नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

दीघनिकाये

सीलक्खन्धवग्गअभिनवटीका

गन्थारम्भकथा

यो देसेत्वान सद्धम्मं, गम्भीरं दुद्दसं वरं;

दीघदस्सी चिरं कालं, पतिट्ठापेसि सासनं.१.

विनेय्यज्झासये छेकं, महामतिं महादयं;

नत्वान तं ससद्धम्मगणं गारवभाजनं.२.

सङ्गीतित्तयमारुळ्हा, दीघागमवरस्स या;

संवण्णना या च तस्सा, वण्णना साधुवण्णिता. ३.

आचरियधम्मपाल- त्थेरेनेवाभिसङ्खता;

सम्मा निपुणगम्भीर-दुद्दसत्थप्पकासना.४.

कामञ्च सा तथाभूता, परम्पराभता पन;

पाठतो अत्थतो चापि, बहुप्पमादलेखना.५.

सङ्खेपत्ता च सोतूहि, सम्मा ञातुं सुदुक्करा;

तस्मा सब्रह्मचारीनं, याचनं समनुस्सरं.६.

यो’नेकसेतनागिन्दो, राजा नानारट्ठिस्सरो;

सासनसोधने दळ्हं, सदा उस्साहमानसो.७.

तं निस्साय ‘‘ममेसोपि, सत्थुसासनजोतने;

अप्पेव नामुपत्थम्भो, भवेय्या’’ति विचिन्तयं.८.

वण्णनं आरभिस्सामि, साधिप्पायमहापयं;

अत्थं तमुपनिस्साय, अञ्ञञ्चापि यथारहं.९.

चक्काभिवुड्ढिकामानं, धीरानं चित्ततोसनं;

साधुविलासिनिं नाम, तं सुणाथ समाहिताति. १०.

गन्थारम्भकथावण्णना

नानानयनिपुणगम्भीरविचित्रसिक्खत्तयसङ्गहस्स बुद्धानुबुद्धसंवण्णितस्स सद्धावहगुणसम्पन्नस्स दीघागमवरस्स गम्भीरदुरनुबोधत्थदीपकं संवण्णनमिमं करोन्तो सकसमयसमयन्तरगहनज्झोगाहनसमत्थो महावेय्याकरणोयमाचरियो संवण्णनारम्भे रतनत्तयपणामपयोजनादिविधानानि करोन्तो पठमं ताव रतनत्तयपणामं कातुं ‘‘करुणासीतलहदय’’न्तिआदिमाह. एत्थ च संवण्णनारम्भे रतनत्तयपणामकरणप्पयोजनं तत्थ तत्थ बहुधा पपञ्चेन्ति आचरिया. तथा हि वण्णयन्ति –

‘‘संवण्णनारम्भे सत्थरि पणामकरणं धम्मस्स स्वाक्खातभावेन सत्थरि पसादजननत्थं, सत्थु च अवितथदेसनभावप्पकासनेन धम्मे पसादजननत्थं. तदुभयप्पसादा हि महतो अत्थस्स सिद्धि होती’’ति (ध. स. टी. १-१).

