि तेसं चतुन्नं ञाणानमधिवचनं. पवारणासङ्गहं दत्वाति अनुमतिदानवसेन दत्वा. कत्तिकपुण्णमायन्ति पच्छिमकत्तिकपुण्णमियं. ‘‘मिगसिरस्स पठमपाटिपददिवसे’’ति इदं मज्झिमदेसवोहारवसेन मिगसिरमासस्स पठमं पाटिपददिवसं सन्धाय वुत्तं, एतरहि पवत्तवोहारवसेन पन पच्छिमकत्तिकमासस्स काळपक्खपाटिपददिवसो वेदितब्बो.
अञ्ञेनपि कारणेनाति भिक्खूनं समथविपस्सनातरुणभावतो अञ्ञेनपि मज्झिममण्डले वेनेय्यानं ञाणपरिपाकादिकारणेन. चतुमासन्ति आसळ्हीपुण्णमिया पाटिपदतो याव पच्छिमकत्तिकपुण्णमी, ताव चतुमासं. ‘‘समन्ता योजनसत’’न्तिआदिना वुत्तनयेनेव. वसनं वस्सं, वसनकिरिया, वुत्थं वसितं वस्समस्साति वुत्थवस्सो, तस्स. तथागतेन विनेतब्बत्ता ‘‘भगवतो वेनेय्यसत्ता’’ति सामिनिद्देसो वुत्तो, कत्तुनिद्देसो वा एस. वेनेय्यसत्ताति च चरितानुरूपं विनेतब्बसत्ता. इन्द्रियपरिपाकं आगमयमानोति सद्धादिइन्द्रियानं विमुत्तिपरिपाचनभावेन परिपक्कं पटिमानेन्तो. फुस्समाघफग्गुणचित्तमासानं अञ्ञतरमासस्स पठमदिवसे निक्खमनतो मासनियमो एत्थ न कतोति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘एकमासं वा द्वितिचतुमासं वा तत्थेव वसित्वा’’ति. तत्थेवाति वस्सूपगमनट्ठाने एव. ‘‘सत्तहि वा’’तिआदि ‘‘एकमासं वा’’तिआदिना यथाक्कमं योजेतब्बं – यदि अपरम्पि एकमासं तत्थेव वसति, सत्तहि मासेहि चारिकं परियोसापेति. यदि द्विमासं छहि, यदि तिमासं पञ्चहि, यदि चतुमासं तत्थेव वसति, चतूहि मासेहि चारिकं परियोसापेतीति. कस्मा पन चारिकागमनन्ति आसङ्कानिवत्तनत्थं ‘‘इती’’तिआदि वुत्तं. अतिरेकं जरादुब्बलो बाळ्हजिण्णो. ते कदा पस्सिस्सन्ति, न पस्सिस्सन्ति एव. लोकानुकम्पकायाति लोकानुकम्पकाय एव. तेन वुत्तं ‘‘न चीवरादिहेतू’’ति.
जङ्घविहारवसेनाति जङ्घाहि विचरणवसेन, जङ्घाहि विचरित्वा तत्थ तत्थ कतिपाहं निवसनवसेन वा. सब्बिरियापथसाधारणञ्हि विहारवचनं. सरीरफासुकत्थायाति एकस्मिंयेव ठाने निबद्धवासवसेन उस्सन्नधातुकस्स सरीरस्स विचरणेन फासुभावत्थाय. अट्ठुप्पत्तिकालाभिकङ्खनत्थायाति अग्गिक्खन्धोपमसुत्त (अ. नि. ७.७२) मघदेवजातकादि (जा. १.१.९) देसनानं विय धम्मदेसनाय अभिकङ्खितब्बअट्ठुप्पत्तिकालत्थाय, अट्ठुप्पत्तिकालस्स वा अभिकङ्खनत्थाय, अट्ठुप्पत्तिकाले धम्मदेसनत्थायाति वुत्तं होति. सिक्खापदपञ्ञापनत्थायाति सुरापानसिक्खापदादि (पाचि. ३२७, ३२८, ३२९) पञ्ञापने विय सिक्खापदानं पञ्ञापनत्थाय. बोधनत्थायाति अङ्गुलिमालादयो (म. नि. २.३४७) विय बोधनेय्यसत्ते चतुसच्चबोधनत्थाय. महताति महतिया. कञ्चि, कतिपये वा पुग्गले उद्दिस्स चारिका निबद्धचारिका. तदञ्ञा सम्बहुले उद्दिस्स गामनिगमनगरपटिपाटिया चारिका अनिबद्धचारिका. तेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि. यं चरतीति किरियापरामसनं.
‘‘एसा इध अधिप्पेता’’ति वुत्तमेव वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘तदा किरा’’तिआदि वुत्तं. दससहस्सिलोकधातुयाति जातिक्खेत्तभूतं दससहस्सचक्कवाळं सन्धाय वुत्तं. कस्माति चे? तत्थेव भब्बसत्तानं सम्भवतो. तत्थ हि सत्ते भब्बे परिपक्किन्द्रिये पस्सितुं बुद्धञाणं अभिनीहरित्वा ठितो भगवा ञाणजालं पत्थरतीति वुच्चति, इदञ्च देवब्रह्मानं वसेन वुत्तं. मनुस्सा पन इमस्मिंयेव चक्कवाळे, इमस्मिंयेव च सपरिवारे जम्बुदीपे बोधनेय्या होन्ति. बोधनेय्यबन्धवेति बोधनेय्यसत्तसङ्खाते भगवतो बन्धवे. गोत्तादिसम्बन्धा विय हि सच्चपटिवेधसम्बन्धा वेनेय्या भगवतो बन्धवा नामाति. गोचरभावूपगमनं सन्धाय ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठो’’ति वुत्तं. भगवा किर महाकरुणासमापत्तिं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय ‘‘ये सत्ता भब्बा परिपक्कञाणा, ते मय्हं ञाणस्स उपट्ठहन्तू’’ति चित्तं अधिट्ठाय समन्नाहरति, तस्स सहसमन्नाहारा एको वा द्वे वा सम्बहुला वा तदा विनयूपगा वेनेय्या ञाणस्स आपाथमागच्छन्ति, अयमेत्थ बुद्धानुभावो. एवमापाथगतानं पन नेसं उपनिस्सयं पुब्बचरियं, पुब्बहेतुं, सम्पति वत्तमानञ्च पटिपत्तिं ओलोकेति. वेनेय्यसत्तपरिग्गण्हनत्थञ्हि समन्नाहारे कते पठमं नेसं वेनेय्यभावेन उपट्ठानं होति, अथ ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति सरणगमनादिवसेन कञ्चि निप्फत्तिं वीमंसमानो पुब्बूपनिस्सयादीनि ओलोकेति. तेनाह ‘‘अथ भगवा’’तिआदि. सोति अम्बट्ठो. वादपटिवादं कत्वाति ‘‘एवं नु ते अम्बट्ठा’’तिआदिना (दी. नि. १.२६२) मया वुत्तवचनस्स ‘‘ये च खो ते भो गोतम मुण्डका समणका’’तिआदिना (दी. नि. १.२६३) पटिवचनं दत्वा, असब्भिवाक्यन्ति असप्पुरिसवाचं, तिक्खत्तुं इब्भवादनिपातनवसेन नानप्पकारं साधुसभावाय वाचाय वत्तुमयुत्तं वाक्यं वक्खतीति वुत्तं होति. निब्बिसेवनन्ति विगततुदनं, मानदप्पवसेन अपगतपरिनिप्फन्दनन्ति अत्थो.
अवसरितब्बन्ति उपगन्तब्बं. तस्स गामस्स इदं नाममत्तं, किमेत्थ अत्थपरियेसनायाति वुत्तं ‘‘इज्झानङ्गलन्तिपि पाठो’’ति. ‘‘येन दिसाभागेना’’ति करणनिद्देसानुरूपं करणत्थे उपयोगवचनन्ति दस्सेति ‘‘तेन अवसरी’’ति इमिना. ‘‘यस्मिं पदेसे’’ति पन भुम्मनिद्देसानुरूपं ‘‘तं वा अवसरी’’ति वुत्तं. तदुभयमेवत्थं विवरति ‘‘तेन दिसाभागेना’’तिआदिना. गतोति उपगतो, अगमासीति अत्थो. पुन गतोति सम्पत्तो, सम्पापुणीति अत्थो. ‘‘इच्छानङ्गले’’ति इदं तदा भगवतो गोचरगामनिदस्सनं, समीपत्थे चेतं भुम्मं. ‘‘इच्छानङ्गलवनसण्डे’’ति इदं पन निवासट्ठानदस्सनं, निप्परियायतो अधिकरणे चेतं भुम्मन्ति तदुभयम्पि पदं विसेसत्थदस्सनेन विवरन्तो ‘‘इच्छानङ्गलं उपनिस्साया’’तिआदिमाह. ‘‘सीलखन्धावार’’न्तिआदि वुत्तनयेन वेनेय्यहितसमपेक्खनवसेनेव भगवतो विहारदस्सनं. तत्थ धम्मराजस्स भगवतो सब्बसो अधम्मनिग्गण्हनपरा एव पटिपत्ति, सा च सीलसमाधिपञ्ञावसेनाति सीलादित्तयस्सेव गहणं. सीलखन्धावारन्ति चक्कवत्तिरञ्ञो दारुइट्ठकादिकतं खन्धावारसदिसं सीलसङ्खातं खन्धावारं बन्धित्वा विहरतीति सम्बन्धो. दारुक्खन्धादीहि आसमन्ततो वरन्ति परिक्खिपन्ति एत्थाति हि खन्धावारो अ-कारस्स दीघं कत्वा, राजूनं अचिरनिवासट्ठानं. तत्थ पन भगवतो अचिरनिवसनकिरियासम्बन्धमत्तेन भयनिवारणट्ठेन तंसदिसताय सीलम्पि तथा वुच्चति. समाधिकोन्तन्ति सम्मासमाधिसङ्खातं मङ्गलसत्तिं. सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातं जयमन्तपदं. परिवत्तयमानोति परिजप्पमानो. ‘‘सब्बञ्ञुतञ्ञाणसर’’न्तिपि पाठो, सब्बञ्ञुतञ्ञाणवजिरग्गसरं अपरापरं सम्परिवत्तमानोति अत्थो. यथाभिरुचितेन विहारेनाति सब्बविहारसाधारणदस्सनं, दिब्बविहारादीसु येन येन अत्तना अभिरुचितेन विहारेन विहरतीति अत्थो.
पोक्खरसातिवत्थुवण्णना
२५५. मन्तेति इरुवेदादिमन्तसत्थे. इरुवेदादयो हि गुत्तभासितब्बट्ठेन ‘‘मन्ता’’ति वुच्चन्ति. अण-सद्दो सद्देति आह ‘‘सज्झायती’’ति. लोकिया पन वदन्ति ‘‘ब्रह्मुनो अपच्चं ब्राह्मणो, नागमो, णत्तं, दीघादी’’ति. कस्मा अयमेव वचनत्थो वुत्तोति आह ‘‘इदमेवा’’तिआदि. अथ केसं इतरो वचनत्थोति चोदनमपनेति ‘‘अरिया पना’’तिआदिना. अथ वा यं लोकिया वदन्ति ‘‘ब्रह्मुना जातो ब्राह्मणो’’तिआदिनिरुत्तिं, तं पटिक्खिपितुं एवं वुत्तं. ‘‘इदमेवा’’ति हि अवधारणेन तं पटिक्खिपति. ‘‘जातिब्राह्मणान’’न्ति पन इमिना सद्दन्तरेन दस्सितेसु जातिब्राह्मणविसुद्धिब्राह्मणवसेन दुविधेसु ब्राह्मणेसु विसुद्धिब्राह्मणानं निरुत्तिं दस्सेन्तो ‘‘अरिया पना’’तिआदिमाह. बहन्ति पापे बहि करोन्तीति हि अरिया ब्राह्मणा निरुत्तिनयेन. ‘‘तस्स किर कायो सेतपोक्खरसदिसो’’ति इदमेवस्स नामलाभहेतुदस्सनं, सेसं पन तप्पसङ्गेन यथाविज्जमानविसेसदस्सनमेव. तेनाह ‘‘इति नं पोक्खरसदिसत्ता पोक्खरसातीति सञ्जानन्ती’’ति. पोक्खरेन सदिसो कायो यस्साति हि पोक्खरसाती निरुत्तिनयेन. सातसद्दो वा सदिसत्थो, पोक्खरेन सातो सदिसो कायो तथा, सो यस्साति पोक्खरसाती. सेतपोक्खरसदिसोति सेतपदुमवण्णो. देवनगरेति आलकमन्दादिदेवपुरे. उस्सापितरजततोरणन्ति गम्भीरनेमनिखातं अच्चुग्गतं रजतमयं इन्दखीलं. काळमेघराजीति कदाचि दिस्समाना काळअब्भलेखा. रजतपनाळिकाति रजतमयतुम्बं. सुवट्टिताति वट्टभावस्स युत्तट्ठाने सुट्ठु वट्टुला. काळवङ्गतिलकादीनमभावेन सुपरिसुद्धा.‘‘अराजके’’तिआदिनापि सोभग्गप्पत्तभावमेव निदस्सेति.
इदानि अपरम्पि तस्स नामलाभहेतुं दस्सेन्तो ‘‘अयं पना’’तिआदिमाह. तत्थ च ‘‘हिमवन्तपदेसे महासरे पदुमगब्भे निब्बत्ती’’ति इदमेवस्स नामलाभहेतुदस्सनं. सेसं पन तप्पसङ्गेन तथापवत्ताकारदस्सनमेव. तेनाह ‘‘इति नं पोक्खरे सयितत्ता पोक्खरसातीति सञ्जानन्ती’’ति. पोक्खरे कमले सयतीति हि पोक्खरसाती, सातं वा वुच्चति समसण्ठानं, पोक्खरे जातं समसण्ठानं तथा, तमस्सत्थीतिपि पोक्खरसाती. यं पन आचरियेन वुत्तं ‘‘इमस्स ब्राह्मणस्स कीदिसो पुब्बयोगो, येन नं भगवा अनुग्गण्हितुं तं ठानं उपगतोति आहा’’ति, (दी. नि. टी. १.२५५) तदेतं ‘‘अयं पना’’तिआदिवचनं एकदेसमेव सन्धाय वुत्तं. ‘‘सो ततो मनुस्सलोक’’न्तिआदिवचनतो देवलोके निब्बत्तीति एत्थ अपरापरं निब्बत्ति एव वुत्ताति दट्ठब्बं. तथारूपेन कम्मेन निब्बत्तिमेव सन्धाय ‘‘मातुकुच्छिवासं जिगुच्छित्वा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘पदुमगब्भे निब्बत्ती’’ति इमिना संसेदजोयेव हुत्वा निब्बत्तीति दस्सेति. न पुप्फतीति न विकसति. तेनाति तापसेन. नाळतोति पुप्फदण्डतो. सुवण्णचुण्णेहि पिञ्जरं हेमवण्णो यस्साति सुवण्णचुण्णपिञ्जरो, तं, सुवण्णचुण्णेहि विकिण्णभावेन हेमवण्णन्ति अत्थो. पिञ्जरसद्दो हि हेमवण्णपरियायोति सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. १.२२) वुत्तं. एस नयो पदुमरेणुपिञ्जरन्ति एत्थापि. रजतबिम्बकन्ति रूपियमयरूपकं. पटिजग्गामीति पोसेमि. पारन्ति परियोसानं, निप्फत्ति वा वुच्चति नदीसमुद्दादीनं परियोसानभूतं पारं वियाति कत्वा. पटिसन्धिपञ्ञासङ्खातेन सभावञाणेन पण्डितो. इति कत्तब्बेसु, वेदेसु वा विसारदपञ्ञासङ्खातेन वेय्यत्तियेन ब्यत्तो. अग्गब्राह्मणोति दिसापामोक्खब्राह्मणो. सिप्पन्ति वेदसिप्पं तस्सेव पकरणाधिगतत्ता. ब्रह्मदेय्यं अदासीति वक्खमाननयेन ब्रह्मदेय्यं कत्वा अदासि.
‘‘अज्झावसती’’ति एत्थ अधि-सद्दो, आ-सद्दो च उपसग्गमत्तं, ततो ‘‘उक्कट्ठ’’न्ति इदं अज्झापुब्बवसयोगे भुम्मत्थे उपयोगवचनं. अधि-सद्दो वा इस्सरियत्थो, आ-सद्दो मरियादत्थो ततो ‘‘उक्कट्ठ’’न्ति इदं कम्मप्पवचनीययोगे भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति दस्सेति ‘‘उक्कट्ठनामके’’तिआदिना. तदेवत्थं विवरितुं ‘‘तस्सा’’तिआदि वुत्तं. ‘‘तस्स नगरस्स सामिको हुत्वा’’ति हि ‘‘अभिभवित्वा’’ति एतस्सत्थविवरणं, तेनेतं दीपेति ‘‘सामिभावो अभिभवन’’न्ति. ‘‘याय मरियादाया’’तिआदि पन आ-सद्दस्सत्थविवरणं, तेनेतं दीपेति ‘‘आसद्दो मरियादत्थो, मरियादा च नाम याय तत्थ वसितब्बं, सायेव अपराधीनता’’ति. याय मरियादायाति हि याय अपराधीनतासङ्खाताय अनञ्ञसाधारणाय अवत्थायाति अत्थो. ‘‘उपसग्गवसेना’’तिआदि पन ‘‘उक्कट्ठनामके’’ति एतस्सत्थविवरणं, तेनेतं दीपेति ‘‘सतिपि भुम्मवचनप्पसङ्गे धात्वत्थानुवत्तकविसेसकभूतेहि दुविधेहिपि उपसग्गेहि युत्तत्ता उपयोगवचनमेवेत्थ विहित’’न्ति. ‘‘तस्स किरा’’तिआदि पन अत्थानुगतसमञ्ञापरिदीपनं. वत्थु नाम नगरमापनारहभूमिप्पदेसो ‘‘आरामवत्थु, विहारवत्थू’’तिआदीसु विय.