अथ वा ‘‘रतनत्तयपणामवचनं अत्तनो रतनत्तयप्पसादस्स विञ्ञापनत्थं, तं पन विञ्ञूनं चित्ताराधनत्थं, तं अट्ठकथाय गाहणत्थं, तं सब्बसम्पत्तिनिप्फादनत्थ’’न्ति. अथ वा ‘‘संवण्णनारम्भे रतनत्तयवन्दना संवण्णेतब्बस्स धम्मस्स पभवनिस्सयविसुद्धिपटिवेदनत्थं, तं पन धम्मसंवण्णनासु विञ्ञूनं बहुमानुप्पादनत्थं, तं सम्मदेव तेसं उग्गहणधारणादिक्कमलद्धब्बाय सम्मापटिपत्तिया सब्बहितसुखनिप्फादनत्थ’’न्ति. अथ वा ‘‘मङ्गलभावतो, सब्बकिरियासु पुब्बकिच्चभावतो, पण्डितेहि समाचरितभावतो, आयतिं परेसं दिट्ठानुगतिआपज्जनतो च संवण्णनायं रतनत्तयपणामकिरिया’’ति. अथ वा ‘‘चतुगम्भीरभावयुत्तं धम्मविनयं संवण्णेतुकामस्स महासमुद्दं ओगाहन्तस्स विय पञ्ञावेय्यत्तियसमन्नागतस्सापि महन्तं भयं सम्भवति, भयक्खयावहञ्चेतं रतनत्तयगुणानुस्सरणजनितं पणामपूजाविधानं, ततो च संवण्णनायं रतनत्तयपणामकिरिया’’ति. अथ वा ‘‘असत्थरिपि सत्थाभिनिवेसस्स लोकस्स यथाभूतं सत्थरि एव सम्मासम्बुद्धे सत्थुसम्भावनत्थं, असत्थरि च सत्थुसम्भावनपरिच्चजापनत्थं, ‘तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’ति (पारा. १९५) च वुत्तदोसपरिहरणत्थं संवण्णनायं पणामकिरिया’’ति. अथ वा ‘‘बुद्धस्स भगवतो पणामविधानेन सम्मासम्बुद्धभावाधिगमाय बुद्धयानं पटिपज्जन्तानं उस्साहजननत्थं, सद्धम्मस्स च पणामविधानेन पच्चेकबुद्धभावाधिगमाय पच्चेकबुद्धयानं पटिपज्जन्तानं उस्साहजननत्थं, सङ्घस्स च पणामविधानेन परमत्थसङ्घभावाधिगमाय सावकयानं पटिपज्जन्तानं उस्साहजननत्थं संवण्णनायं पणामकिरिया’’ति. अथ वा ‘‘मङ्गलादिकानि सत्थानि अनन्तरायानि, चिरट्ठितिकानि, बहुमतानि च भवन्तीति एवंलद्धिकानं चित्तपरितोसनत्थं संवण्णनायं पणामकिरिया’’ति. अथ वा ‘‘सोतुजनानं यथावुत्तपणामेन अनन्तरायेन उग्गहणधारणादिनिप्फादनत्थं संवण्णनायं पणामकिरिया. सोतुजनानुग्गहमेव हि पधानं कत्वा आचरियेहि संवण्णनारम्भे थुतिपणामपरिदीपकानि वाक्यानि निक्खिपीयन्ति, इतरथा विनापि तं निक्खेपं कायमनोपणामेनेव यथाधिप्पेतप्पयोजनसिद्धितो किमेतेन गन्थगारवकरणेना’’ति च एवमादिना. मयं पन इधाधिप्पेतमेव पयोजनं दस्सयिस्साम, तस्मा संवण्णनारम्भे रतनत्तयपणामकरणं यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनत्थन्ति वेदितब्बं. इदमेव च पयोजनं आचरियेन इधाधिप्पेतं. तथा हि वक्खति ‘‘इति मे पसन्नमतिनो …पे… तस्सानुभावेना’’ति. रतनत्तयपणामकरणञ्हि यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनत्थं रतनत्तयपूजाय पञ्ञापाटवभावतो, ताय च पञ्ञापाटवं रागादिमलविधमनतो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यस्मिं महानाम समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं चित्तं होति, न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होती’’तिआदि (अ. नि. ६.१०; अ. नि. ११.११).

तस्मा रतनत्तयपूजाय विक्खालितमलाय पञ्ञाय पाटवसिद्धि. अथ वा रतनत्तयपूजाय पञ्ञापदट्ठानसमाधिहेतुत्ता पञ्ञापाटवं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘उजुगतचित्तो खो पन महानाम अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मोपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायति, पीतिमनस्स कायो पस्सम्भति, पस्सद्धकायो सुखं वेदयति, सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति (अ. नि. ६.१०; अ. नि. ११.११).

समाधिस्स च पञ्ञाय पदट्ठानभावो ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ३.५; ४.९९; ५.१०७१; नेत्ति. ४०; पेटको. ६६; मि. प. १४) वुत्तोयेव. ततो एवं पटुभूताय पञ्ञाय खेदमभिभुय्य पटिञ्ञातं संवण्णनं समापयिस्सति. तेन वुत्तं ‘‘रतनत्तयपणामकरणञ्हि…पे… पञ्ञापाटवभावतो’’ति. अथ वा रतनत्तयपूजाय आयुवण्णसुखबलवड्ढनतो अनन्तरायेन परिसमापनं वेदितब्बं. रतनत्तयपणामेन हि आयुवण्णसुखबलानि वड्ढन्ति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अभिवादनसीलिस्स, निच्चं वुड्ढापचायिनो;

चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति, आयु वण्णो सुखं बल’’न्ति. (ध. प. १०९);

ततो आयुवण्णसुखबलवुद्धिया होत्वेव कारियनिट्ठानन्ति वुत्तं ‘‘रतनत्तयपूजाय आयु…पे… वेदितब्ब’’न्ति. अथ वा रतनत्तयपूजाय पटिभानापरिहानावहत्ता अनन्तरायेन परिसमापनं वेदितब्बं. अपरिहानावहा हि रतनत्तयपूजा. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सत्तिमे भिक्खवे, अपरिहानीया धम्मा, कतमे सत्त? सत्थुगारवता, धम्मगारवता, सङ्घगारवता, सिक्खागारवता, समाधिगारवता, कल्याणमित्तता, सोवचस्सता’’ति (अ. नि. ७.३४) ततो पटिभानापरिहानेन होत्वेव यथापटिञ्ञातपरिसमापनन्ति वुत्तं ‘‘रतनत्तय…पे… वेदितब्ब’’न्ति. अथ वा पसादवत्थूसु पूजाय पुञ्ञातिसयभावतो अनन्तरायेन परिसमापनं वेदितब्बं. पुञ्ञातिसया हि पसादवत्थूसु पूजा. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पूजारहे पूजयतो, बुद्धे यदिव सावके;

पपञ्चसमतिक्कन्ते, तिण्णसोकपरिद्दवे.

ते तादिसे पूजयतो, निब्बुते अकुतोभये;

न सक्का पुञ्ञं सङ्खातुं, इमेत्तमपि केनची’’ति. (खु. पा. १९६; अप. १.१०.२);

पुञ्ञातिसयो च यथाधिप्पेतपरिसमापनुपायो. यथाह –

‘‘एस देवमनुस्सानं, सब्बकामददो निधि;

यं यदेवाभिपत्थेन्ति, सब्बमेतेन लब्भती’’ति. (खु. पा. ८.१०);

उपायेसु च पटिपन्नस्स होत्वेव कारियनिट्ठानन्ति वुत्तं ‘‘पसादवत्थूसु…पे… वेदितब्ब’’न्ति. एवं रतनत्तयपूजा निरतिसयपुञ्ञक्खेत्तसम्बुद्धिया अपरिमेय्यप्पभावो पुञ्ञातिसयोति बहुविधन्तरायेपि लोकसन्निवासे अन्तरायनिबन्धनसकलसंकिलेसविद्धंसनाय पहोति, भयादिउपद्दवञ्च निवारेति. तस्मा सुवुत्तं ‘‘संवण्णनारम्भे रतनत्तयपणामकरणं यथापटिञ्ञातसंवण्णनाय अनन्तरायेन परिसमापनत्थन्ति वेदितब्ब’’न्ति.

एवं पन सपयोजनं रतनत्तयपणामं कत्तुकामो बुद्धरतनमूलकत्ता सेसरतनानं पठमं तस्स पणामं कातुमाह – ‘‘करुणासीतलहदयं…पे… गतिविमुत्त’’न्ति. बुद्धरतनमूलकानि हि धम्मसङ्घरतनानि, तेसु च धम्मरतनमूलकं सङ्घरतनं, तथाभावो च ‘‘पुण्णचन्दो विय भगवा, चन्दकिरणनिकरो विय तेन देसितो धम्मो, चन्दकिरणसमुप्पादितपीणितो लोको विय सङ्घो’’ति एवमादीहि अट्ठकथायमागतउपमाहि विभावेतब्बो. अथ वा सब्बसत्तानं अग्गोति कत्वा पठमं बुद्धो, तप्पभवतो, तदुपदेसिततो च तदनन्तरं धम्मो, तस्स धम्मस्स साधारणतो, तदासेवनतो च तदनन्तरं सङ्घो वुत्तो. ‘‘सब्बसत्तानं वा हिते विनियोजकोति कत्वा पठमं बुद्धो, सब्बसत्तहितत्ता तदनन्तरं धम्मो, हिताधिगमाय पटिपन्नो अधिगतहितो चाति कत्वा तदनन्तरं सङ्घो वुत्तो’’ति अट्ठकथागतनयेन अनुपुब्बता वेदितब्बा.

बुद्धरतनपणामञ्च करोन्तो केवलपणामतो थोमनापुब्बङ्गमोवसातिसयोति ‘‘करुणासीतलहदय’’न्तिआदिपदेहि थोमनापुब्बङ्गमतं दस्सेति. थोमनापुब्बङ्गमेन हि पणामेन सत्थु गुणातिसययोगो, ततो चस्स अनुत्तरवन्दनीयभावो, तेन च अत्तनो पणामस्स खेत्तङ्गतभावो, तेन चस्स खेत्तङ्गतस्स पणामस्स यथाधिप्पेतनिप्फत्तिहेतुभावो दस्सितोति. थोमनापुब्बङ्गमतञ्च दस्सेन्तो यस्सा संवण्णनं कत्तुकामो, सा सुत्तन्तदेसना करुणापञ्ञाप्पधानायेव, न विनयदेसना विय करुणाप्पधाना, नापि अभिधम्मदेसना विय पञ्ञाप्पधानाति तदुभयप्पधानमेव थोमनमारभति. एसा हि आचरियस्स पकति, यदिदं आरम्भानुरूपथोमना. तेनेव च विनयदेसनाय संवण्णनारम्भे ‘‘यो कप्पकोटीहिपि…पे… महाकारुणिकस्स तस्सा’’ति (पारा. अट्ठ. गन्थारम्भकथा) करुणाप्पधानं, अभिधम्मदेसनाय संवण्णनारम्भे ‘‘करुणा विय…पे… यथारुची’’ति (ध. स. अट्ठ. १) पञ्ञाप्पधानञ्च थोमनमारद्धं. विनयदेसना हि आसयादिनिरपेक्खकेवलकरुणाय पाकतिकसत्तेनापि असोतब्बारहं सुणन्तो, अपुच्छितब्बारहं पुच्छन्तो, अवत्तब्बारहञ्च वदन्तो सिक्खापदं पञ्ञपेसीति करुणाप्पधाना. तथा हि उक्कंसपरियन्तगतहिरोत्तप्पोपि भगवा लोकियसाधुजनेहिपि परिहरितब्बानि ‘‘सिखरणी, सम्भिन्ना’’तिआदिवचनानि, (पारा. १८५) यथापराधञ्च गरहवचनानि महाकरुणासञ्चोदितमानसो महापरिसमज्झे अभासि, तंतंसिक्खापदपञ्ञत्ति कारणापेक्खाय च वेरञ्जादीसु सारीरिकं खेदमनुभोसि. तस्मा किञ्चापि भूमन्तरपच्चयाकारसमयन्तरकथानं विय विनयपञ्ञत्तियापि समुट्ठापिका पञ्ञा अनञ्ञसाधारणताय अतिसयकिच्चवती, करुणाय किच्चं पन ततोपि अधिकन्ति विनयदेसनाय करुणाप्पधानता वुत्ता. करुणाब्यापाराधिकताय हि देसनाय करुणापधानता, अभिधम्मदेसना पन केवलपञ्ञाप्पधाना परमत्थधम्मानं यथासभावपटिवेधसमत्थाय पञ्ञाय तत्थ सातिसयप्पवत्तितो. सुत्तन्तदेसना पन करुणापञ्ञाप्पधाना तेसं तेसं सत्तानं आसयानुसयाधिमुत्तिचरितादिभेदपरिच्छिन्दनसमत्थाय पञ्ञाय सत्तेसु च महाकरुणाय तत्थ सातिसयप्पवत्तितो. सुत्तन्तदेसनाय हि महाकरुणाय समापत्तिबहुलो विनेय्यसन्ताने तदज्झासयानुलोमेन गम्भीरमत्थपदं पतिट्ठपेसि. तस्मा आरम्भानुरूपं करुणापञ्ञाप्पधानमेव थोमनं कतन्ति वेदितब्बं, अयमेत्थ समुदायत्थो.