उक्काति दण्डदीपिका. अग्गहेसुन्ति ‘‘अज्ज मङ्गलदिवसो, तस्मा सुनक्खत्तं, तत्थापि अयं सुखणो मा अतिक्कमी’’ति रत्तिविभायनं अनुरक्खन्ता, रत्तियं आलोककरणत्थाय उक्का ठपेत्वा उक्कासु जलमानासु नगरस्स वत्थुं अग्गहेसुं, तेनेतं दीपेति – उक्कासु ठिताति उक्कट्ठा. मूलविभुजादि आकतिगणपक्खेपेन, निरुत्तिनयेन वा उक्कासु विज्जोतयन्तीसु ठिताति उक्कट्ठा, तथा उक्कासु ठितासु ठिता आसीतिपि उक्कट्ठाति. मज्झिमागमट्ठकथायं पन एवं वुत्तं ‘‘तञ्च नगरं ‘मङ्गलदिवसो सुखणो, सुनक्खत्तं मा अतिक्कमी’ति रत्तिम्पि उक्कासु ठितासु मापितत्ता उक्कट्ठातिपि वुच्चति, दण्डदीपिकासु जालेत्वा धारियमानासु मापितत्ताति वुत्तं होती’’ति, (म. नि. अट्ठ. १.मूलपरियायसुत्तवण्णना) तदपिमिना संसन्दति चेव समेति च नगरवत्थुपरिग्गहस्सपि नगरमापनपरियापन्नत्ताति दट्ठब्बं. अपरे पन भणन्ति ‘‘भूमिभागसम्पत्तिया, उपकरणसम्पत्तिया, मनुस्ससम्पत्तिया च तं नगरं उक्कट्ठगुणयोगतो उक्कट्ठाति नामं लभती’’ति. लोकिया पन वदन्ति ‘‘उक्का धारीयति एतस्स मापितकालेति उक्कट्ठा, वण्णविकारोय’’न्ति, इत्थिलिङ्गवसेन चायं समञ्ञा, तेनेविध पयोगो दिस्सति ‘‘यथा च भवं गोतमो उक्कट्ठाय अञ्ञानि उपासककुलानि उपसङ्कमती’’ति (दी. नि. १.२९९) मूलपरियायसुत्तादीसु (म. नि. १.१) च ‘‘एकं समयं भगवा उक्कट्ठायं विहरति सुभगवने सालराजमूले’’तिआदि. एवमेत्थ होतु उपसग्गवसेन उपयोगवचनं, कथं पनेतं सेसपदेसु सियाति अनुयोगेनाह ‘‘तस्स अनुपयोगत्ता सेसपदेसू’’ति. तत्थ तस्साति उपसग्गवसेन उपयोगसञ्ञुत्तस्स ‘‘उक्कट्ठ’’न्ति पदस्स. अनुपयोगत्ताति विसेसनभावेन अनुपयुत्तत्ता. सेसपदेसूति ‘‘सत्तुस्सद’’न्तिआदीसु सत्तसु पदेसु.
किं नु ख्वायं सद्दपयोगो सद्दलक्खणानुगतोति चोदनमपनेति ‘‘तत्थ…पे… परियेसितब्ब’’न्ति इमिना. तत्थाति उपसग्गवसेन, अनुपयोगवसेन च उपयोगवचनन्ति वुत्ते दुब्बिधेपि विधाने. लक्खणन्ति गहणूपायञायभूतं सद्दलक्खणं, सुत्तं वा. परियेसितब्बन्ति सद्दसत्थेसु विज्जमानत्ता ञाणेन गवेसितब्बं, गहेतब्बन्ति वुत्तं होति. एतेन हि सद्दलक्खणानुगतोवायं सद्दपयोगोति दस्सेति, सद्दविदू च इच्छन्ति ‘‘उपअनुअधिआइच्चादिपुब्बवसयोगे सत्तमियत्थे उपयोगवचनं पापुणाति, विसेसितब्बपदे च यथाविधिमनुपयोगो विसेसनपदानं समानाधिकरणभूतान’’न्ति. तत्र यदा अधि-सद्दो, आ-सद्दो च उपसग्गमत्तं, तदा ‘‘ततियासत्तमीनञ्चा’’ति लक्खणेन अज्झापुब्बवसयोगे उपयोगवचनं. तथा हि वदन्ति ‘‘सत्तमियत्थे कालदिसासु उपान्वज्झावसयोगे, अधिपुब्बसिठावसानं पयोगे, तप्पानचारेसु च दुतिया. काले पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा, एकं समयं भगवा, कञ्चि कालं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, इमं रत्तिं चत्तारो महाराजानो. दिसायं पुरिमं दिसं धतरट्ठो. उपादिपुब्बवसयोगे गामं उपवसति, गामं अनुवसति, गामं आवसति, अगारं अज्झावसति, अधिपुब्बसिठावसानं पयोगे पथविं अधिसेस्सति, गामं अधितिट्ठति, गामं अज्झावसति. तप्पानचारेसु नदिं पिवति, गामं चरति इच्चादीति.
यदा पन अधि-सद्दो इस्सरियत्थो, आ-सद्दो च मरियादत्थो, तदा ‘‘कम्मप्पवचनीययुत्ते’’ति लक्खणेन कम्मप्पवचनीययोगे उपयोगवचनं. तथा हि वदन्ति ‘‘अनुआदयो उपसग्गा, धीआदयो निपाता च कम्मप्पवचनीयसञ्ञा होन्ति किरियासङ्खातं कम्मं पवचनीयं येसं ते कम्मप्पवचनीया’’ति. सेसपदानं पन यथाविधिमनुपयोगे कतरेन लक्खणेन उपयोगवचनन्ति? यथावुत्तलक्खणेनेव. यज्जेवं तेसम्पि आधारभावतो नानाधारता सियाति? न, बहूनम्पि पदानं नगरवसेन एकत्थभावतो. सकत्थमत्तञ्हि तेसं नानाकरणन्ति. अञ्ञे पन सद्दविदू एवमिच्छन्ति ‘‘समानाधिकरणपदानं पच्चेकं किरियासम्बन्धनेन विसेसितब्बपदेन समानवचनता यथा ‘कटं करोति, विपुलं, दस्सनीय’न्ति एत्थ ‘कटं करोति, विपुलं करोति, दस्सनीयं करोती’ति पच्चेकं किरियासम्बन्धनेन कम्मत्थेयेव दुतिया’’ति, तदेतं विचारेतब्बं विसेसनपदानं समानाधिकरणानं किरियासम्बज्झनाभावतो. यदा हि किरियासम्बज्झनं, तदा विसेसनमेव न होतीति.
उस्सदता नामेत्थ बहुलताति वुत्तं ‘‘बहुजन’’न्ति. तं पन बहुलतं दस्सेति ‘‘आकिण्णमनुस्स’’न्तिआदिना. अरञ्ञादीसु गहेत्वा पोसेतब्बा पोसावनिया, एतेन तेसं धम्मभावं दस्सेति. आविज्झित्वाति परिक्खिपित्वा. खणित्वा कता पोक्खरणी, आबन्धित्वा कतं तळाकं. अच्छिन्नूदकट्ठानेयेव जलजकुसुमानि जातानीति वुत्तं ‘‘उदकस्स निच्चभरितानेवा’’ति. उदकस्साति च पूरणकिरियायोगे करणत्थे सामिवचनं ‘‘महन्ते महन्ते साणिपसिब्बके कारापेत्वा हिरञ्ञसुवण्णस्स पूरापेत्वा’’तिआदीसु (पारा. ३४) विय. सह धञ्ञेनाति सधञ्ञन्ति नगरसद्दापेक्खाय नपुंसकलिङ्गेन वुत्तं, यथावाक्यं वा उपयोगवचनेन. एवं सब्बत्थ. पुब्बण्णापरण्णादिभेदं बहुधञ्ञसन्निचयन्ति एत्थ आदिसद्देन तदुभयविनिमुत्तं अलाबुकुम्भण्डादिसूपेय्यं सङ्गण्हाति. तेनायमत्थो विञ्ञायति – नयिध धञ्ञसद्दो सालिआदिधञ्ञविसेसवाचको, पोसने साधुत्तमत्तेन पन निरवसेसपुब्बण्णापरण्णसूपेय्यवाचको, विरूपेकसेसवसेन वा पयुत्तोति. एत्तावताति यथावुत्तपदत्तयेन. राजलीलायाति राजूनं विलासेन. समिद्धिया उपभोगपरिभोगसम्पुण्णभावेन सम्पत्ति समिद्धिसम्पत्ति.
‘‘राजभोग्ग’’न्ति वुत्ते ‘‘केन दिन्न’’न्ति अवस्सं पुच्छितब्बतो एवं वुत्तन्ति दस्सेति ‘‘केना’’तिआदिना. रञ्ञा विय भुञ्जितब्बन्ति वा राजभोग्गन्ति अट्ठकथातो अपरो नयो. याव पुत्तनत्तपनत्तपरम्परा कुलसन्तकभावेन राजतो लद्धत्ता ‘‘रञ्ञो दायभूत’’न्ति वुत्तं. ‘‘धम्मदायादा मे भिक्खवे भवथा’’तिआदीसु (म. नि. १.२९) विय च दायसद्दो दायज्जपरियायोति आह ‘‘दायज्जन्ति अत्थो’’ति. कथं दिन्नत्ता ब्रह्मदेय्यं नामाति चोदनं परिहरति ‘‘छत्तं उस्सापेत्वा’’तिआदिना. राजनीहारेन परिभुञ्जितब्बतो हि उद्धं परिभोगलाभस्स ब्रह्मदेय्यता नाम नत्थि, इदञ्च तथा दिन्नमेव, तस्मा ब्रह्मदेय्यं नामाति वुत्तं होति. छेज्जभेज्जन्ति सरीरदण्डधनदण्डादिभेदं दण्डमाह. नदीतित्थपब्बतादीसूति नदीतित्थपब्बतपादगामद्वारअटविमुखादीसु. सेतच्छत्तग्गहणेन सेसराजककुधभण्डम्पि गहितं तप्पमुखत्ताति वेदितब्बं. ‘‘रञ्ञा भुञ्जितब्ब’’न्त्वेव वुत्ते इधाधिप्पेतत्थो न पाकटोति हुत्वा-सद्दग्गहणं कतं. तञ्हि सो राजकुलतो असमुदागतोपि राजा हुत्वा भुञ्जितुं लभतीति अयमिधाधिप्पेतो अत्थो. दातब्बन्ति दायं, ‘‘राजदाय’’न्ति इमिनाव रञ्ञा दिन्नभावे सिद्धे ‘‘रञ्ञा पसेनदिना कोसलेन दिन्न’’न्ति पुन च वचनं किमत्थियन्ति आह ‘‘दायकराजदीपनत्थ’’न्तिआदि. असुकेन रञ्ञा दिन्नन्ति दायकराजस्स अदीपितत्ता एवं वुत्तन्ति अधिप्पायो. एत्थ च पठमनये ‘‘राजभोग्ग’’न्ति पदे पुच्छासम्भवतो इदं वुत्तं, दुतियनये पन ‘‘राजदाय’’न्ति पदेति अयम्पि विसेसो दट्ठब्बो. तत्थ अतिबहुलताय पुरतो ठपनोकासाभावतो पस्सेनपि ओदनसूपब्यञ्जनादि दीयति एतस्साति पसेनदि, अलुत्तसमासवसेन. सो हि राजा तण्डुलदोणस्स ओदनम्पि तदुपियेन सूपब्यञ्जनेन भुञ्जति. तथा हि नं भुत्तपातरासकाले सत्थु सन्तिकमागन्त्वा इतो चितो च सम्परिवत्तन्तं निद्दाय अभिभुय्यमानं उजुकं निसीदितुमसक्कोन्तं भगवा –
‘‘मिद्धी यदा होति महग्घसो च,
निद्दायिता सम्परिवत्तसायी;
महावराहोव निवापवुट्ठो,
पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. (ध. प. ३२५; नेत्ति. २६, ९०);
इमाय गाथाय ओवदि. भागिनेय्यञ्च सो सुदस्सनं नाम माणवं –
‘‘मनुजस्स सदा सतीमतो,
मत्तं जानतो लद्धभोजने;
तनुकस्स भवन्ति वेदना,
सणिकं जीरति आयुपालय’’न्ति. (सं. नि. १.२४) –
इमं गाथं भगवतो सन्तिके उग्गहापेत्वा अत्तनो भुञ्जन्तस्स ओसानपिण्डकाले देवसिकं भणापेति, सो अपरेन समयेन तस्सा गाथाय अत्थं सल्लक्खेत्वा पुनप्पुनं ओसानपिण्डपरिहरणेन नाळिकोदनमत्ताय सण्ठहित्वा तनुसरीरो बलवा सुखप्पत्तो अहोसीति. उदानट्ठकथायं (उदा. अट्ठ. १२) पन एवं वुत्तं ‘‘पच्चामित्तं परसेनं जिनातीति पसेनदी’’ति. सद्दविदूपि हि ज-कारस्स द-कारे इदमुदाहरन्ति. सो हि अत्तनो भागिनेय्यं अजातसत्तुराजानं, पञ्चचोरसतादीनि च अवरुद्धकानि जिनातीति. कोसलरट्ठस्साधिपतिभावतो कोसलो, तस्मा कोसलाधिपतिना पसेनदि नामकेन रञ्ञा दिन्नन्ति अत्थो वेदितब्बो. निस्सट्ठपरिच्चत्ततासङ्खातेन पुन अग्गहेतब्बभावेनेव दिन्नत्ता इध ब्रह्मदेय्यं नाम, न तु पुरिमनये विय राजसङ्खेपेन परिभुञ्जितब्बभावेन दिन्नत्ताति आह ‘‘यथा’’तिआदि. निस्सट्ठं हुत्वा, निस्सट्ठभावेन वा परिच्चत्तं निस्सट्ठपरिच्चत्तं, मुत्तचागवसेन चजितन्ति अत्थो.
सवनं उपलब्भोति दस्सेति ‘‘उपलभी’’ति इमिना, सो चायमुपलब्भो सवनवसेनेव जाननन्ति वुत्तं ‘‘सोतद्वारसम्पत्तवचननिग्घोसानुसारेन अञ्ञासी’’ति. सोतद्वारानुसारविञ्ञाणवीथिवसेन जाननमेव हि इध सवनं तेनेव ‘‘समणो खलु भो गोतमो’’तिआदिना वुत्तस्सत्थस्स अधिगतत्ता, न पन सोतद्वारवीथिवसेन सुतमत्तं तेन तदत्थस्स अनधिगतत्ता. अवधारणफलत्ता सद्दपयोगस्स सब्बम्पि वाक्यं अन्तोगधावधारणं. तस्मा तदत्थजोतकसद्देन विनापि अञ्ञत्थापोहनवसेन अस्सोसि एव, नास्स कोचि सवनन्तरायो अहोसीति अयमत्थो विञ्ञायतीति आह ‘‘पदपूरणमत्ते निपातो’’ति, अन्तोगधावधारणेपि च सब्बस्मिं वाक्ये नीतत्थतो अवधारणत्थं खो-सद्दग्गहणं ‘‘एवा’’ति सामत्थिया सातिसयं एतदत्थस्स विञ्ञायमानत्ताति पठमविकप्पो वुत्तो, नीतत्थतो अवधारणेन को अत्थो एकन्तिको कतो, अवधारितो चाति वुत्तं ‘‘तत्था’’तिआदि. अथ पदपूरणमत्तेन खो-सद्देन किं पयोजनन्ति चोदनमपनेति ‘‘पदपूरणेना’’तिआदिना, अक्खरसमूहपदस्स, पदसमूहवाक्यस्स च सिलिट्ठतापयोजनमत्तमेवाति अत्थो. ‘‘अस्सोसी’’ति हिदं पदं खो-सद्दे गहिते तेन फुल्लितं मण्डितं विभूसितं विय होन्तं पूरितं नाम होति, तेन च पुरिमपच्छिमपदानि सुखुच्चारणवसेन सिलिट्ठानि होन्ति, न तस्मिं अग्गहिते, तस्मा पदपूरणमत्तम्पि पदब्यञ्जनसिलिट्ठतापयोजनन्ति वुत्तं होति. मत्तसद्दो चेत्थ विसेसनिवत्तिअत्थो, तेनस्स अनत्थन्तरदीपनता दस्सिता, एव-सद्देन पन पदब्यञ्जनसिलिट्ठताय एकन्तिकता.
‘‘समणो खलू’’तिआदि यथासुतत्थनिदस्सनन्ति दस्सेति ‘‘इदानी’’तिआदिना. समितपापत्ताति एत्थ अच्चन्तं अनवसेसतो सवासनं समितपापत्ताति अत्थो गहेतब्बो. एवञ्हि बाहिरकवीतरागसेक्खासेक्खपापसमनतो भगवतो पापसमनं यथारहं विसेसितं होति. तेन वुत्तं ‘‘भगवा च अनुत्तरेन अरियमग्गेन समितपापो’’ति. तदेवत्थं निद्देसपाठेन साधेतुं ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिमाह. अस्साति अनेन भिक्खुना, भगवता वा. समिताति समापिता, समभावं वा आपादयिता, अस्स वा सम्पदानभूतस्स सन्ता होन्तीति अत्थो. अत्थानुगता चायं भगवति समञ्ञाति वुत्तं ‘‘भगवा चा’’तिआदि. तेनाति तथा समितपापत्ता. यथाभूतं पवत्तो यथाभुच्चं, तदेव गुणो, तेन अधिगतं तथा. ‘‘खलू’’ति इदं नेपातिकं खलुपच्छाभत्तिकपदे (मि. प. ४.१.८) विय, न नामं, अनेकत्थत्ता च निपातानं अनुस्सवनत्थोव इधाधिप्पेतोति आह ‘‘अनुस्सवनत्थे निपातो’’ति, परम्परसवनञ्चेत्थ अनुस्सवनं. ब्राह्मणजातिसमुदागतन्ति ब्राह्मणजातिया आगतं, जातिसिद्धन्ति वुत्तं होति. आलपनमत्तन्ति पियालपनवचनमत्तं, न तदुत्तरि अत्थपरिदीपनं. पियसमुदाहारा हेते ‘‘भो’’ति वा ‘‘आवुसो’’ति वा ‘‘देवानं पिया’’ति वा. धम्मपदे ब्राह्मणवत्थुपाठेन, (ध. प. ३१५ आदयो) सुत्तनिपाते च वासेट्ठसुत्तपदेन ब्राह्मणजातिसमुदागतालपनभावं समत्थेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदिमाह.
तत्रायमत्थो – सचे रागादिकिञ्चनेहि सकिञ्चनो अस्स, सो आमन्तनादीसु ‘‘भो भो’’ति वदन्तो हुत्वा विचरणतो भोवादीयेव नाम होति, न ब्राह्मणो. ‘‘अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति (ध. प. ३९६, सु. नि. ६२५) सेसगाथापदं. तत्थ रागादयो सत्ते किञ्चन्ति मद्दन्ति पलिबुद्धन्तीति किञ्चनानि. मनुस्सा किर गोणेहि खलं मद्दापेन्ता ‘‘किञ्चेहि कपिल, किञ्चेहि काळका’’ति वदन्ति, तस्मा किञ्चनसद्दो मद्दनत्थो वेदितब्बो. यथाह निद्देसे ‘‘अकिञ्चनन्ति रागकिञ्चनं, दोस, मोह, मान, दिट्ठि, किलेसकिञ्चनं, दुच्चरितकिञ्चनं, यस्सेते किञ्चना पहीना समुच्छिन्ना वूपसन्ता पटिप्पस्सद्धा अभब्बुप्पत्तिका ञाणग्गिना दड्ढा, सो वुच्चति अकिञ्चनो’’ति (चूळनि. २८, ३२, ६०, ६३). गोतमोति गोत्तवसेन परिकित्तनं, यं ‘‘आदिच्चगोत्त’’न्तिपि लोके वदन्ति, सक्यपुत्तोति पन जातिवसेन साकियोति च तस्सेव वेवचनं. वुत्तञ्हेतं पब्बज्जासुत्ते –
‘‘आदिच्चा नाम गोत्तेन, साकिया नाम जातिया;
तम्हा कुला पब्बजितोम्हि, न कामे अभिपत्थय’’न्ति. (सु. नि. ४२५);
तथा चाह ‘‘गोतमोति भगवन्तं गोत्तवसेन परिकित्तेती’’तिआदि. तत्थ गं तायतीति गोत्तं, ‘‘गोतमो’’ति पवत्तमानं अभिधानं, बुद्धिञ्च एकंसिकविसयताय रक्खतीति अत्थो. यथा हि बुद्धि आरम्मणभूतेन अत्थेन विना न वत्तति, एवं अभिधानं अभिधेय्यभूतेन, तस्मा सो गोत्तसङ्खातो अत्थो तानि रक्खतीति वुच्चति, गो-सद्दो चेत्थ अभिधाने, बुद्धियञ्च वत्तति. तथा हि वदन्ति –
‘‘गो गोणे चेन्द्रिये भुम्यं, वचने चेव बुद्धियं;
आदिच्चे रस्मियञ्चेव, पानीयेपि च वत्तते;
तेसु अत्थेसु गोणे थी, पुमा च इतरे पुमा’’ति.
तत्थ ‘‘गोसु दुय्हमानासु गतो, गोपञ्चमो’’तिआदीसु गोसद्दो गोणे वत्तति. ‘‘गोचरो’’तिआदीसु इन्द्रिये. ‘‘गोरक्ख’’न्तिआदीसु भूमियं. तथा हि सुत्तनिपातट्ठकथाय वासेट्ठसुत्तसंवण्णनायं वुत्तं ‘‘गोरक्खन्ति खेत्तरक्खं, कसिकम्मन्ति वुत्तं होति. पथवी हि ‘गो’ति वुच्चति, तप्पभेदो च ‘‘खेत्त’’न्ति (सु. नि. अट्ठ. २.६१९-६२६). ‘‘गोत्तं नाम द्वे गोत्तानि हीनञ्च गोत्तं, उक्कट्ठञ्च गोत्त’’न्तिआदीसु (पाचि. १५) वचने, बुद्धियञ्च वत्तति. ‘‘गोगोत्तं गोतमं नमे’’ति पोराणकविरचनाय आदिच्चे, आदिच्चबन्धुं गोतमं सम्मासम्बुद्धं नमामीति हि अत्थो, ‘‘उण्हगू’’तिआदीसु रस्मियं, उण्हा गावो रस्मियो एतस्साति हि उण्हगु, सूरियो. ‘‘गोसीतचन्दन’’न्तिआदीसु (अ. नि. टी. १.४९) पानीये, गोसङ्खातं पानीयं विय सीतं, तदेव चन्दनं तथा. तस्मिञ्हि उद्धनतो उद्धरितपक्कुथिततेलस्मिं पक्खित्ते तङ्खणञ्ञेव तं तेलं सीतलं होतीति. एतेसु पन अत्थेसु गोणे वत्तमानो गो-सद्दो यथारहं इत्थिलिङ्गो चेव पुल्लिङ्गो च, सेसेसु पन पुल्लिङ्गोयेव.
किं पनेतं गोत्तं नामाति? अञ्ञकुलपरम्पराय असाधारणं तस्स कुलस्स आदिपुरिससमुदागतं तंकुलपरियापन्नसाधारणं सामञ्ञरूपन्ति दट्ठब्बं. साधारणमेव हि इदं तंकुलपरियापन्नानं साधारणतो च सामञ्ञरूपं. तथा हि तंकुले जाता सुद्धोदनमहाराजादयोपि ‘‘गोतमो’’ त्वेव वुच्चन्ति, तेनेव भगवा अत्तनो पितरं सुद्धोदनमहाराजानं ‘‘अतिक्कन्तवरा खो गोतम तथागता’’ति (महाव. १०५) अवोच, वेस्सवणोपि महाराजा भगवन्तं ‘‘विज्जाचरणसम्पन्नं, बुद्धं वन्दाम गोतम’’न्ति, (दी. नि. ३.२८८) आयस्मापि वङ्गीसो आयस्मन्तं आनन्दं ‘‘साधु निब्बापनं ब्रूहि, अनुकम्पाय गोतमा’’ति (सं. नि. १.२१२). इध पन भगवन्तमेव. तेनाह ‘‘भगवन्तं गोत्तवसेन परिकित्तेती’’ति. तस्माति यथावुत्तमत्थत्तयं पच्चामसति. एत्थ च ‘‘समणो’’ति इमिना सरिक्खकजनेहि भगवतो बहुमतभावो दस्सितो तब्बिसयसमितपापतापरिकित्तनतो, ‘‘गोतमो’’ति इमिना लोकियजनेहि तब्बिसयउळारगोत्तसम्भूततापरिकित्तनतो.
सक्यस्स सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तो सक्यपुत्तो, इमिना पन उच्चाकुलपरिदीपनं उदितोदितविपुलखत्तियकुलसम्भूततापरिकित्तनतो. सब्बखत्तियानञ्हि आदिभूतमहासम्मतमहाराजतो पट्ठाय असम्भिन्नं उळारतमं सक्यराजकुलं. यथाह –
‘‘महासम्मतराजस्स, वंसजो हि महामुनि;
कप्पादिस्मिञ्हि राजासि, महासम्मतनामको’’ति. (महावंसे दुतियपरिच्छेदे पठमगाथा);
कथं सद्धापब्बजितभावपरिदीपनन्ति आह ‘‘केनची’’तिआदि. परिजियनं परिहायनं पारिजुञ्ञं, परिजिरतीति वा परिजिण्णो, तस्स भावो पारिजुञ्ञं, तेन. ञातिपारिजुञ्ञभोगपारिजुञ्ञादिना केनचि पारिजुञ्ञेन परिहानिया अनभिभूतो अनज्झोत्थटो हुत्वा पब्बजितोति अत्थो. तदेव परियायन्तरेन विभावेतुं ‘‘अपरिक्खीणंयेव तं कुलं पहाया’’ति वुत्तं. अपरिक्खीणन्ति हि ञातिपारिजुञ्ञभोगपारिजुञ्ञादिना केनचि पारिजुञ्ञेन अपरिक्खयं. सद्धाय पब्बजितोति सद्धाय एव पब्बजितो. एवञ्हि ‘‘केनची’’तिआदिना निवत्तितवचनं सूपपन्नं होति. ननु च ‘‘सक्यकुला पब्बजितो’’ति इदं उच्चाकुला पब्बजितभावपरिदीपनमेव सिया तदत्थस्सेव विञ्ञायमानत्ता, न सद्धापब्बजितभावपरिदीपनं तदत्थस्स अविञ्ञायमानत्ताति? न खो पनेवं दट्ठब्बं महन्तं ञातिपरिवट्टं, महन्तञ्च भोगक्खन्धं पहाय सद्धापब्बजितभावस्स अत्थतो सिद्धत्ता. तथा हि लोकनाथस्स अभिजातियं तस्स कुलस्स न किञ्चि पारिजुञ्ञं, अथ खो वुड्ढियेव, ततो तस्स समिद्धतमभावो लोके पाकटो पञ्ञातो होति, तस्मा ‘‘सक्यकुला पब्बजितो’’ति एत्तकेयेव वुत्ते तथा समिद्धतमं कुलं पहाय सद्धापब्बजितभावो सिद्धोयेवाति, इमं परिहारं ‘‘केनचि पारिजुञ्ञेना’’तिआदिना विभावेतीति दट्ठब्बं. ततो परन्ति ‘‘कोसलेसु चारिकं चरमानो’’तिआदिवचनं.
‘‘साधु धम्मरुचि राजा, साधु पञ्ञाणवा नरो;
साधु मित्तानमदुब्भो, पापस्साकरणं सुख’’न्ति. आदीसु –
विय साधुसद्दो इध सुन्दरत्थोति आह ‘‘सुन्दरं खो पना’’ति. खोति अवधारणत्थे निपातो, पनाति पक्खन्तरत्थे. एवं सात्थकताविञ्ञापनत्थञ्हि संवण्णनायमेतेसं गहणं. सुन्दरन्ति च भद्दकं, भद्दकता च पस्सन्तानं हितसुखावहभावेनाति वुत्तं ‘‘अत्थावहं सुखावह’’न्ति. अत्थो चेत्थ दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थवसेन तिविधं हितं सुखम्पि तथेव तिविधं सुखं.
तथारूपानन्ति तादिसानं, अयं सद्दतो अत्थो. अत्थमत्तं पन दस्सेतुं ‘‘एवरूपान’’न्ति वुत्तं. यादिसेहि च गुणेहि भगवा समन्नागतो चतुप्पमाणिकस्स लोकस्स सब्बकालम्पि-अच्चन्ताय-सद्धाय-पसादनीयो तेसं यथाभूतसभावत्ता, तादिसेहि गुणेहि समन्नागतभावं सन्धाय ‘‘तथारूपानं अरहत’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘यथारूपो’’तिआदिमाह. लद्धसद्धानन्ति लद्धसद्दहानं, परजनस्स सद्धं पटिलभन्तानन्ति वुत्तं होति. लद्धसद्दानन्ति वा पटिलद्धकित्तिसद्दानं, एतेन ‘‘अरहत’’न्ति पदस्स अरहन्तानन्ति अत्थो, अरहन्तसमञ्ञाय च पाकटभावो दस्सितो, अपिच ‘‘यथारूपो सो भवं गोतमो’’ति इमिना ‘‘तथारूपान’’न्ति पदस्स अनियमवसेन अत्थं दस्सेत्वा सरूपनियमवसेनपि दस्सेतुं ‘‘यथाभुच्चगुणाधिगमेन लोके अरहन्तोति लद्धसद्धान’’न्ति वुत्तं, इदम्पि हि ‘‘तथारूपान’’न्ति पदस्सेव अत्थदस्सनं, अयमेव च नयो आचरियेहि अधिप्पेतो इध टीकायं, (दी. नि. टी. १.२५५) सारत्थदीपनियञ्च तथेव वुत्तत्ता. ‘‘यथारूपा ते भवन्तो अरहन्तो’’ति अवत्वा ‘‘यथारूपो सो भवं गोतमो’’ति वचनं भगवतियेव गरुगारववसेन ‘‘तथारूपानं अरहत’’न्ति पुथुवचननिद्दिट्ठभावविञ्ञापनत्थं. अत्तनि, गरूसु च हि बहुवचनं इच्छन्ति सद्दविदू. ‘‘यथाभुच्च…पे… अरहत’’न्ति इमिना च धम्मप्पमाणानं, लूखप्पमाणानञ्च सत्तानं भगवतो पसादावहतं यथारुततो दस्सेति अरहन्तभावस्स तेसञ्ञेव यथारहं विसयत्ता, तंदस्सनेन पन इतरेसम्पि रूपप्पमाणघोसप्पमाणानं पसादावहता दस्सितायेव तदविनाभावतोति दट्ठब्बं.
पसादसोम्मानीति पसन्नानि, सीतलानि च, पसादवसेन वा सीतलानि, अनेन पसन्नमनतं दस्सेति. ‘‘दस्सन’’न्ति वुत्तेपि तदुत्तरि कत्तब्बतासम्भवतो अयं सम्भावनत्थो लब्भतीति आह ‘‘दस्सनमत्तम्पि साधु होती’’ति. इतरथा हि ‘‘दस्सनञ्ञेव साधु, न तदुत्तरि करण’’न्ति अनधिप्पेतत्थो आपज्जति, सम्भावनत्थो चेत्थ पि-सद्दो, अपि-सद्दो वा लुत्तनिद्दिट्ठो. ‘‘ब्रह्मचरियं पकासेती’’ति एत्थ इति-सद्दो ‘‘अब्भुग्गतो’’ति इमिना सम्बन्धमुपगतो, तस्मा अयं ‘‘साधु होती’’ति इध इति-सद्दो ‘‘ब्राह्मणो पोक्खरसाती अम्बट्ठं माणवं आमन्तेसी’’ति इमिना सम्बज्झितब्बो, ‘‘अज्झासयं कत्वा’’ति च पाठसेसो तदत्थस्स विञ्ञायमानत्ता. यस्स हि अत्थो विञ्ञायति, सद्दो न पयुज्जति, सो ‘‘पाठसेसो’’ति वुच्चति, इममत्थं विभावेन्तो आह ‘‘दस्सनमत्तम्पि साधु होतीति एवं अज्झासयं कत्वा’’ति. मूलपण्णासके चूळसीहनादसुत्तट्ठकथाय (म. नि. अट्ठ. १.१४४) आगतं कोसियसकुणवत्थु चेत्थ कथेतब्बं.