अयं पन अवयवत्थो – किरतीति करुणा, परदुक्खं विक्खिपति पच्चयवेकल्लकरणेन अपनेतीति अत्थो. दुक्खितेसु वा किरियति पसारियतीति करुणा. अथ वा किणातीति करुणा, परदुक्खे सति कारुणिकं हिंसति विबाधति, परदुक्खं वा विनासेतीति अत्थो. परदुक्खे सति साधूनं कम्पनं हदयखेदं करोतीति वा करुणा. अथ वा कमिति सुखं, तं रुन्धतीति करुणा. एसा हि परदुक्खापनयनकामतालक्खणा अत्तसुखनिरपेक्खताय कारुणिकानं सुखं रुन्धति विबन्धतीति, सब्बत्थ सद्दसत्थानुसारेन पदनिप्फत्ति वेदितब्बा. उण्हाभितत्तेहि सेवीयतीति सीतं, उण्हाभिसमनं. तं लाति गण्हातीति सीतलं, ‘‘चित्तं वा ते खिपिस्सामि, हदयं वा ते फालेस्सामी’’ति (सं. नि. १.२४६; सु. नि. आळवकसुत्त) एत्थ उरो ‘‘हदय’’न्ति वुत्तं, ‘‘वक्कं हदय’’न्ति (म. नि. १.११०; २.११४; ३.१५४) एत्थ हदयवत्थु, ‘‘हदया हदयं मञ्ञे अञ्ञाय तच्छती’’ति (म. नि. १.६३) एत्थ चित्तं, इधापि चित्तमेव अब्भन्तरट्ठेन हदयं. अत्तनो सभावं वा हरतीति हदयं, र-कारस्स द-कारं कत्वाति नेरुत्तिका. करुणाय सीतलं हदयमस्साति करुणासीतलहदयो, तं करुणासीतलहदयं.

कामञ्चेत्थ परेसं हितोपसंहारसुखादिअपरिहानिज्झानसभावताय, ब्यापादादीनं उजुविपच्चनीकताय च सत्तसन्तानगतसन्तापविच्छेदनाकारप्पवत्तिया मेत्तामुदितानम्पि चित्तसीतलभावकारणता उपलब्भति, तथापि परदुक्खापनयनाकारप्पवत्तिया परूपतापासहनरसा अविहिंसाभूता करुणाव विसेसेन भगवतो चित्तस्स चित्तपस्सद्धि विय सीतिभावनिमित्तन्ति तस्सायेव चित्तसीतलभावकारणता वुत्ता. करुणामुखेन वा मेत्तामुदितानम्पि हदयसीतलभावकारणता वुत्ताति दट्ठब्बं. न हि सब्बत्थ निरवसेसत्थो उपदिसीयति, पधानसहचरणाविनाभावादिनयेहिपि यथालब्भमानं गय्हमानत्ता. अपिचेत्थ तंसम्पयुत्तञाणस्स छअसाधारणञाणपरियापन्नताय असाधारणञाणविसेसनिबन्धनभूता सातिसयं, निरवसेसञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विय सविसयब्यापिताय महाकरुणाभावमुपगता अनञ्ञसाधारणसातिसयभावप्पत्ता करुणाव हदयसीतलत्तहेतुभावेन वुत्ता. अथ वा सतिपि मेत्तामुदितानं परेसं हितोपसंहारसुखादिअपरिहानिज्झानसभावताय सातिसये हदयसीतलभावनिबन्धनत्ते सकलबुद्धगुणविसेसकारणताय तासम्पि कारणन्ति करुणाय एव हदयसीतलभावकारणता वुत्ता. करुणानिदाना हि सब्बेपि बुद्धगुणा. करुणानुभावनिब्बापियमानसंसारदुक्खसन्तापस्स हि भगवतो परदुक्खापनयनकामताय अनेकानिपि कप्पानमसङ्ख्येय्यानि अकिलन्तरूपस्सेव निरवसेसबुद्धकरधम्मसम्भरणनिरतस्स समधिगतधम्माधिपतेय्यस्स च सन्निहितेसुपि सत्तसङ्घातसमुपनीतहदयूपतापनिमित्तेसु न ईसकम्पि चित्तसीतिभावस्स अञ्ञथत्तमहोसीति. तीसु चेत्थ विकप्पेसु पठमे विकप्पे अविसेसभूता बुद्धभूमिगता, दुतिये तथेव महाकरुणाभावूपगता, ततिये पठमाभिनीहारतो पट्ठाय तीसुपि अवत्थासु पवत्ता भगवतो करुणा सङ्गहिताति दट्ठब्बं.

पजानातीति पञ्ञा, यथासभावं पकारेहि पटिविज्झतीति अत्थो. पञ्ञपेतीति वा पञ्ञा, तं तदत्थं पाकटं करोतीति अत्थो. सायेव ञेय्यावरणप्पहानतो पकारेहि धम्मसभावजोतनट्ठेन पज्जोतोति पञ्ञापज्जोतो. पञ्ञवतो हि एकपल्लङ्केनपि निसिन्नस्स दससहस्सिलोकधातु एकपज्जोता होति. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘चत्तारोमे भिक्खवे, पज्जोता. कतमे चत्तारो? चन्दपज्जोतो, सूरियपज्जोतो, अग्गिपज्जोतो, पञ्ञापज्जोतो, इमे खो भिक्खवे, चत्तारो पज्जोता. एतदग्गं भिक्खवे, इमेसं चतुन्नं पज्जोतानं यदिदं पञ्ञापज्जोतो’’ति (अ. नि. ४.१४५). तेन विहतो विसेसेन समुग्घाटितोति पञ्ञापज्जोतविहतो, विसेसता चेत्थ उपरि आवि भविस्सति. मुय्हन्ति तेन, सयं वा मुय्हति, मुय्हनमत्तमेव वा तन्ति मोहो, अविज्जा. स्वेव विसयसभावपटिच्छादनतो अन्धकारसरिक्खताय तमो वियाति मोहतमो. सतिपि तमसद्दस्स सदिसकप्पनमन्तरेन अविज्जावाचकत्ते मोहसद्दसन्निधानेन तब्बिसेसकतावेत्थ युत्ताति सदिसकप्पना. पञ्ञापज्जोतविहतो मोहतमो यस्साति पञ्ञापज्जोतविहतमोहतमो, तं पञ्ञापज्जोतविहतमोहतमं.

ननु च सब्बेसम्पि खीणासवानं पञ्ञापज्जोतेन अविज्जन्धकारहतता सम्भवति, अथ कस्मा अञ्ञसाधारणाविसेसगुणेन भगवतो थोमना वुत्ताति? सवासनप्पहानेन अनञ्ञसाधारणविसेसतासम्भवतो. सब्बेसम्पि हि खीणासवानं पञ्ञापज्जोतहताविज्जन्धकारत्तेपि सति सद्धाधिमुत्तेहि विय दिट्ठिप्पत्तानं सावकपच्चेकबुद्धेहि सम्मासम्बुद्धानं सवासनप्पहानेन किलेसप्पहानस्स विसेसो विज्जतेवाति. अथ वा परोपदेसमन्तरेन अत्तनो सन्ताने अच्चन्तं अविज्जन्धकारविगमस्स निप्फादितत्ता (निब्बत्तितत्ता म. नि. टी. १.१), तत्थ च सब्बञ्ञुताय बलेसु च वसीभावस्स समधिगतत्ता, परसन्ततियञ्च धम्मदेसनातिसयानुभावेन सम्मदेव तस्स पवत्तितत्ता, भगवायेव विसेसतो पञ्ञापज्जोतविहतमोहतमभावेन थोमेतब्बोति. इमस्मिञ्च अत्थविकप्पे पञ्ञापज्जोतपदेन ससन्तानगतमोहविधमना पटिवेधपञ्ञा चेव परसन्तानगतमोहविधमना देसनापञ्ञा च सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसनयेन वा सङ्गहिता. न तु पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे विय पटिवेधपञ्ञायेवाति वेदितब्बं.