अम्बट्ठमाणवकथावण्णना
२५६. ‘‘अज्झायको’’ति इदं पठमपकतिया गरहावचनमेव, दुतियपकतिया पसंसावचनं कत्वा वोहरन्ति यथा तं ‘‘पुरिसो नरो’’ति दस्सेतुं अग्गञ्ञसुत्तपद (दी. नि. ३.१३२) मुदाहटं. तत्थ इमेति झायकनामेन समञ्ञिता जना. न झायन्तीति पण्णकुटीसु झानं न अप्पेन्ति न निप्फादेन्ति, गामनिगमसामन्तं ओसरित्वा वेदगन्थे करोन्ताव अच्छन्तीति अत्थो. तं पनेतेसं ब्राह्मणझायकसङ्खातं पठमदुतियनामं उपादाय ततियमेव जातन्ति आह ‘‘अज्झायकात्वेव ततियं अक्खरं उपनिब्बत्त’’न्ति, अक्खरन्ति च निरुत्ति समञ्ञा. सा हि तस्मिंयेव निरुळ्हभावेन अञ्ञत्थ असञ्चरणतो ‘‘अक्खर’’न्ति वुच्चति. मन्ते परिवत्तेतीति वेदे सज्झायति, परियापुणातीति अत्थो. इध हि अधिआपुब्बइ-सद्दवसेन पदसन्धि, इतरत्थ पन झे-सद्दवसेन. मन्ते धारेतीति यथाअधीते मन्ते असम्मूळ्हे कत्वा हदये ठपेति.
आथब्बणवेदो परूपघातकरत्ता साधूनमपरिभोगोति कत्वा ‘‘इरुवेदयजुवेदसामवेदान’’न्ति वुत्तं. तत्थ इच्चन्ते थोमीयन्ते देवा एतायाति इरु इच-धातुवसेन च-कारस्स र-कारं कत्वा, इत्थिलिङ्गोयं. यज्जन्ते पुज्जन्ते देवा अनेनाति यजु पुन्नपुंसकलिङ्गवसेन. सोयन्ति अन्तं करोन्ति, सायन्ति वा तनुं करोन्ति पापमनेनाति सामं सो-धातुपक्खे ओ-कारस्स आ-कारं कत्वा. विदन्ति धम्मं, कम्मं वा एतेहीति वेदा, ते एव मन्ता ‘‘सुगतियोपि मुनन्ति, सुय्यन्ति च एतेही’’ति कत्वा. पहरणं सङ्घट्टनं पहतं, ओट्ठानं पहतं तथा, तस्स करणवसेन, ओट्ठानि चालेत्वा पगुणभावकरणवसेन पारं गतो, न अत्थविभावनवसेनाति वुत्तं होति. पारगूति च निच्चसापेक्खताय कितन्तसमासो.
‘‘सह निघण्टुना’’तिआदिना यथावाक्यं विभत्यन्तवसेन निब्बचनदस्सनं. निघण्टुरुक्खादीनन्ति निघण्टु नाम रुक्खविसेसो, तदादिकानमत्थानन्ति अत्थो, एतेन निघण्टुरुक्खपरियायं आदिं कत्वा तप्पमुखेन सेसपरियायानं तत्थ दस्सितत्ता सो गन्थो निघण्टु नाम यथा तं ‘‘पाराजिककण्डो, कुसलत्तिको’’ति अयमत्थो दस्सितो इमिना यथारुतमेव तदत्थस्स अधिगतत्ता. आचरिया पन एवं वदन्ति ‘‘वचनीयवाचकभावेन अत्थं, सद्दञ्च निखडति भिन्दति विभज्ज दस्सेतीति निखण्डु, सो एव ख-कारस्स घ-कारं कत्वा ‘निघण्डू’ति वुत्तो’’ति (दी. नि. टी. १.२५६), तदेतं अट्ठकथानयतो अञ्ञनयदस्सनन्ति गहेतब्बं. इतरथा हि सो अट्ठकथाय विरोधो सिया, विचारेतब्बमेतं. अक्खरचिन्तका पन एवमिच्छन्ति ‘‘तत्थ तत्थागतानि नामानि निस्सेसतो घटेन्ति रासिं करोन्ति एत्थाति निघण्टु निग्गहितागमेना’’ति. वेवचनप्पकासकन्ति परियायसद्ददीपकं, एकेकस्स अत्थस्स अनेकपरियायवचनविभावकन्ति अत्थो. निदस्सनमत्तञ्चेतं अनेकेसम्पि अत्थानं एकसद्दवचनीयताविभावनवसेनपि तस्स गन्थस्स पवत्तत्ता. को पनेसोति? एतरहि नामलिङ्गानुसासनरतनमालाभिधानप्पदीपिकादि. वचीभेदादिलक्खणा किरिया कप्पीयति एतेनाति किरियाकप्पो, तथेव विविधं कप्पीयति एतेनाति विकप्पो, किरियाकप्पो च सो विकप्पो चाति किरियाकप्पविकप्पो. सो हि वण्णपदसम्बन्धपदत्थादिविभागतो बहुविकप्पोति कत्वा ‘‘किरियाकप्पविकप्पो’’ति वुच्चति, सो च गन्थविसेसोयेवाति वुत्तं ‘‘कवीनं उपकारावहं सत्थ’’न्ति, चतुन्नम्पि कवीनं कविभावसम्पदाभोगसम्पदादिपयोजनवसेन उपकारावहो गन्थोति अत्थो. को पनेसोति? कब्यबन्धनविधिविधायको कब्यालङ्कारगीतासुबोधालङ्कारादि. इदं पन मूलकिरियाकप्पगन्थं सन्धाय वुत्तं. सो हि महाविसयो सतसहस्सगाथापरिमाणो, यं ‘‘नयचरियादिपकरण’’न्तिपि वदन्ति. वचनत्थतो पन किटयति गमेति ञापेति किरियादिविभागन्ति केटुभं किट-धातुतो अभपच्चयवसेन, अ-कारस्स च उकारो. अथ वा किरियादिविभागं अनवसेसपरियादानतो किटेन्तो गमन्तो ओभेति पूरेतीति केटुभं किट-सद्दूपपदउभधातुवसेन. अपिच किटन्ति गच्छन्ति कवयो बन्धेसु कोसल्लमेतेनाति केटुभं, पुरिमनयेनेवेत्थ पदसिद्धि. ठानकरणादिविभागतो, निब्बचनविभागतो च अक्खरा पभेदीयन्ति एतेनाति अक्खरप्पभेदो, तं पन छसु वेदङ्गेसु परियापन्नं पकरणद्वयमेवाति वुत्तं ‘‘सिक्खा च निरुत्ति चा’’ति. तत्थ सिक्खन्ति अक्खरसमयमेतायाति सिक्खा, अकारादिवण्णानं ठानकरणपयतनपटिपादकसत्थं. निच्छयेन, निस्सेसतो वा उत्ति निरुत्ति, वण्णागमवण्णविपरियायादिलक्खणं. वुत्तञ्च –
‘‘वण्णागमो वण्णविपरियायो,
द्वे चापरे वण्णविकारनासा;
धातुस्स अत्थातिसयेन योगो,
तदुच्चते पञ्चविधा निरुत्ती’’ति. (पारा. अट्ठ. १.वेरञ्जकण्डवण्णना; विसुद्धि. १.१४४; महानि. अट्ठ. १.५०);
इध पन तब्बसेन अनेकधा निब्बचनपरिदीपकं सत्थं उत्तरपदलोपेन ‘‘निरुत्ती’’ति अधिप्पेतं निब्बचनविभागतोपि अक्खरपभेदभावस्स आचरियेहि (दी. नि. टी. १.२५६) वुत्तत्ता, तमन्तरेन निब्बचनविभागस्स च ब्याकरणङ्गेन सङ्गहितत्ता. ब्याकरणं, निरुत्ति च हि पच्चेकमेव वेदङ्गं यथाहु –
‘‘कप्पो ब्याकरणं जोति-सत्थं सिक्खा निरुत्ति च;
छन्दोविचिति चेतानि, वेदङ्गानि वदन्ति छा’’ति.
तस्मा ब्याकरणङ्गेन असङ्करभूतमेव निरुत्तिनयेन निब्बचनमिधाधिप्पेतं, न छसु ब्यञ्जनपदेसु विय तदुभयसाधारणनिब्बचनं वेदङ्गविसयत्ताति वेदितब्बं. अयं पनेत्थ महानिद्देसट्ठकथाय (महानि. अट्ठ. ५०) आगतनिरुत्तिनयविनिच्छयो. तत्थ हि ‘‘नक्खत्तराजारिव तारकान’’न्ति (जा. १.१.११, २५) एत्थ र-कारागमो विय अविज्जमानस्स अक्खरस्स आगमो वण्णागमो नाम. हिंसनत्ता ‘‘हिंसो’’ति वत्तब्बे ‘‘सीहो’’ति परिवत्तनं विय विज्जमानानमक्खरानं हेट्ठुपरियवसेन परिवत्तनं वण्णविपरियायो नाम. ‘‘नवछन्नकेदानि दिय्यती’’ति (जा. १.६.८८) एत्थ अ-कारस्स ए-कारापज्जनं विय अञ्ञक्खरस्स अञ्ञक्खरापज्जनं वण्णविकारो नाम. ‘‘जीवनस्स मूतो जीवनमूतो’’ति वत्तब्बे ‘‘जीमूतो’’ति व-कार न-कारानं विनासो विय विज्जमानक्खरानं विनासो वण्णविनासो नाम. ‘‘फरुसाहि वाचाहि पकुब्बमानो, आसज्ज मं त्वं वदसे कुमारा’’ति (जा. १.१०.८५) एत्थ ‘‘पकुब्बमानो’’ति पदस्स अभिभवमानोति अत्थपटिपादनं विय तत्थ तत्थ यथायोगं विसेसत्थपटिपादनं धातूनमत्थातिसयेन योगो नामाति.
यथावुत्तप्पभेदानं तिण्णं वेदानं अयं चतुत्थोयेव सिया, अथ केन सद्धिं पञ्चमोति आह ‘‘आथब्बणवेदं चतुत्थं कत्वा’’ति. आथब्बणवेदो नाम आथब्बणवेदिकेहि विहितो परूपघातकरो मन्तो, सो पन इतिहासपञ्चमभावप्पकासनत्थं गणिततामत्तेन गहितो, न सरूपवसेन, एवञ्च कत्वा ‘‘एतेस’’न्ति पदस्स तेसं तिण्णं वेदानन्त्वेव अत्थो गहेतब्बो. तञ्हि ‘‘तिण्णं वेदान’’न्ति एतस्स विसेसनन्ति. इतिह असाति एवं इध लोके अहोसि ‘‘आसा’’तिपि कत्थचि पाठो, सोयेवत्थो. इह ठाने इति एवं, इदं वा कम्मं, वत्थुं वा आस इच्छाहीतिपि अत्थो. तस्स गन्थस्स महाविसयतादीपनत्थञ्चेत्थ विच्छावचनं, इमिना ‘‘इतिहासा’’ति वचनेन पटिसंयुत्तो इतिहासो तद्धितवसेनाति अत्थं दस्सेति. इतिह आस, इतिह आसा’’ति ईदिसवचनपटिसंयुत्तो इतिहासो निरुत्तिनयेनाति अत्थदस्सनन्तिपि वदन्ति. अक्खरचिन्तका पन एवमिच्छन्ति ‘‘इतिह-सद्दो पारम्परियोपदेसे एकोव निपातो, असति विज्जतीति असो, इतिह असो एतस्मिन्ति इतिहासो समासवसेना’’ति, तेसं मते ‘‘इतिह असा’’ति एत्थ एवं पारम्परियोपदेसो अस विज्जमानो अहोसीति अत्थो. ‘‘पुराणकथासङ्खातो’’ति इमिना तस्स गन्थविसेसभावमाह, भारतनामकानं द्वेभातिकराजूनं युद्धकथा, रामरञ्ञो सीताहरणकथा, नरसीहराजुप्पत्तिकथाति एवमादिपुराणकथासङ्खातो भारतपुराणरामपुराणनरसीहपुराणादिगन्थो इतिहासो नामाति वुत्तं होति. ‘‘तेसं इतिहासपञ्चमानं वेदान’’न्ति इमिना यथावाक्यं ‘‘तिण्णं वेदान’’न्ति एत्थ विसेसनभावं दस्सेति.
पज्जति अत्थो एतेनाति पदं, नामाख्यातोपसग्गनिपातादिवसेन अनेकविभागं विभत्तियन्तपदं. तदपि ब्याकरणे आगतमेवाति वुत्तं ‘‘तदवसेस’’न्ति, पदतो अवसेसं पकतिपच्चयादिसद्दलक्खणभूतन्ति अत्थो. तं तं सद्दं, तदत्थञ्च ब्याकरोति ब्याचिक्खति एतेनाति ब्याकरणं, विसेसेन वा आकरीयन्ते पकतिपच्चयादयो अभिनिप्फादीयन्ते एत्थ, अनेनाति वा ब्याकरणं, साधुसद्दानमन्वाख्यायकं मुद्धबोधब्याकरण सारस्सतब्याकरण पाणिनीब्याकरणचन्द्रब्याकरणादि अधुनापि विज्जमानसत्थं. अधीयतीति अज्झायति. वेदेतीति परेसं वाचेति. च-सद्दो अत्थद्वयसमुच्चिननत्थो, विकप्पनत्थो वा अत्थन्तरस्स विकप्पितत्ता. विचित्रा हि तद्धितवुत्ति. पदकोति ब्याकरणेसु आगतपदकोसल्लं सन्धाय वुत्तं, वेय्याकरणोति तदवसिट्ठपकतिपच्चयादिसद्दविधिकोसल्लन्ति इमस्सत्थस्स विञ्ञापनत्थं पदद्वयस्स एकतो अत्थवचनं. एसा हि आचरियानं पकति, यदिदं येन केनचि पकारेन अत्थन्तरविञ्ञापनं. अयं अट्ठकथातो अपरो नयो – ते एव वेदे पदसो कायतीति पदकोति. तत्थ पदसोति गज्जबन्धपज्जबन्धपदेन. कायतीति कथेति यथा ‘‘जातक’’न्ति, इमिना वेदकारकसमत्थतं दस्सेति. एवञ्हि ‘‘अज्झायको’’तिआदीहि इमस्स विसेसो पाकटो होतीति.
आयतिं हितं बालजनसङ्खातो लोको न यतति न ईहति अनेनाति लोकायतं. तञ्हि गन्थं निस्साय सत्ता पुञ्ञकिरियाय चित्तम्पि न उप्पादेन्ति, लोका वा बालजना आयतन्ति उस्सहन्ति वादस्सादेन एत्थाति लोकायतं. अञ्ञमञ्ञविरुद्धं, सग्गमोक्खविरुद्धं वा तनोन्ति एत्थाति वितण्डो ड-पच्चयवसेन, न-कारस्स च ण-कारं कत्वा, विरुद्धेन वाददण्डेन ताळेन्ति वादिनो एत्थाति वितण्डो तडि-धातुवसेन, निग्गहीतागमञ्च कत्वा. अदेसम्पि यं निस्साय वादीनं वादो पवत्तो, तं तेसं देसतोपि उपचारवसेन वुच्चति यथा ‘‘चक्खुं लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झती’’ति, (दी. नि. २.४०१; म. नि. १.१३३; विभ. २०४) विसेसेन वा पण्डितानं मनं तडेन्ति चालेन्ति एतेनाति वितण्डो, तं वदन्ति, सो वादो वा एतेसन्ति वितण्डवादा, तेसं सत्थं तथा. लक्खणदीपकसत्थं उत्तरपदलोपेन, तद्धितवसेन वा लक्खणन्ति दस्सेति ‘‘लक्खणदीपक’’न्तिआदिना. लक्खीयति बुद्धभावादि अनेनाति लक्खणं, निग्रोधबिम्बतादि. तेनाह ‘‘येसं वसेना’’तिआदि. द्वादससहस्सगन्थपमाणन्ति एत्थ भाणवारप्पमाणादीसु विय बात्तिंसक्खरगन्थोव अधिप्पेतो. वुत्तञ्हि –
‘‘अट्ठक्खरा एकपदं, एका गाथा चतुप्पदं;
गाथा चेका मतो गन्थो, गन्थो बात्तिंसतक्खरो’’ति.
द्वादसहि गुणितसहस्सबात्तिंसक्खरगन्थप्पमाणन्ति अत्थो. यत्थाति यस्मिं लक्खणसत्थे, आधारे चेतं भुम्मं यथा ‘‘रुक्खे साखा’’ति. सोळस च सहस्सञ्च सोळससहस्सं, सोळसाधिकसहस्सगाथापरिमाणाति अत्थो. एवञ्हि आधाराधेय्यवचनं सूपपन्नं होतीति. पधानवसेन बुद्धानं लक्खणदीपनतो बुद्धमन्ता नाम. पच्चेकबुद्धादीनम्पि हि लक्खणं तत्थ दीपितमेव. तेन वुत्तं ‘‘येसं वसेना’’तिआदि.
‘‘अनूनो परिपूरकारी’’ति अत्थमत्तदस्सनं, सद्दतो पन अधिगतमत्थं दस्सेतुं ‘‘अवयो न होती’’ति वुत्तं. को पनेस अवयोति अनुयोगमपनेति ‘‘अवयो नामा’’तिआदिना. अयमेत्ताधिप्पायो – यो तानि सन्धारेतुं सक्कोति, सो ‘‘वयो’’ति वुच्चति. यो पन न सक्कोति, सो अवयो नाम. यो च अवयो न होति, सो ‘‘द्वे पटिसेधा पकतियत्थगमका’’ति ञायेन वयो एवाति. वयतीति हि वयो, आदिमज्झपरियोसानेसु कत्थचिपि अपरिकिलमन्तो अवित्थायन्तो ते गन्थे सन्ताने पणेति ब्यवहरतीति अत्थो. अयं पन विनयट्ठकथानयो (पारा. ८४) – अनवयोति अनु अवयो, सन्धिवसेन उ-कारलोपो, अनु अनु अवयो अनूनो, परिपुण्णसिप्पोति अत्थो. वयोति हि हानि ‘‘आयवयो’’तिआदीसु विय, नत्थि एतस्स यथावुत्तगन्थेसु वयो ऊनताति अवयो, अनु अनु अवयो अनवयोति.
‘‘अनुञ्ञातो’’ति पदस्स कम्मसाधनवसेन, ‘‘पटिञ्ञातो’’ति पदस्स च कत्तुसाधनवसेन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘आचरियेना’’तिआदिमाह. अस्साति अम्बट्ठस्स. पाळियं ‘‘यमहं जानामि, तं त्वं जानासी’’ति इदं अनुजाननाकारदस्सनं, ‘‘यं त्वं जानासि, तमहं जानामी’’ति इदं पन पटिजाननाकारदस्सनन्ति दस्सेति ‘‘यं अह’’न्तिआदिना. ‘‘आम आचरिया’’ति हि यथागतं पटिजाननवचनमेव अत्थवसेन वुत्तं. यन्ति तेविज्जकं पावचनं. तस्साति आचरियस्स. पटिवचनदानमेव पटिञ्ञा तथा, ताय सयमेव पटिञ्ञातोति अत्थो. ‘‘सके’’तिआदि अनुजाननपटिजाननाधिकारदस्सनं. अदेसस्सपि देसमिव कप्पनामत्तेनाति वुत्तं ‘‘कतरस्मि’’न्तिआदि. सस्स अत्तनो सन्तकं सकं. आचरियानं परम्परतो, परम्परभूतेहि वा आचरियेहि आगतं आचरियकं. तिस्सो विज्जा, तासं समूहो तेविज्जकं, वेदत्तयं. पधानं वचनं, पकट्ठानं वा अट्ठकादीनं वचनं पावचनं.
२५७. इदानि येनाधिप्पायेन ब्राह्मणो पोक्खरसाती अम्बट्ठं माणवं आमन्तेत्वा ‘‘अयं ताता’’तिआदिवचनमब्र्वि, तदधिप्पायं विभावेन्तो ‘‘एस किरा’’तिआदिमाह. तत्थ उग्गतस्साति पुब्बे पाकटस्स कित्तिमतो पोराणजनस्स. बहू जनाति पूरणकस्सपादयो सन्धाय वुत्तं. एकच्चन्ति खत्तियादिजातिमन्तं, लोकसम्मतं वा जनं. गरूति भारियं, अत्तानं ततो मोचेत्वा अपगमनमत्तम्पि दुक्करं होति, पगेव तदुत्तरि करणन्ति वुत्तं होति. अनत्थो नाम तथापगमनादिना निन्दाब्यारोसउपारम्भादि.
‘‘अब्भुग्गतो’’ति एत्थ अभिसद्दयोगेन इत्थम्भूताख्यानत्थवसेनेव ‘‘गोतम’’न्ति उपयोगवचनं. ‘‘तं भवन्तं, तथा सन्तंयेवा’’ति पदेसुपि तस्स अनुपयोगत्ता तदत्थवसेनेवाति दस्सेति ‘‘तस्स भोतो’’तिआदिना. तेनाह ‘‘इधापी’’तिआदि. तथा सतोयेवाति येनाकारेन अरहतादिना सद्दो अब्भुग्गतो, तेनाकारेन सन्तस्स भूतस्स एव तस्स भवतो गोतमस्स सद्दो यदि वा अब्भुग्गतोति अत्थो. अपिच तं भवन्तं गोतमं तथा सन्तंयेवाति एकस्सपि अत्थस्स द्विक्खत्तुं सम्बन्धभावेन वचनं सामञ्ञविसिट्ठतापरिकप्पनेन अत्थविसेसविञ्ञापनत्थं, तस्मा ‘‘तस्स भोतो गोतमस्सा’’ति सामञ्ञसम्बन्धभावेन विच्छिन्दित्वा ‘‘तथा सतोयेवा’’ति विसेससम्बन्धभावेन योजेतब्बं. यदि-सद्दो चेत्थ संसयत्थो द्विन्नम्पि अत्थानं संसयितब्बत्ता. वा-सद्दो च विकप्पनत्थो तेसु एकस्स विकप्पेतब्बत्ता. सद्दविदू पन एवं वदन्ति – ‘‘इमस्स वचनं सच्चं वा यदि वा मुसा’’तिआदीसु विय यदि-सद्दो वा-सद्दो च उभोपि विकप्पत्थायेव. यदि-सद्दोपि हि ‘‘यं यदेव परिसं उपसङ्कमति यदि खत्तियपरिसं यदि ब्राह्मणपरिस’’न्तिआदीसु (अ. नि. ५.३४) वा-सद्दत्थो दिस्सति. ‘‘अप्पं वस्ससतं आयु, इदानेतरहि विज्जती’’तिआदीसु विय च इध समानत्थसद्दपयोगोति. पाळियं ‘‘यदि वा नो तथा’’ति इदम्पि ‘‘सन्तंयेव सद्दो अब्भुग्गतो’’ति इमिना सम्बज्झित्वा यथावुत्तनयेनेव योजेतब्बं. ननु ‘‘गोतम’’न्ति पदेयेव उपयोगवचनं सिया, न एत्थाति चोदनाय ‘‘इधापी’’तिआदि वुत्तं, तस्स अनुपयोगत्ता, विच्छिन्दित्वा सम्बन्धविसेसभावेन योजेतब्बत्ता वा इधापि इत्थम्भूताख्यानत्थवसेनेव उपयोगवचनं नामाति वुत्तं होति. इत्थम्भूताख्यानं अत्थो यस्स तथा, अभिसद्दो, इत्थम्भूताख्यानमेव वा अत्थो तथा, सोयेवत्थो. यदग्गेन हि सद्दयोगो होति, तदग्गेन अत्थयोगोपीति.
२५८. भोति अत्तनो आचरियं आलपति. यथा-सद्दं सात्थकं कत्वा सह पाठसेसेन योजेतुं ‘‘यथा सक्का’’तिआदि वुत्तं. सोति भगवा. पुरिमनये आकारत्थजोतनयथा-सद्दयोग्यतो कथन्ति पुच्छामत्तं, इध पन तदयोग्यतो ‘‘आकारपुच्छा’’ति वुत्तं. बाहिरकसमये आचरियम्हि उपज्झायसमुदाचारोति आह ‘‘अथ नं उपज्झायो’’ति, उपज्झायसञ्ञितो आचरियब्राह्मणोति अत्थो.
कामञ्च मन्तो, ब्रह्मं, कप्पोति तिब्बिधो वेदो, तथापि अट्ठकादि वुत्तं पधानभूतं मूलं मन्तो, तदत्थविवरणमत्थं ब्रह्मं, तत्थ वुत्तनयेन यञ्ञकिरियाविधानं कप्पोति मन्तस्सेव पधानभावतो, इतरेसञ्च तन्निस्सयेनेव जातत्ता मन्तग्गहणेन ब्रह्मकप्पानम्पि गहणं सिद्धमेवाति दस्सेति ‘‘तीसु वेदेसू’’ति इमिना. मन्तोति हि अट्ठकादीहि इसीहि वुत्तमूलवेदस्सेव नामं, वेदोति सब्बस्स, तस्मा ‘‘वेदेसू’’ति वुत्ते सब्बेसम्पि गहणं सिज्झतीति वेदितब्बं. लक्खणानीति लक्खणदीपकानि मन्तपदानि. पज्जगज्जबन्धपवेसनवसेन पक्खिपित्वा. ब्राह्मणवेसेनेवाति वेदवाचकब्राह्मणलिङ्गेनेव. वेदेति महापुरिसलक्खणमन्ते. महेसक्खा सत्ताति महापुञ्ञवन्तो पण्डितसत्ता. जानिस्सन्ति इति मनसि कत्वा वाचेन्तीति सम्बन्धो. तेनाति तथा वाचनतो. पुब्बेति ‘‘तथागतो उप्पज्जिस्सती’’ति वत्तब्बकालतो पभुति तथागतस्स धरमानकाले. अज्झायितब्बवाचेतब्बभावेन आगच्छन्ति पाकटा भवन्ति. एकगाथाद्विगाथादिवसेन अनुक्कमेन अन्तरधायन्ति. न केवलं लक्खणमन्तायेव, अथ खो अञ्ञेपि वेदा ब्राह्मणानं अञ्ञाणभावेन अनुक्कमेन अन्तरधायन्ति एवाति आचरियेन (दी. नि. टी. १.२५८) वुत्तं.
बुद्धभावपत्थना पणिधि, पारमीसम्भरणं समादानं, कम्मस्सकतादिपञ्ञा ञाणं. ‘‘पणिधिमहतो समादानमहतोतिआदिना पच्चेकं महन्तसद्दो योजेतब्बो’’ति (दी. नि. टी. १.२५८) आचरियेन वुत्तं. एवञ्च सति करुणा आदि येसं सद्धासीलादीनं ते करुणादयो, ते एव गुणा करुणादिगुणा, पणिधि च समादानञ्च ञाणञ्च करुणादिगुणा च, तेहि महन्तो पणिधिसमादानञाणकरुणादिगुणमहन्तोति निब्बचनं कातब्बं. एवञ्हि द्वन्दतोपरत्ता महन्तसद्दो पच्चेकं योजीयतीति. अपिच पणिधि च समादानञ्च ञाणञ्च करुणा च, तमादि येसं ते तथा, तेयेव गुणा, तेहि महन्तोति निब्बचनेनपि अत्थो सूपपन्नो होति, पणिधिमहन्ततादि चस्स बुद्धवंस (बु. वं. ९ आदयो) चरियापिटकादि (चरिया. १ आदयो) वसेन वेदितब्बो. महापदानसुत्तट्ठकथायं पन ‘‘महापुरिसस्साति जातिगोत्तकुलपदेसादिवसेन महन्तस्स पुरिसस्सा’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.३३) वुत्तं. तत्थ ‘‘खत्तियो, ब्राह्मणो’’ति एवमादि जाति. ‘‘कोण्डञ्ञो, गोतमो’’ति एवमादि गोत्तं. ‘‘पोणिका, चिक्खल्लिका, साकिया, कोलिया’’ति एवमादि कुलपदेसो, तदेतं सब्बम्पि इध आदिसद्देन सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. एवञ्हि सति ‘‘द्वेयेव गतियो भवन्ती’’ति उभिन्नं साधारणवचनं समत्थितं होतीति.
निट्ठाति निप्फत्तियो सिद्धियो. नन्वायं गति-सद्दो अनेकत्थो, कस्मा निट्ठायमेव वुत्तोति आह‘‘कामञ्चाय’’न्तिआदि. भवभेदेति निरयादिभवविसेसे. सो हि सुचरितदुच्चरितकम्मेन सत्तेहि उपपज्जनवसेन गन्तब्बाति गति. गच्छति पवत्तति एत्थाति गति, निवासट्ठानं. गमति यथासभावं जानातीति गति. पञ्ञा, गमनं ब्यापनं गति, विस्सटभावो, सो पन इतो च एत्तो च ब्यापेत्वा ठितताव. गमनं निप्फत्तनं गति, निट्ठा, अज्झासयपटिसरणत्थापि निदस्सननयेन गहिता. तथा हेस ‘‘इमेसं खो अहं भिक्खूनं सीलवन्तानं कल्याणधम्मानं नेव जानामि आगतिं वा गतिं वा’’ति (म. नि. १.५०८) एत्थ अज्झासये वत्तति, ‘‘निब्बानं अरहतो गती’’ति (परि. ३३९) एत्थ पटिसरणे, परायणे अपस्सयेति अत्थो. गच्छति यथारुचि पवत्ततीति गति, अज्झासयो. गच्छति अवचरति, अवचरणवसेन वा पवत्तति एत्थाति गति, पटिसरणं. सब्बसङ्खतविसञ्ञुत्तस्स हि अरहतो निब्बानमेव पटिसरणं, इध पन निट्ठायं वत्ततीति वेदितब्बो तदञ्ञेसमविसयत्ता.
ननु द्विन्नं निप्फत्तीनं निमित्तभूतानि लक्खणानि विसदिसानेव, अथ कस्मा ‘‘येहि समन्नागतस्सा’’तिआदिना तेसं सदिसभावो वुत्तोति चोदनालेसं दस्सेत्वा सोधेन्तो ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदिमाह. समानेपि निग्रोधबिम्बतादिलक्खणभावे अत्थेव कोचि नेसं विसेसोति दस्सेतुं ‘‘न तेहेव बुद्धो होती’’ति वुत्तं. ‘‘यथा हि बुद्धानं लक्खणानि सुविसदानि, सुपरिब्यत्तानि, परिपुण्णानि च होन्ति, न एवं चक्कवत्तीन’’न्ति अयं पन विसेसो आचरियधम्मपालत्थेरेन (दी. नि. टी. १.२५८) पकासितो. जायन्ति भिन्नेसुपि अत्थेसु अभिन्नधीसद्दा एतायाति जाति, लक्खणभावमत्तं. वुत्तञ्हि –
‘‘सबलादीसु भिन्नेसु, याय वत्तन्तुभिन्नधी;
सद्दा सा जातिरेसा च, मालासुत्तमिवन्विता’’ति.
तस्मा लक्खणतामत्तेन समानभावतो विसदिसानिपि तानियेव चक्कवत्तिनिप्फत्तिनिमित्तभूतानि लक्खणानि सदिसानि विय कत्वा तानि बुद्धनिप्फत्तिनिमित्तभूतानि लक्खणानि नामाति इदं वचनं वुच्चतीति अत्थो. अधिआपुब्बवसयोगे भुम्मत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘अगारे वसती’’ति चतूहि अच्छरियधम्मेहीति अभिरूपता, दीघायुकता, अप्पाबाधता, ब्राह्मणगहपतिकानं पियमनापताति इमेहि चतूहि अच्छरियसभावभूताहि इद्धीहि. यथाह –
‘‘राजा आनन्द, महासुदस्सनो चतूहि इद्धीहि समन्नागतो अहोसि. कतमाहि चतूहि इद्धीहि? इधानन्द, राजा महासुदस्सनो अभिरूपो अहोसि दस्सनीयो पासादिको’’तिआदि (दी. नि. २.२५२).
चेतियजातके (जा. अट्ठ. ३.८.४४) आगतनयं गहेत्वापि एवं वदन्ति ‘‘सरीरतो चन्दनगन्धो वायति, अयं एका इद्धि. मुखतो उप्पलगन्धो वायति, अयं दुतिया. चत्तारो देवपुत्ता चतूसु दिसासु सब्बकालं खग्गहत्था आरक्खं गण्हन्ति, अयं ततिया. आकासेन विचरति, अयं चतुत्थी’’ति. अनागतवंससंवण्णनायं पन ‘‘अभिरूपभावो एका इद्धि, समवेपाकिनिया गहणिया समन्नागतभावो दुतिया, यावतायुकम्पि सकललोकस्स दस्सनातित्तिकभावो ततिया, आकासचारिभावो चतुत्थी’’ति वुत्तं. तत्थ समवेपाकिनिया गहणिया समन्नागतभावोति समविपाचनिया कम्मजतेजोधातुया सम्पन्नता. यस्स हि भुत्तमत्तोव आहारो जीरति, यस्स वा पन पुटभत्तं विय तथेव तिट्ठति, उभोपेते न समवेपाकिनिया समन्नागता. यस्स पन पुन भत्तकाले भत्तच्छन्दो उप्पज्जतेव, अयं समवेपाकिनिया समन्नागतो नाम, तथारूपताति अत्थो. सङ्गहवत्थूहीति दानं, पियवचनं, अत्थचरिया, समानत्तताति इमेहि सङ्गहोपायेहि. यथाह –
‘‘दानञ्च पेय्यवज्जञ्च, अत्थचरिया च या इध;
समानत्तता च धम्मेसु, तत्थ तत्थ यथारहं;
एते खो सङ्गहा लोके, रथस्साणीव यायतो.
एते च सङ्गहा नास्सु, न माता पुत्तकारणा;
लभेथ मानं पूजं वा, पिता वा पुत्तकारणा.