अपरो नयो – भगवतो ञाणस्स ञेय्यपरियन्तिकत्ता सकलञेय्यधम्मसभावावबोधनसमत्थेन अनावरणञाणसङ्खातेन पञ्ञापज्जोतेन सकलञेय्यधम्मसभावच्छादकमोहतमस्स विहतत्ता अनावरणञाणभूतेन अनञ्ञसाधारणपञ्ञापज्जोतविहतमोहतमभावेन भगवतो थोमना वेदितब्बा. इमस्मिं पन अत्थविकप्पे मोहतमविधमनन्ते अधिगतत्ता अनावरणञाणं कारणूपचारेन सकसन्ताने मोहतमविधमनन्ति वेदितब्बं. अभिनीहारसम्पत्तिया सवासनप्पहानमेव हि किलेसानं ञेय्यावरणप्पहानन्ति, परसन्ताने पन मोहतमविधमनस्स कारणभावतो फलूपचारेन अनावरणञाणमेव मोहतमविधमनन्ति वुच्चति. अनावरणञाणन्ति च सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव, येन धम्मदेसनापच्चवेक्खणानि करोति. तदिदञ्हि ञाणद्वयं अत्थतो एकमेव. अनवसेससङ्खतासङ्खतसम्मुतिधम्मारम्मणताय सब्बञ्ञुतञ्ञाणं तत्थावरणाभावतो निस्सङ्गचारमुपादाय अनावरणञाणन्ति, विसयप्पवत्तिमुखेन पन अञ्ञेहि असाधारणभावदस्सनत्थं द्विधा कत्वा छळासाधारणञाणभेदे वुत्तं.

किं पनेत्थ कारणं अविज्जासमुग्घातोयेवेको पहानसम्पत्तिवसेन भगवतो थोमनाय गय्हति, न पन सातिसयं निरवसेसकिलेसप्पहानन्ति? वुच्चते – तप्पहानवचनेनेव हि तदेकट्ठताय सकलसंकिलेससमुग्घातस्स जोतितभावतो निरवसेसकिलेसप्पहानमेत्थ गय्हति. न हि सो संकिलेसो अत्थि, यो निरवसेसाविज्जासमुग्घातनेन न पहीयतीति. अथ वा सकलकुसलधम्मुप्पत्तिया, संसारनिवत्तिया च विज्जा विय निरवसेसाकुसलधम्मुप्पत्तिया, संसारप्पवत्तिया च अविज्जायेव पधानकारणन्ति तब्बिघातवचनेनेव सकलसंकिलेससमुग्घातवचनसिद्धितो सोयेवेको गय्हतीति. अथ वा सकलसंकिलेसधम्मानं मुद्धभूतत्ता अविज्जाय तं समुग्घातोयेवेको गय्हति. यथाह –

‘‘अविज्जा मुद्धाति जानाहि, विज्जा मुद्धाधिपातिनी;

सद्धासतिसमाधीहि, छन्दवीरियेन संयुता’’ति. (सु. नि. १०३२; चूळ. नि. ५१);

सनरामरलोकगरुन्ति एत्थ पन पठमपकतिया अविभागेन सत्तोपि नरोति वुच्चति, इध पन दुतियपकतिया मनुजपुरिसोयेव, इतरथा लोकसद्दस्स अवत्तब्बता सिया. ‘‘यथा हि पठमपकतिभूतो सत्तो इतराय पकतिया सेट्ठट्ठेन पुरे उच्चट्ठाने सेति पवत्ततीति पुरिसोति वुच्चति, एवं जेट्ठभावं नेतीति नरोति. पुत्तभातुभूतोपि हि पुग्गलो मातुजेट्ठभगिनीनं पितुट्ठाने तिट्ठति, पगेव भत्तुभूतो इतरास’’न्ति (वि. अट्ठ. ४३-४६) नावाविमानवण्णनायं वुत्तं. एकसेसप्पकप्पनेन पुथुवचनन्तविग्गहेन वा नरा, मरणं मरो, सो नत्थि येसन्ति अमरा, सह नरेहि, अमरेहि चाति सनरामरो.गरति उग्गच्छति उग्गतो पाकटो भवतीति गरु, गरसद्दो हि उग्गमे. अपिच पासाणच्छत्तं विय भारियट्ठेन ‘‘गरू’’ति वुच्चति.

मातापिताचरियेसु, दुज्जरे अलहुम्हि च;

महन्ते चुग्गते चेव, निछेकादिकरेसु च;

तथा वण्णविसेसेसु, गरुसद्दो पवत्तति.