यस्मा च सङ्गहा एते, समपेक्खन्ति पण्डिता;
तस्मा महत्तं पप्पोन्ति, पासंसा च भवन्ति ते’’ति. (दी. नि. ३.२७३);
रञ्जनतोति पीतिसोमनस्सवसेन रञ्जनतो, न रागवसेन, पीतिसोमनस्सानं जननतोति वुत्तं होति. चतूहि सङ्गहवत्थूहि रञ्जनट्ठेन राजाति पन सब्बेसं राजूनं समञ्ञा तथा अकरोन्तानम्पि विलीवबीजनादीसु तालवण्टवोहारो विय रुळ्हिवसेन पवत्तितो, तस्मा ‘‘अच्छरियधम्मेही’’ति असाधारणनिब्बचनं वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
सद्दसामत्थियतो अनेकधा चक्कवत्तीसद्दस्स वचनत्थं दस्सेन्तो पधानभूतं वचनत्थं पठमं दस्सेतुं ‘‘चक्करतन’’न्तिआदिमाह. इदमेव हि पधानं चक्करतनस्स पवत्तनमन्तरेन चक्कवत्तिभावानापत्तितो. तथा हि अट्ठकथासु वुत्तं ‘‘कित्तावता चक्कवत्ती होतीति? एकङ्गुलद्वङ्गुलमत्तम्पि चक्करतने आकासं अब्भुग्गन्त्वा पवत्ते’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.२४३; म. नि. अट्ठ. ३.२५६). यस्मा पन राजा चक्कवत्ती एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा वामहत्थेन हत्थिसोण्डसदिसपनाळिं सुवण्णभिङ्कारं उक्खिपित्वा दक्खिणहत्थेन चक्करतनं उदकेन अब्भुक्किरित्वा ‘‘पवत्ततु भवं चक्करतनं, अभिविजिनातु भवं चक्करतन’’न्ति (दी. नि. २.२४४) वचनेन चक्करतनं वेहासं अब्भुग्गन्त्वा पवत्तेसि, तस्मा तादिसं पवत्तापनं सन्धाय ‘‘चक्करतनं वत्तेती’’ति वुत्तं. यथाह ‘‘अथ खो आनन्द राजा महासुदस्सनो उट्ठायासना…पे… चक्करतनं अब्भुक्किरि ‘पवत्ततु भवं चक्करतन’न्ति’’आदि (दी. नि. २.२४४). न केवलञ्च चक्कसद्दो चक्करतनेयेव वत्तति अथ खो सम्पत्तिचक्कादीसुपि, तस्मा तंतदत्थवाचकसद्दसामत्थियतोपि वचनत्थं दस्सेति ‘‘सम्पत्तिचक्केही’’तिआदिना. तत्थ सम्पत्तिचक्केहीति –
‘‘पतिरूपे वसे देसे, अरियमित्तकरो सिया;
सम्मापणिधिसम्पन्नो, पुब्बे पुञ्ञकतो नरो;
धञ्ञं धनं यसो कित्ति, सुखञ्चेतंधिवत्तती’’ति. (अ. नि. ४.३१) –
वुत्तेहि पतिरूपदेसवासादिसम्पत्तिचक्केहि. वत्ततीति पवत्तति सम्पज्जति, उपरूपरि कुसलधम्मं वा पटिपज्जति. तेहीति सम्पत्तिचक्केहि. परन्ति सत्तनिकायं, यथा सयंसद्दो सुद्धकत्तुत्थस्स जोतको, तथा परंसद्दोपि हेतुकत्तुत्थस्साति वेदितब्बं. वत्तेतीति पवत्तेति सम्पादेति, उपरूपरि कुसलधम्मं वा पटिपज्जापेति. यथाह –
‘‘राजा महासुदस्सनो एवमाह ‘पाणो न हन्तब्बो, अदिन्नं न आदातब्बं, कामेसु मिच्छा न चरितब्बा, मुसा न भणितब्बा, मज्जं न पातब्बं, यथाभुत्तञ्च भुञ्जथा’ति. ये खो पनानन्द पुरत्थिमाय दिसाय पटिराजानो, ते रञ्ञो महासुदस्सनस्स अनुयन्ता अहेसु’’न्तिआदि (दी. नि. २.२४४).
इरियापथचक्कानन्ति इरियापथभूतानं चक्कानं. इरियापथोपि हि ‘‘चक्क’’न्ति वुच्चति ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्तिआदीसु (सं. नि. १.२९, १०९). यथाह –
‘‘रथङ्गे लक्खणे धम्मो-रचक्केस्विरियापथे;
चक्कं सम्पत्तियं चक्क-रतने मण्डले बले;
कुलालभण्डे आणाय-मायुधे दानरासिसू’’ति.
वत्तोति पवत्तनं उप्पज्जनं, इमिनाव इरियापथचक्कं वत्तेति परहिताय उप्पादेतीति निब्बचनम्पि दस्सेति अत्थतो समानत्ता. तथा चाह –
‘‘अथ खो तं आनन्द चक्करतनं पुरत्थिमं दिसं पवत्ति, अन्वदेव राजा महासुदस्सनो सद्धिं चतुरङ्गिनिया सेनाय. यस्मिं खो पनानन्द, पदेसे चक्करतनं पतिट्ठासि, तत्थ राजा महासुदस्सनो वासं उपगच्छि सद्धिं चतुरङ्गिनिया सेनाया’’तिआदि (दी. नि. २.२४४).
अयं अट्ठकथातो अपरो नयो – अप्पटिहतं आणासङ्खातं चक्कं वत्तेतीति चक्कवत्ती. तथा हि वुत्तं –
‘‘पञ्चहि भिक्खवे धम्मेहि समन्नागतो राजा चक्कवत्ती धम्मेनेव चक्कं वत्तेति, तं होति चक्कं अप्पटिवत्तियं केनचि मनुस्सभूतेन पच्चत्थिकेन पाणिना. कतमेहि पञ्चहि? इध भिक्खवे राजा चक्कवत्ती अत्थञ्ञू च होति, धम्मञ्ञू च मत्तञ्ञू, च कालञ्ञू च परिसञ्ञू च. इमेहि खो…पे… पाणिना’’तिआदि (अ. नि. ५.१३१).
खत्तियमण्डलादिसञ्ञितं चक्कं समूहं अत्तनो वसे वत्तेति अनुवत्तेतीतिपि चक्कवत्ती. वुत्तञ्हि ‘‘ये खो पनानन्द पुरत्थिमाय दिसाय पटिराजानो, ते रञ्ञो महासुदस्सनस्स अनुयन्ता अहेसु’’न्तिआदि (दी. नि. २.२४४). चक्कलक्खणं वत्तति एतस्सातिपि चक्कवत्ती. तेनाह ‘‘इमस्स देव कुमारस्स हेट्ठा पादतलेसु चक्कानि जातानि सहस्सारानि सनेमिकानि सनाभिकानि सब्बाकारपरिपूरानी’’तिआदि (दी. नि. २.३५). चक्कं महन्तं कायबलं वत्तति एतस्सातिपि चक्कवत्ती. वुत्तञ्हेतं ‘‘अयञ्हि देव कुमारो सत्तुस्सदो…पे… अयञ्हि देव कुमारो सीहपुब्बद्धकायो’’तिआदि (दी. नि. २.३५). तेन हिस्स लक्खणेन महब्बलभावो विञ्ञायति. चक्कं दसविधं, द्वादसविधं वा वत्तधम्मं वत्तति पटिपज्जतीति चक्कवत्ती. तेन वुत्तं ‘‘न हि ते तात दिब्बं चक्करतनं पेत्तिकं दायज्जं, इङ्घ त्वं तात अरिये चक्कवत्तिवत्ते वत्ताही’’तिआदि (दी. नि. ३.८३). चक्कं महन्तं दानं वत्तेति पवत्तेतीतिपि चक्कवत्ती. वुत्तञ्च –
‘‘पट्ठपेसि खो आनन्द राजा महासुदस्सनो तासं पोक्खरणीनं तीरे एवरूपं दानं अन्नं अन्नत्थिकस्स, पानं पानत्थिकस्स, वत्थं वत्थत्थिकस्स, यानं यानत्थिकस्स, सयनं सयनत्थिकस्स, इत्थिं इत्थित्थिकस्स, हिरञ्ञं हिरञ्ञत्थिकस्स, सुवण्णं सुवण्णत्थिकस्सा’’तिआदि (दी. नि. २.२५४).
राजाति सामञ्ञं तदञ्ञसाधारणतो. चक्कवत्तीति विसेसं अनञ्ञसाधारणतो. धम्मसद्दो ञाये, समो एव च ञायो नामाति आह ‘‘ञायेन समेना’’ति. वत्तति उप्पज्जति, पटिपज्जतीति वा अत्थो. ‘‘इदं नाम चरती’’ति अवुत्तेपि सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो, विसेसत्थिना च विसेसस्स पयुज्जितब्बत्ता ‘‘सदत्थपरत्थे’’ति योजीयति. पदेसग्गहणे हि असति गहेतब्बस्स निप्पदेसता विञ्ञायति यथा ‘‘दिक्खितो न ददाती’’ति. यस्मा चक्कवत्तिराजा धम्मेनेव रज्जमधिगच्छति, न अधम्मेन परूपघातादिना. तस्मा वुत्तं ‘‘धम्मेन रज्जं लभित्वा’’तिआदि, धम्मेनाति च ञायेन, कुसलधम्मेन वा. रञ्ञो भावो रज्जं, इस्सरियं.
परेसं हितोपायभूतं धम्मं करोति, चरतीति वा धम्मिको. अत्तनो हितोपायभूतस्स धम्मस्स कारको, चरको वा राजाति धम्मराजाति इमं सविसेसं अत्थं दस्सेति ‘‘परहितधम्मकरणेन वा’’तिआदिना. अयं पन महापदानट्ठकथानयो – दसविधे कुसलधम्मे, अगतिरहिते वा राजधम्मे नियुत्तोति धम्मिको; तेनेव धम्मेन लोकं रञ्जेतीति धम्मराजा. परियायवचनमेव हि इदं पदद्वयन्ति. आचरियेन पन एवं वुत्तं ‘‘चक्कवत्तिवत्तसङ्खातं धम्मं चरति, चक्कवत्तिवत्तसङ्खातो वा धम्मो एतस्स, एतस्मिं वा अत्थीति धम्मिको, धम्मतो अनपेतत्ता धम्मो च सो रञ्जनट्ठेन राजा चाति धम्मराजा’’ति (दी. नि. टी. १.२५८). ‘‘राजा होति चक्कवत्ती’’ति वचनतो ‘‘चातुरन्तो’’ति इदं चतुदीपिस्सरतं विभावेतीति आह ‘‘चातुरन्ताया’’तिआदि. चत्तारो समुद्दा अन्ता परियोसाना एतिस्साति चातुरन्ता, पथवी. सा हि चतूसु दिसासु पुरत्थिमसमुद्दादिचतुसमुद्दपरियोसानत्ता एवं वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘चतुसमुद्द अन्ताया’’ति, सा पन अवयवभूतेहि चतुब्बिधेहि दीपेहि विभूसिता एकलोकधातुपरियापन्ना पथवीयेवाति दस्सेति ‘‘चतुब्बिधदीपविभूसिताय पथविया’’ति इमिना. यथाह –
‘‘यावता चन्दिमसूरिया, परिहरन्ति दिसा भन्ति विरोचना;
सब्बेव दासा मन्धातु, ये च पाणा पथविस्सिता’’ति.
एत्थ च ‘‘चतुदीपविभूसिताया’’ति अवत्वा चतुब्बिधदीपविभूसितायाति विधसद्दग्गहणं पच्चेकं पञ्चसतपरित्तदीपानम्पि महादीपेयेव सङ्गहणत्थं सद्दातिरित्तेन अत्थातिरित्तस्स विञ्ञायमानत्ता, कोट्ठासवाचकेन वा विधसद्देन समानभागानं गहितत्ताति दट्ठब्बं. कोपादिपच्चत्थिकेति एत्थ आदिसद्देन काममोहमानमदादिके सङ्गण्हाति. विजेतीति तंकालापेक्खाय वत्तमानवचनं, विजितवाति अत्थो. सद्दविदू हि अतीते तावीसद्दमिच्छन्ति. ‘‘सब्बराजानो विजेती’’ति वदन्तो कामं चक्कवत्तिनो केनचि युद्धं नाम नत्थि, युद्धेन पन साधेतब्बस्स विजयस्स सिद्धिया ‘‘विजितसङ्गामो’’ त्वेव वुत्तोति दस्सेति.
थावरस्स धुवस्स भावो थावरियं, यथा जनपदे थावरियं पत्तो, तं दस्सेतुं ‘‘न सक्का केनची’’तिआदि वुत्तं, इमिना केनचि अकम्पियट्ठेन जनपदे थावरियप्पत्तोति तप्पुरिससमासं दस्सेति, इतरेन च दळ्हभत्तिभावतो जनपदो थावरियप्पत्तो एतस्मिन्ति अञ्ञपदत्थसमासं. तम्हीति अस्मिं राजिनि. यथा जनपदो तस्मिं थावरियं पत्तो, तदाविकरोन्तो ‘‘अनुयुत्तो’’तिआदिमाह. तत्थ अनुयुत्तोति निच्चपयुत्तो. सकम्मनिरतोति चक्कवत्तिनो रज्जकम्मे सदा पवत्तो. अचलो असम्पवेधीति परियायवचनमेतं, चोरानं वा विलोपनमत्तेन अचलो, दामरिकत्तेन असम्पवेधी. चोरेहि वा अचलो, पटिराजूहि असम्पवेधी. अनतिमुदुभावेन वा अचलो, अनतिचण्डभावेन असम्पवेधी. तथा हि अतिचण्डस्स रञ्ञो बलिखण्डादीहि लोकं पीळयतो मनुस्सा मज्झिमजनपदं छड्डेत्वा पब्बतसमुद्दतीरादीनि निस्साय पच्चन्ते वासं कप्पेन्ति, अतिमुदुकस्स च रञ्ञो चोरसाहसिकजनविलोपपीळिता मनुस्सा पच्चन्तं पहाय जनपदमज्झे वासं कप्पेन्ति, इति एवरूपे राजिनि जनपदो थावरभावं न पापुणाति. एतस्मिं पन तदुभयविरहिते सुवण्णतुला विय समभावप्पत्ते राजिनि रज्जं कारयमाने जनपदो पासाणपिट्ठियं ठपेत्वा अयोपट्टेन परिक्खित्तो विय अचलो असम्पवेधी थावरियप्पत्तोति.
सेय्यथिदन्ति एकोव निपातो, ‘‘सो कतमो, तं कतमं, सा कतमा’’तिआदिना यथारहं लिङ्गविभत्तिवचनवसेन पयोजियमानोव होति, इध तानि कतमानीति पयुत्तोति आह ‘‘तस्स चेतानी’’तिआदि. चचति चक्कवत्तिनो यथारुचि आकासादिगमनाय परिब्भमतीति चक्कं. चक्करतनञ्हि अन्तोसमुट्ठितवायोधातुवसेन रञ्ञो चक्कवत्तिस्स वचनसमनन्तरमेव पवत्तति, न चन्दसूरियविमानादि विय बहिसमुट्ठितवायोधातुवसेनाति विमानट्ठकथायं (वि. व. अट्ठ. १.पठमपीठविमानवण्णना) वुत्तं. रतिजननट्ठेनाति पीतिसोमनस्सुप्पादनट्ठेन. तञ्हि पस्सन्तस्स, सुणन्तस्स च अनप्पकं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति अच्छरियधम्मत्ता. वचनत्थतो पन रमेति रतिं करोतीति रतनं, रमनं वा रतं, तं नेतीति रतनं, रतं वा जनेतीति रतनं ज-कारलोपवसेनातिपि नेरुत्तिका. सब्बत्थाति हत्थिरतनादीसु.
चित्तीकतभावादिनापि चक्कस्स रतनट्ठो वेदितब्बो, सो पन रतिजननट्ठेनेव एकसङ्गहताय विसुं न गहितो. कस्मा एकसङ्गहोति चे? चित्तीकतादिभावस्सपि रतिनिमित्तत्ता. अथ वा गन्थब्यासं परिहरितुकामेन चित्तीकतादिभावो न गहितोति वेदितब्बं. अञ्ञासु पन अट्ठकथासु (दी. नि. अट्ठ. २.३३; सं. नि. अट्ठ. ३.५.२२३; खु. पा. अट्ठ. ६.३.यानीधातिगाथावण्णना; सु. नि. अट्ठ. १.२२६; महानि. अट्ठ. १५६) एवं वुत्तं –
‘‘रतिजननट्ठेन रतनं. अपिच –
चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;
अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चति.
‘‘चक्करतनस्स च निब्बत्तकालतो पट्ठाय अञ्ञं देवट्ठानं नाम न होति, सब्बेपि गन्धपुप्फादीहि तस्सेव पूजञ्च अभिवादनादीनि च करोन्तीति चित्तीकतट्ठेन रतनं. चक्करतनस्स च एत्तकं नाम धनं अग्घतीति अग्घो नत्थि, इति महग्घट्ठेनपि रतनं. चक्करतनञ्च अञ्ञेहि लोके विज्जमानरतनेहि असदिसन्ति अतुलट्ठेन रतनं. यस्मा पन यस्मिं कप्पे बुद्धा उप्पज्जन्ति, तस्मिंयेव चक्कवत्तिनो उप्पज्जन्ति, बुद्धा च कदाचि करहचि उप्पज्जन्ति, तस्मा दुल्लभदस्सनट्ठेनपि रतनं. तदेतं जातिरूपकुलइस्सरियादीहि अनोमस्स उळारसत्तस्सेव उप्पज्जति, न अञ्ञस्साति अनोमसत्तपरिभोगट्ठेनपि रतनं. यथा च चक्करतनं, एवं सेसानिपी’’ति.