इध पन सब्बलोकाचरिये तथागते. केचि पन ‘‘गरु, गुरूति च द्विधा गहेत्वा भारियवाचकत्ते गरुसद्दो, आचरियवाचकत्ते तु गुरुसद्दो’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. पाळिविसये हि सब्बेसम्पि यथावुत्तानमत्थानं वाचकत्ते गरुसद्दोयेविच्छितब्बो अकारस्स आकारभावेन ‘‘गारव’’न्ति तद्धितन्तपदस्स सवुद्धिकस्स दस्सनतो. सक्कतभासाविसये पन गुरुसद्दोयेविच्छितब्बो उकारस्स वुद्धिभावेन अञ्ञथा तद्धितन्तपदस्स दस्सनतोति. सनरामरो च सो लोको चाति सनरामरलोको, तस्स गरूति तथा, तं सनरामरलोकगरुं.‘‘सनरमरूलोकगरु’’न्तिपि पठन्ति, तदपि अरियागाथत्ता वुत्तिलक्खणतो, अत्थतो च युत्तमेव. अत्थतो हि दीघायुकापि समाना यथापरिच्छेदं मरणसभावत्ता मरूति देवा वुच्चन्ति. एतेन देवमनुस्सानं विय तदवसिट्ठसत्तानम्पि यथारहं गुणविसेसावहताय भगवतो उपकारकतं दस्सेति. ननु चेत्थ देवमनुस्सा पधानभूता, अथ कस्मा तेसं अप्पधानता निद्दिसीयतीति? अत्थतो पधानताय गहेतब्बत्ता. अञ्ञो हि सद्दक्कमो, अञ्ञो अत्थक्कमोति सद्दक्कमानुसारेन पधानापधानभावो न चोदेतब्बो. एदिसेसु हि समासपदेसु पधानम्पि अप्पधानं विय निद्दिसीयति यथा तं ‘‘सराजिकाय परिसाया’’ति, तस्मा सब्बत्थ अत्थतोव अधिप्पायो गवेसितब्बो, न ब्यञ्जनमत्तेन. यथाहु पोराणा –

‘‘अत्थञ्हि नाथो सरणं अवोच,

न ब्यञ्जनं लोकहितो महेसि.

तस्मा अकत्वा रतिमक्खरेसु,

अत्थे निवेसेय्य मतिं मतिमा’’ति. (कङ्खा. अट्ठ. पठमपाराजिककण्डवण्णना);

कामञ्चेत्थ सत्तसङ्खारभाजनवसेन तिविधो लोको, गरुभावस्स पन अधिप्पेतत्ता गरुकरणसमत्थस्सेव युज्जनतो सत्तलोकवसेन अत्थो गहेतब्बो. सो हि लोकीयन्ति एत्थ पुञ्ञापुञ्ञानि, तब्बिपाको चाति लोको, दस्सनत्थे च लोकसद्दमिच्छन्ति सद्दविदू. अमरग्गहणेन चेत्थ उपपत्तिदेवा अधिप्पेता. अपरो नयो – समूहत्थो एत्थ लोकसद्दो समुदायवसेन लोकीयति पञ्ञापीयतीति कत्वा. सह नरेहीति सनरा, तेयेव अमराति सनरामरा, तेसं लोको तथा, पुरिमनयेनेव योजेतब्बं. अमरसद्देन चेत्थ उपपत्तिदेवा विय विसुद्धिदेवापि सङ्गय्हन्ति. तेपि हि परमत्थतो मरणाभावतो अमरा. इमस्मिं पन अत्थविकप्पे नरामरानमेव गहणं उक्कट्ठनिद्देसवसेन यथा ‘‘सत्था देवमनुस्सान’’न्ति (दी. नि. १.१५७, २५५). तथा हि सब्बानत्थपरिहानपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया, सदेवमनुस्साय पजाय अच्चन्तमुपकारिताय अपरिमितनिरुपमप्पभावगुणसमङ्गिताय च सब्बसत्तुत्तमो भगवा अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं उत्तममनञ्ञसाधारणं गारवट्ठानन्ति. कामञ्च इत्थीनम्पि तथाउपकारत्ता भगवा गरुयेव, पधानभूतं पन लोकं दस्सेतुं पुरिसलिङ्गेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. नेरुत्तिका पन अविसेसनिच्छितट्ठाने तथा निद्दिट्ठमिच्छन्ति यथा ‘‘नरा नागा च गन्धब्बा, अभिवादेत्वान पक्कमु’’न्ति (अप. १.१.४८). तथा चाहु –

‘‘नपुंसकेन लिङ्गेन, सद्दोदाहु पुमेन वा;

निद्दिस्सतीति ञातब्बमविसेसविनिच्छिते’’ति.

वन्देति एत्थ पन –

वत्तमानाय पञ्चम्यं, सत्तम्यञ्च विभत्तियं;

एतेसु तीसु ठानेसु, वन्देसद्दो पवत्तति.