तत्रायं तट्टीकाय, अञ्ञत्थ च वुत्तनयेन अत्थविभावना – इदञ्हि ‘‘चित्तीकत’’न्तिआदिवचनं निब्बचनत्थवसेन वुत्तं न होति, अथ किन्ति चे? लोके ‘‘रतन’’न्ति सम्मतस्स वत्थुनो गरुकातब्बभावेन वुत्तं. सरूपतो पनेतं लोकियमहाजनेन सम्मतं हिरञ्ञसुवण्णादिकं, चक्कवत्तिरञ्ञो उप्पन्नं चक्करतनादिकं, कतञ्ञुकतवेदिपुग्गलादिकं, सब्बुक्कट्ठपरिच्छेदवसेन बुद्धादिसरणत्तयञ्च दट्ठब्बं. ‘‘अहो मनोहर’’न्ति चित्ते कत्तब्बताय चित्तीकतं, स्वायं चित्तीकारो तस्स पूजनीयतायाति कत्वा पूजनीयन्ति अत्थं वदन्ति. केचि पन ‘‘विचित्रकतट्ठेन चित्तीकत’’न्ति भणन्ति, तं न गहेतब्बं इध चित्तसद्दस्स हदयवाचकत्ता ‘‘चित्तीकत्वा सुणाथ मे’’ति (बु. वं. १.८०) आहच्चभासितपाळियं विय. तथा चाहु ‘‘यथारहमिवण्णागमो भूकरेसू’’ति. ‘‘पस्स चित्तीकतं रूपं, मणिना कुण्डलेन चा’’तिआदीसु (म. नि. २.३०२) पन पुब्बे अविचित्रं इदानि विचित्रं कतन्ति चित्तीकतन्ति अत्थो गहेतब्बो तत्थ चित्तसद्दस्स विचित्रवाचकत्ता. महन्तं विपुलं अपरिमितं अग्घतीति महग्घं. नत्थि एतस्स तुला उपमा, तुलं वा सदिसन्ति अतुलं. कदाचिदेव उप्पज्जनतो दुक्खेन लद्धब्बदस्सनत्ता दुल्लभदस्सनं. अनोमेहि उळारगुणेहेव सत्तेहि परिभुञ्जितब्बतो अनोमसत्तपरिभोगं.
इदानि नेसं चित्तीकतादिअत्थानं सविसेसं चक्करतने लब्भमानतं दस्सेत्वा इतरेसुपि ते अतिदिसितुं ‘‘यथा च चक्करतन’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ अञ्ञं देवट्ठानं नाम न होति रञ्ञो अनञ्ञसाधारणिस्सरियादिसम्पत्तिपटिलाभहेतुतो, अञ्ञेसं सत्तानं यथिच्छितत्थपटिलाभहेतुतो च. अग्घो नत्थि अतिविय उळारसमुज्जलरतनत्ता, अच्छरियब्भुतधम्मताय च. यदग्गेन च महग्घं, तदग्गेन अतुलं. सत्तानं पापजिगुच्छनेन विगतकाळको पुञ्ञपसुतताय मण्डभूतो यादिसो कालो बुद्धुप्पादारहो, तादिसे एव चक्कवत्तीनम्पि सम्भवोति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. कदाचि करहचीति परियायवचनं, ‘‘कदाची’’ति वा यथावुत्तकालं सन्धाय वुत्तं, ‘‘करहची’’ति जम्बुसिरिदीपसङ्खातं देसं. तेनाह –
‘‘कालं दीपञ्च देसञ्च, कुलं मातरमेव च;
इमे पञ्च विलोकेत्वा, उप्पज्जति महायसो’’ति. (ध. प. अट्ठ. १.१.१०);
उपमावसेन चेतं वुत्तं. उपमोपमेय्यानञ्च न अच्चन्तमेव सदिसता, तस्मा यथा बुद्धा कदाचि करहचि उप्पज्जन्ति, न तथा चक्कवत्तिनो, चक्कवत्तिनो पन अनेकदापि बुद्धुप्पादकप्पे उप्पज्जन्तीति अत्थो गहेतब्बो. एवं सन्तेपि चक्कवत्तिवत्तपूरणस्स दुक्करभावतो दुल्लभुप्पादोयेवाति इमिना दुल्लभुप्पादतासामञ्ञेन तेसं दुल्लभदस्सनता वुत्ताति वेदितब्बं. कामं चक्करतनानुभावेन समिज्झमानो गुणो चक्कवत्तिपरिवारजनसाधारणो, तथापि चक्कवत्ती एव नं सामिभावेन विसविताय परिभुञ्जतीति वत्तब्बतं अरहति तदत्थमेव उप्पज्जनतोति दस्सेन्तो ‘‘तदेत’’न्तिआदिमाह. यथावुत्तानं पञ्चन्नं, छन्नम्पि वा अत्थानं सेसरतनेसुपि लब्भनतो ‘‘एवं सेसानिपी’’ति वुत्तं.
इमेहि पन रतनेहि राजा चक्कवत्ती किमत्थं पच्चनुभोति, ननु विनापि तेसु केनचि रञ्ञा चक्कवत्तिना भवितब्बन्ति चोदनाय तस्स तेहि हथारहमत्थपच्चनुभवनदस्सनेन केनचिपि अविनाभावितं विभावेतुं ‘‘इमेसु पना’’तिआदि आरद्धं. अजितं पुरत्थिमादिदिसाय खत्तियमण्डलं जिनाति महेसक्खतासंवत्तनियकम्मनिस्सन्दभावतो. यथासुखं अनुविचरति हत्थिरतनं, अस्सरतनञ्च अभिरुहित्वा तेसं आनुभावेन अन्तोपातरासंयेव समुद्दपरियन्तं पथविं अनुपरियायित्वा राजधानिया एव पच्चागमनतो. परिणायकरतनेन विजितमनुरक्खति तत्थ तत्थ कत्तब्बकिच्चसंविदहनतो. अवसेसेहि मणिरतनइत्थिरतनगहपतिरतनेहि उपभुञ्जनेन पवत्तं उपभोगसुखं अनुभवति यथारहं तेहि तथानुभवनसिद्धितो. सो हि मणिरतनेन योजनप्पमाणे पदेसे अन्धकारं विधमेत्वा आलोकदस्सनादिना सुखमनुभवति, इत्थिरतनेन अतिक्कन्तमानुसकरूपदस्सनादिवसेन, गहपतिरतनेन इच्छितिच्छितमणिकनकरजतादिधनपटिलाभवसेन सुखमनुभवति.
इदानि सत्तिया, सत्तिफलेन च यथावुत्तमत्थं विभावेतुं ‘‘पठमेना’’तिआदि वुत्तं. तिविधा हि सत्तियो ‘‘सक्कोन्ति समत्थेन्ति राजानो एताया’’ति कत्वा. यथाहु –
‘‘पभावुस्साहमन्तानं, वसा तिस्सो हि सत्तियो;
पभावो दण्डजो तेजो, पतापो तु च कोसजो.
मन्तो च मन्तनं सो तु, चतुक्कण्णो द्विगोचरो;
तिगोचरो तु छक्कण्णो, रहस्सं गुय्हमुच्चते’’ति.
तत्थ वीरियबलं उस्साहसत्ति. पठमेन चस्स चक्करतनेन तदनुयोगो परिपुण्णो होति. कस्माति चे? तेन उस्साहसत्तिया पवत्तेतब्बस्स अप्पटिहताणाचक्कभावस्स सिद्धितो. पञ्ञाबलं मन्तसत्ति. पच्छिमेन चस्स परिणायकरतनेन तदनुयोगो. कस्माति चे? तस्स सब्बराजकिच्चेसु कुसलभावेन मन्तसत्तिया विय अविरज्झनपयोगत्ता. दमनेन, धनेन च पभुत्तं पभूसत्ति. हत्थिअस्सगहपतिरतनेहि चस्स तदनुयोगो परिपुण्णो होति. कस्माति चे? हत्थिअस्सरतनानं महानुभावताय, गहपतिरतनतो पटिलद्धकोससम्पत्तिया च पभावसत्तिया विय पभावसमिद्धिसिद्धितो. इत्थिमणिरतनेहि तिविधसत्तियोगफलं परिपुण्णं होतीति सम्बन्धो, यथावुत्ताहि तिविधाहि सत्तीहि पयुज्जनतो यं फलं लद्धब्बं. तं सब्बं तेहि परिपुण्णं होतीति अत्थो. कस्माति चे? तेहेव उपभोगसुखस्स सिज्झनतो.
दुविधसुखवसेनपि यथावुत्तमत्थं विभावेतुं ‘‘सो इत्थिमणिरतनेही’’तिआदि कथितं. भोगसुखन्ति समीपे कत्वा परिभोगवसेन पवत्तसुखं. सेसेहीति तदवसेसेहि चक्कादिपञ्चरतनेहि. अपच्चत्थिकतावसेन पवत्तसुखं इस्सरियसुखं. इदानि तेसं सम्पन्नहेतुवसेनपि केनचि अविनाभावितमेव विभावेतुं ‘‘विसेसतो’’तिआदिमाह. अदोसकुसलमूलजनितकम्मानुभावेनाति अदोससङ्खातेन कुसलमूलेन सहजातादिपच्चयवसेन उप्पादितकम्मस्स आनुभावेन सम्पज्जन्ति सोम्मतररतनजातिकत्ता. कम्मफलञ्हि येभुय्येन कम्मसरिक्खकं. मज्झिमानि मणिइत्थिगहपतिरतनानि अलोभकुसलमूलजनितकम्मानुभावेन सम्पज्जन्ति उळारधनस्स, उळारधनपटिलाभकारणस्स च परिच्चागसम्पदाहेतुकत्ता. पच्छिमं परिणायकरतनं अमोहकुसलमूलजनितकम्मानुभावेन सम्पज्जति महापञ्ञेनेव चक्कवत्तिराजकिच्चस्स परिनेतब्बत्ता, महापञ्ञभावस्स च अमोहकुसलमूलजनितकम्मनिस्सन्दभावतो. बोज्झङ्गसंयुत्तेति महावग्गे दुतिये बोज्झङ्गसंयुत्ते (सं. नि. ५.२२३). रतनसुत्तस्साति तत्थ पञ्चमवग्गे सङ्गीतस्स दुतियस्स रतनसुत्तस्स (सं. नि. ५.२२३). उपदेसो नाम सविसेसं सत्तन्नं रतनानं विचारणवसेन पवत्तो नयो.
सरणतो पटिपक्खविधमनतो सूरा सत्तिवन्तो, निब्भयावहाति अत्थो. तेनाह ‘‘अभीरुकजातिका’’ति. असुरे विजिनित्वा ठितत्ता सक्को देवानमिन्दो धीरो नाम, तस्स सेनङ्गभावतो देवपुत्तो ‘‘अङ्ग’’न्ति वुच्चति, धीरस्स अङ्गं, तस्स रूपमिव रूपं येसं ते धीरङ्गरूपा, तेन वुत्तं ‘‘देवपुत्तसदिसकाया’’ति. एकेति सारसमासनामका आचरिया, तदक्खमन्तो आह ‘‘अयं पनेत्था’’तिआदि. सभावोति सभावभूतो अत्थो. उत्तमसूराति उत्तमयोधा. सूरसद्दो हि इध योधत्थो. एवञ्हि पुरिमनयतो इमस्स विसेसता होति, ‘‘उत्तमत्थो सूरसद्दो’’तिपि वदन्ति, ‘‘उत्तमा सूरा वुच्चन्ती’’तिपि हि पाठो दिस्सति. वीरानन्ति वीरियवन्तानं. अङ्गन्ति कारणं ‘‘अङ्गीयति ञायति फलमेतेना’’ति कत्वा. येन वीरियेन ‘‘धीरा’’ति वुच्चन्ति, तदेव धीरङ्गं नामाति आह ‘‘वीरियन्ति वुत्तं होती’’ति. रूपन्ति सरीरं. तेन वुत्तं ‘‘वीरियमयसरीरा विया’’ति. वीरियमेव वीरियमयं यथा ‘‘दानमय’’न्ति, (दी. नि. ३.३०५; इतिवु. ६०; नेत्ति. ३४) तस्मा वीरियसङ्खातसरीरा वियाति अत्थो. वीरियं पन न एकन्तरूपन्ति विय-सद्दग्गहणं कतं. अपिच धीरङ्गेन निब्बत्तं धीरङ्गन्ति अत्थं दस्सेतुं ‘‘वीरियमयसरीरा विया’’ति वुत्तं, एवम्पि वीरियतो रूपं न एकन्तं निब्बत्तन्ति विय-सद्देन दस्सेति. अथ वा रूपं सरीरभूतं धीरङ्गं वीरियमेतेसन्ति योजेतब्बं, तथापि वीरियं नाम किञ्चि सविग्गहं न होतीति दीपेति ‘‘वीरियमयसरीरा विया’’ति इमिना, इधापि मयसद्दो सकत्थेयेव दट्ठब्बो, तस्मा सविग्गहवीरियसदिसाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – सविग्गहं चे वीरियं नाम सिया, ते चस्स पुत्ता तंसदिसायेव भवेय्युन्ति अयमेव चत्थो आचरियेन (दी. नि. टी. १.२५८) अनुमतो. महापदानट्ठकथायं पन एवं वुत्तं ‘‘धीरङ्गं रूपमेतेसन्ति धीरङ्गरूपा, वीरियजातिका वीरियसभावा वीरियमया अकिलासुनो अहेसुं, दिवसम्पि युज्झन्ता न किलमन्तीति वुत्तं होती’’ति, (दी. नि. अट्ठ. २.३४) तदेतं रूपसद्दस्स सभावत्थतं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं. इध चेव अञ्ञत्थ कत्थचि ‘‘धितङ्गरूपा’’ति पाठो दिस्सति. वीरियत्थोपि हि धितिसद्दो होति ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो, दिट्ठं सो अतिवत्तती’’तिआदीसु (जा. १.१.५७) धितिसद्दो विय. कत्थचि पन ‘‘वीरङ्ग’’न्ति पाठोव दिट्ठो. यथा रुच्चति, तथा गहेतब्बं.
ननु च रञ्ञो चक्कवत्तिस्स पटिसेना नाम नत्थि, य’मस्स पुत्ता पमद्देय्युं, अथ कस्मा ‘‘परसेनप्पमद्दना’’ति वुत्तन्ति चोदनं सोधेन्तो ‘‘सचे’’तिआदिमाह, परसेना होतु वा, मा वा, ‘‘सचे पन भवेय्या’’ति परिकप्पनामत्तेन तेसं एवमानुभावतं दस्सेतुं तथा वुत्तन्ति अधिप्पायो, ‘‘परसेनप्पमद्दना’’ति वुत्तेपि परसेनं पमद्दितुं समत्थाति अत्थो गहेतब्बो पकरणतोपि अत्थन्तरस्स विञ्ञायमानत्ता, यथा ‘‘सिक्खमानेन भिक्खवे भिक्खुना अञ्ञातब्बं परिपुच्छितब्बं परिपञ्हितब्ब’’न्ति (पाचि. ४३४) एतस्स पदभाजनीये (पाचि. ४३६) ‘‘सिक्खितुकामेना’’ति अत्थग्गहणन्ति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘तं परिमद्दितुं समत्था’’ति वुत्तं. न हि ते परसेनं पमद्दन्ता तिट्ठन्ति, अथ खो पमद्दनसमत्था एव होन्ति. एवमञ्ञत्रपि यथारहं. परसेनं पमद्दनाय समत्थेन्तीति परसेनप्पमद्दनाति अत्थं दस्सेतीतिपि वदन्ति.
पुब्बे कतूपचितस्स एतरहि विपच्चमानकस्स पुञ्ञधम्मस्स चिरतरं विपच्चितुं पच्चयभूतं चक्कवत्तिवत्तसमुदागतं पयोगसम्पत्तिसङ्खातं धम्मं दस्सेतुं ‘‘धम्मेना’’ति पदस्स ‘‘पाणो न हन्तब्बोतिआदिना पञ्चसीलधम्मेना’’ति अत्थमाह. अयञ्हि अत्थो ‘‘ये खो पनानन्द पुरत्थिमाय दिसाय पटिराजानो, ते राजानं महासुदस्सनं उपसङ्कमित्वा एवमाहंसु ‘एहि खो महाराज, स्वागतं ते महाराज, सकं ते महाराज, अनुसास महाराजा’ति. राजा महासुदस्सनो एवमाह ‘पाणो न हन्तब्बो, अदिन्नं न आदातब्बं, कामेसु मिच्छा न चरितब्बा, मुसा न भणितब्बा, मज्जं न पातब्बं, यथाभुत्तञ्च भुञ्जथा’ति. ये खो पनानन्द पुरत्थिमाय दिसाय पटिराजानो, ते रञ्ञो महासुदस्सनस्स अनुयन्ता अहेसु’’न्तिआदिना (दी. नि. २.२४४) आगतं रञ्ञो ओवादधम्मं सन्धाय वुत्तो. एवञ्हि ‘‘अदण्डेन असत्थेना’’ति इदम्पि विसेसनवचनं सुसमत्थितं होति. अञ्ञासुपि सुत्तनिपातट्ठकथादीसु (सु. नि. अट्ठ. २२६; खु. पा. अट्ठ. ६.३; दी. नि. अट्ठ. २.३३; सं. नि. अट्ठ. ३.२२३) अयमेवत्थो वुत्तो.
महापदानट्ठकथायं पन ‘‘अदण्डेनाति ये कतापराधे सत्ते सतम्पि सहस्सम्पि गण्हन्ति, ते धनदण्डेन रज्जं कारेन्ति नाम, ये छेज्जभेज्जं अनुसासन्ति, ते सत्थदण्डेन. अयं पन दुविधम्पि दण्डं पहाय अदण्डेन अज्झावसति. असत्थेनाति ये एकतोधारादिना सत्थेन परं विहेसन्ति, ते सत्थेन रज्जं कारेन्ति नाम. अयं पन सत्थेन खुद्दकमक्खिकायपि पिवनमत्तं लोहितं कस्सचि अनुप्पादेत्वा धम्मेनेव, ‘एहि खो महाराजा’ति एवं पटिराजूहि सम्पटिच्छितागमनो वुत्तप्पकारं पथविं अभिविजिनित्वा अज्झावसति अभिभवित्वा सामी हुत्वा वसतीति अत्थो’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.३४) वुत्तं, तदेतं ‘‘धम्मेना’’ति पदस्स ‘‘पुब्बे कतूपचितेन एतरहि विपच्चमानकेन येन केनचि पुञ्ञधम्मेना’’ति अत्थं सन्धाय वुत्तं. तेनेव हि ‘‘धम्मेन पटिराजूहि सम्पटिच्छितागमनो वुत्तप्पकारं पथविं अभिविजिनित्वा अज्झावसती’’ति. आचरियेनपि (दी. नि. टी. १.२५८) वुत्तं धम्मेनाति कतूपचितेन अत्तनो पुञ्ञधम्मेन. तेन हि सञ्चोदिता पथवियं सब्बराजानो पच्चुग्गन्त्वा ‘‘स्वागतं ते महाराजा’’तिआदीनि वत्वा अत्तनो रज्जं रञ्ञो चक्कवत्तिस्स निय्यातेन्ति. तेन वुत्तं ‘‘सो इमं पथविं सागरपरियन्तं अदण्डेन असत्थेन धम्मेन अभिविजिय अज्झावसती’’ति, तेनपि यथावुत्तमेवत्थं दस्सेति, तस्मा उभयथापि एत्थ अत्थो युत्तो एवाति दट्ठब्बं. चक्कवत्तिवत्तपूरणादिपयोगसम्पत्तिमन्तरेन हि पुब्बे कतूपचितकम्मेनेव एवमज्झावसनं न सम्भवति, तथा पुब्बे कतूपचितकम्ममन्तरेन चक्कवत्तिवत्तपूरणादिपयोगसम्पत्तिया एवाति.
एवं एकं निप्फत्तिं कथेत्वा दुतियं निप्फत्तिं कथेतुं यदेतं ‘‘सचे खो पना’’तिआदिवचनं वुत्तं, तत्थ अनुत्तानमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अरहं…पे… विवट्टच्छदोति एत्था’’तिआदिमाह. यस्मा रागादयो सत्त पापधम्मा लोके उप्पज्जन्ति, उप्पज्जमाना च ते सत्तसन्तानं छादेत्वा परियोनन्धित्वा कुसलप्पवत्तिं निवारेन्ति, तस्मा ते इध छदसद्देन वुत्ताति दस्सेति ‘‘रागदोसा’’तिआदिना. दुच्चरितन्ति मिच्छादिट्ठितो अञ्ञेन मनोदुच्चरितेन सह तीणि दुच्चरितानि, मिच्छादिट्ठि पन विसेसेन सत्तानं छदनतो, परमसावज्जत्ता च विसुं गहिता. वुत्तञ्च ‘‘सब्बे ते इमेहेव द्वासट्ठिया वत्थूहि अन्तोजालीकता, एत्थ सिताव उम्मुज्जमाना उम्मुज्जन्ती’’तिआदि (दी. नि. १.१४६). तथा मुय्हनट्ठेन मोहो, अविदितकरणट्ठेन अविज्जाति पवत्तिआकारभेदेन अञ्ञाणमेव द्विधा वुत्तं. तथा हिस्स द्विधापि छदनत्थो कथितो ‘‘अन्धतमं तदा होति, यं मोहो सहते नर’’न्ति, (महानि. ५, १५६, १९५) ‘‘अविज्जाय निवुतो लोको, वेविच्छा पमादा नप्पकासती’’ति (सु. नि. १०३९; चूळनि. पारायनवग्ग.२) च. एवं रागदोसादीनम्पि छदनत्थो वत्तब्बो. महापदानट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. २.३३) पन रागदोसमोहमानदिट्ठिकिलेसतण्हावसेन सत्त पापधम्मा गहिता. तत्र रञ्जनट्ठेन रागो, तण्हायनट्ठेन तण्हाति पवत्तिआकारभेदेन लोभो एव द्विधा वुत्तो. तथा हिस्स द्विधापि छदनत्थो एकन्तिकोव. यथाह ‘‘अन्धतमं तदा होति, यं रागो सहते नर’’न्ति, ‘‘कामन्धा जालसञ्छन्ना, तण्हाछदनछादिता’’ति (उदा. ९४) च, किलेसग्गहणेन च वुत्तावसिट्ठा विचिकिच्छादयो वुत्ता.
सत्तहि पटिच्छन्नेति हेतुगब्भवचनं, सत्तहि पापधम्मेहि पटिच्छन्नत्ता किलेसवसेन अन्धकारे लोकेति अत्थो. तं छदनन्ति सत्तपापधम्मसङ्खातं छदनं. विवट्टेत्वाति विवट्टं कत्वा विगमेत्वा. तदेव परियायन्तरेन वुत्तं ‘‘समन्ततो सञ्जातालोको हुत्वा’’ति. किलेसछदनविगमो एव हि आलोको, एतेन विवट्टयितब्बो विगमेतब्बोति विवट्टो, छादेति पटिच्छादेतीति छदो, विवट्टो छदो अनेनाति विवट्टच्छदा,विवट्टच्छदो वाति अत्थं दस्सेति. अयञ्हि विवट्टच्छदसद्दो दळ्हधम्मपच्चक्खधम्मसद्दादयो विय पुल्लिङ्गवसेन आकारन्तो, ओकारन्तो च होति. तथा हि महापदानट्ठकथायं वुत्तं ‘‘रागदोसमोहमानदिट्ठिकिलेसतण्हासङ्खातं छदनं आवरणं विवटं विद्धंसितं विवटकं एतेनाति विवटच्छदो, ‘विवट्टच्छदा’तिपि पाठो, अयमेवत्थो’’ति, (दी. नि. अट्ठ. २.३३) तस्सा लीनत्थप्पकासनियम्पि वुत्तं ‘‘विवट्टच्छदाति ओकारस्स आकारं कत्वा निद्देसो’’ति. सद्दविदू पन ‘‘आधन्वादितोति लक्खणेन समासन्तगतेहि धनुसद्दादीहि क्वचि आपच्चयो’’ति वत्वा ‘‘कण्डिवधन्वा, पच्चक्खधम्मा, विवट्टच्छदा’’ति पयोगमुदाहरन्ति.
कस्मा पदत्तयमेतं वुत्तन्ति अनुयोगं हेतालङ्कारनयेन परिहरन्तो ‘‘तत्था’’तिआदिमाह, तत्थाति च तीसु पदेसूति अत्थो. पूजाविसेसं पटिग्गण्हितुं अरहतीति अरहन्ति अत्थेन पूजारहता वुत्ता. यस्मा सम्मासम्बुद्धो, तस्मा पूजारहताति तस्सा पूजारहताय हेतु वुत्तो. सवासनसब्बकिलेसप्पहानपुब्बकत्ता बुद्धभावस्स बुद्धत्तहेतुभूता विवट्टच्छदता वुत्ता. कम्मादिवसेन तिविधं वट्टञ्च रागादिवसेन सत्तविधो छदो च वट्टच्छदा, वट्टच्छदेहि विगतो, विगता वा वट्टच्छदा यस्साति विवट्टच्छदो,विवट्टच्छदा वा, द्वन्दपुब्बगो पन वि-सद्दो उभयत्थ योजेतब्बोति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘विवट्टो च विच्छदो चा’’ति वुत्तं. एवम्पि वदन्ति ‘‘विवट्टो च सो विच्छदो चाति विवट्टच्छदो, उत्तरपदे पुब्बपदलोपोति अत्थं दस्सेती’’ति. ‘‘अरहं वट्टाभावेना’’ति इदं किलेसेहि आरकत्ता, किलेसारीनं संसारचक्कस्सारानञ्च हतत्ता, पापकरणे च रहाभावाति अत्थं सन्धाय वुत्तं. इदञ्हि फलेन हेतानुमानदस्सनं – यथा तं धूमेन अग्गिस्स, उदकोघेन उपरि वुट्ठिया, एतेन च अत्थेन अरहभावो हेतु, वट्टाभावो फलन्ति अयं आचरियमति. ‘‘पच्चयादीनं, पूजाविसेसस्स च अरहत्ता’’ति पन हेतुना फलानुमानदस्सनम्पि सिया यथा तं अग्गिना धूमस्स, उपरि वुट्ठिया उदकोघस्स. ‘‘सम्मासम्बुद्धो छदनाभावेना’’ति इदं पन हेतुना फलानुमानदस्सनं सवासनसब्बकिलेसच्छदनाभावपुब्बकत्ता सम्मासम्बुद्धभावस्स. अरहत्तमग्गेन हि विच्छदता, सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सम्मासम्बुद्धभावो. ‘‘विवट्टो च विच्छदो चा’’ति इदं हेतुद्वयं. कामञ्च आचरियमतिया फलेन हेतुअनुमानदस्सने विवट्टता फलमेव होति, हेतुअनुमानदस्सनस्स, पन तथाञाणस्स च हेतुभावतो हेतुयेव नामाति वेदितब्बं.
एवं पदत्तयवचने हेतालङ्कारनयेन पयोजनं दस्सेत्वा इदानि चतुवेसारज्जवसेनपि दस्सेन्तो ‘‘दुतियेना’’तिआदिमाह. तत्थ दुतियेन वेसारज्जेनाति ‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे तथागतस्स वेसारज्जानि, येहि वेसारज्जेहि समन्नागतो तथागतो आसभं ठानं पटिजानाति, परिसासु सीहनादं नदति, ब्रह्मचक्कं पवत्तेती’’तिआदिना (अ. नि. ४.८; म. नि. १.१५०) भगवता वुत्तक्कमेन दुतियभूतेन ‘‘खीणासवस्स ते पटिजानतो ‘इमे आसवा अपरिक्खीणा’ति, तत्र वत मं समणो वा ब्राह्मणो वा देवो वा मारो वा ब्रह्मा वा कोचि वा लोकस्मिं सह धम्मेन पटिचोदेस्सतीति निमित्तमेतं भिक्खवे न समनुपस्सामि, एतमहं भिक्खवे निमित्तं असमनुपस्सन्तो खेमप्पत्तो अभयप्पत्तो वेसारज्जप्पत्तो विहरामी’’ति परिदीपितेन वेसारज्जेन. पुरिमसिद्धीति पुरिमस्स ‘‘अरह’’न्ति पदस्स अत्थसिद्धि अरहत्तसिद्धि, दुतियवेसारज्जस्स तदत्थभावतो तेन वेसारज्जेन तदत्थसिद्धीति वुत्तं होति. ‘‘खीणासवस्स ते पटिजानतो ‘इमे आसवा अपरिक्खीणा’ ति’’आदिना वुत्तमेव हि दुतियवेसारज्जं ‘‘किलेसेहि आरकत्ता’’तिआदिना वुत्तो ‘‘अरह’’न्ति पदस्स अत्थोति. ततो च विञ्ञायति ‘‘यथा दुतियेन वेसारज्जेन पुरिमसिद्धि, एवं पुरिमेनपि अत्थेन दुतियवेसारज्जसिद्धी’’ति. एवञ्च कत्वा इमिना नयेन चतुवेसारज्जवसेन पदत्तयवचने पयोजनदस्सनं उपपन्नं होति. इतरथा हि किञ्चिपयोजनाभावतो इदंयेव वचनं इध अवत्तब्बं सियाति. एस नयो सेसेसुपि.
पठमेनाति वुत्तनयेन पठमभूतेन ‘‘सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो ‘इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धा’ति, तत्र…पे… विहरामी’’ति परिदीपितेन वेसारज्जेन. दुतियसिद्धीति दुतियस्स ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’ति पदस्स अत्थसिद्धि बुद्धत्तसिद्धि तस्स तदत्थभावतो. ततियचतुत्थेहीति वुत्तनयेनेव ततियचतुत्थभूतेहि ‘‘ये खो पन ते अन्तरायिका धम्मा वुत्ता, ते पटिसेवतो नालं अन्तरायायाति, तत्र…पे… विहरामी’’ति च ‘‘यस्स खो पन ते अत्थाय धम्मो देसितो, सो न निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयायाति, तत्र…पे… विहरामी’’ति (अ. नि. ४.८; म. नि. १.१५०) च परिदीपितेहि वेसारज्जेहि. ततियसिद्धीति ततियस्स ‘‘विवट्टच्छदा’’ति पदस्स अत्थसिद्धि विवट्टच्छदत्थसिद्धि तेहि तस्स पाकटभावतोति अत्थो. ‘‘याथावतो अन्तरायिकनिय्यानिकधम्मापदेसेन हि सत्थु विवट्टच्छदभावो लोके पाकटो अहोसी’’ति (दी. नि. टी. १.२५८) आचरियेन वुत्तं, विवट्टच्छदभावेनेव अन्तरायिकनिय्यानिकधम्मदेसनासिद्धितो ‘‘ततियेन ततियचतुत्थसिद्धी’’तिपि वत्तुं युज्जति.
एवं पदत्तयवचने चतुवेसारज्जवसेन पयोजनं दस्सेत्वा इदानि चक्खुत्तयवसेनपि दस्सेन्तो ‘‘पुरिमञ्चा’’तिआदिमाह. तत्थ च-सद्दो उपन्यासत्थो. पुरिमं ‘‘अरह’’न्ति पदं भगवतो हेट्ठिममग्गफलत्तयञाणसङ्खातं धम्मचक्खुं साधेति किलेसारीनं, संसारचक्कस्स अरानञ्च हतभावदीपनतो. दुतियं ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’ति पदं आसयानुसयइन्द्रियपरोपरियत्तञाणसङ्खातं बुद्धचक्खुं साधेति सम्मासम्बुद्धस्सेव तंसम्भवतो. तदेतञ्हि ञाणद्वयं सावकपच्चेकबुद्धानं न सम्भवति. ततियं ‘‘विवट्टच्छदा’’ति पदं सब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातं समन्तचक्खुं साधेति सवासनसब्बकिलेसप्पहानदीपनतो. ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’ति हि वत्वा ‘‘विवट्टच्छदा’’ति वचनं सम्मासम्बुद्धभावाय सवासनसब्बकिलेसप्पहानं विभावेतीति. ‘‘अहं खो पन तात अम्बट्ठ मन्तानं दाता’’ति इदं अप्पधानं, ‘‘त्वं मन्तानं पटिग्गहेता’’ति इदमेव पधानं समुत्तेजनावचनन्ति सन्धाय ‘‘त्वं मन्तानं पटिग्गहेताति इमिना’स्स मन्तेसु सूरभावं जनेती’’ति वुत्तं, लक्खणविभावने विसदञाणतासङ्खातं सूरभावं जनेतीति अत्थो.
२५९. एवं भोति एत्थ एवं-सद्दो वचनसम्पटिच्छने निपातो, वचनसम्पटिच्छनञ्चेत्थ तथा मयं तं भवन्तं गोतमं वेदिस्साम, त्वं मन्तानं पटिग्गहेताति च एवं पवत्तस्स पोक्खरसातिनो वचनस्स सम्पटिग्गहो. ‘‘तस्सत्थो’’तिआदिनापि हि तदेवत्थं दस्सेति. तथा च वुत्तं ‘‘ब्राह्मणस्स पोक्खरसातिस्स पटिस्सुत्वा’’ति, तं पनेस आचरियस्स समुत्तेजनाय लक्खणेसु विगतसम्मोहभावेन बुद्धमन्ते सम्पस्समानत्ता वदतीति दस्सेन्तो ‘‘सोपी’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘तायाति ताय यथावुत्ताय समुत्तेजनाया’’ति (दी. नि. टी. १.२५९) आचरियेन वुत्तं, अधुना पन पोत्थकेसु ‘‘ताय आचरियकथाया’’ति पाठो दिस्सति. अत्थतो चेस अविरुद्धोयेव. मन्तेसु सतिसमुप्पादिका हि कथा समुत्तेजनाति.
अयानभूमिन्ति यानस्स अभूमिं, यानेन यातुमसक्कुणेय्यट्ठानभूतं, द्वारकोट्ठकसमीपं गन्त्वाति अत्थो.