इध पन वत्तमानायं अञ्ञासमसम्भवतो. तत्थ च उत्तमपुरिसवसेनत्थो गहेतब्बो ‘‘अहं वन्दामी’’ति. नमनथुतियत्थेसु च वन्दसद्दमिच्छन्ति आचरिया, तेन च सुगतपदं, नाथपदं वा अज्झाहरित्वा योजेतब्बं. सोभनं गतं गमनं एतस्साति सुगतो. गमनञ्चेत्थ कायगमनं, ञाणगमनञ्च, कायगमनम्पि विनेय्यजनोपसङ्कमनं, पकतिगमनञ्चाति दुब्बिधं. भगवतो हि विनेय्यजनोपसङ्कमनं एकन्तेन तेसं हितसुखनिप्फादनतो सोभनं, तथा लक्खणानुब्यञ्जनपटिमण्डितरूपकायताय दुतविलम्बितखलितानुकड्ढननिप्पीळनुक्कुटिक-कुटिलाकुलतादिदोसरहित- मवहसितराजहंस- वसभवारणमिगराजगमनं पकतिगमनञ्च, विमलविपुलकरुणासतिवीरियादिगुणविसेससहितम्पि ञाणगमनं अभिनीहारतो पट्ठाय याव महाबोधि, ताव निरवज्जताय सोभनमेवाति. अथ वा ‘‘सयम्भूञाणेन सकलम्पि लोकं परिञ्ञाभिसमयवसेन परिजानन्तो सम्मा गतो अवगतोति सुगतो. यो हि गत्यत्थो, सो बुद्धयत्थो. यो च बुद्धयत्थो, सो गत्यत्थोति. तथा लोकसमुदयं पहानाभिसमयवसेन पजहन्तो अनुप्पत्तिधम्मतमापादेन्तो सम्मा गतो अतीतोति सुगतो. लोकनिरोधं सच्छिकिरियाभिसमयवसेन सम्मा गतो अधिगतोति सुगतो. लोकनिरोधगामिनिं पटिपदं भावनाभिसमयवसेन सम्मा गतो पटिपन्नोति सुगतो, अयञ्चत्थो ‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छती’ति (महानि. ३८; चूळनि. २७) सुगतोतिआदिना निद्देसनयेन विभावेतब्बो.

अपरो नयो – सुन्दरं सम्मासम्बोधिं, निब्बानमेव वा गतो अधिगतोति सुगतो. भूतं तच्छं अत्थसंहितं यथारहं कालयुत्तमेव वाचं विनेय्यानं सम्मा गदतीति वा सुगतो, द-कारस्स त-कारं कत्वा, तं सुगतं. पुञ्ञापुञ्ञकम्मेहि उपपज्जनवसेन गन्तब्बाति गतियो, उपपत्तिभवविसेसा. ता पन निरयादिभेदेन पञ्चविधा, सकलस्सापि भवगामिकम्मस्स अरियमग्गाधिगमेन अविपाकारहभावकरणेन निवत्तितत्ता पञ्चहिपि ताहि विसंयुत्तो हुत्वा मुत्तोति गतिविमुत्तो. उद्धमुद्धभवगामिनो हि देवा तंतंकम्मविपाकदानकालानुरूपेन ततो ततो भवतो मुत्तापि मुत्तमत्ताव, न पन विसञ्ञोगवसेन मुत्ता, गतिपरियापन्ना च तंतंभवगामिकम्मस्स अरियमग्गेन अनिवत्तितत्ता, न तथा भगवा. भगवा पन यथावुत्तप्पकारेन विसंयुत्तो हुत्वा मुत्तोति. तस्मा अनेन भगवतो कत्थचिपि गतिया अपरियापन्नतं दस्सेति. यतो च भगवा ‘‘देवातिदेवो’’ति वुच्चति. तेनेवाह –

‘‘येन देवूपपत्यस्स, गन्धब्बो वा विहङ्गमो;

यक्खत्तं येन गच्छेय्यं, मनुस्सत्तञ्च अब्बजे;

ते मय्हं आसवा खीणा, विद्धस्ता विनळीकता’’ति. (अ. नि. ४.३६);

तंतंगतिसंवत्तनकानञ्हि कम्मकिलेसानं महाबोधिमूलेयेव अग्गमग्गेन पहीनत्ता नत्थि भगवतो तंतंगतिपरियापन्नताति अच्चन्तमेव भगवा सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावाससत्तनिकायेहि परिमुत्तोति. अथ वा कामं सउपादिसेसायपि निब्बानधातुया ताहि गतीहि विमुत्तो, एसा पन ‘‘पञ्ञापज्जोतविहतमोहतम’’न्ति एत्थेवन्तोगधाति इमिना पदेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुयाव थोमेतीति दट्ठब्बं.

एत्थ पन अत्तहितसम्पत्तिपरहितपटिपत्तिवसेन द्वीहाकारेहि भगवतो थोमना कता होति. तेसु अनावरणञाणाधिगमो, सह वासनाय किलेसानमच्चन्तप्पहानं, अनुपादिसेसनिब्बानप्पत्ति च अत्तहितसम्पत्ति नाम, लाभसक्कारादिनिरपेक्खचित्तस्स पन सब्बदुक्खनिय्यानिकधम्मदेसनापयोगतो देवदत्तादीसुपि विरुद्धसत्तेसु निच्चं हितज्झासयता, विनीतब्बसत्तानं ञाणपरिपाककालागमनञ्च आसयतो परहितपटिपत्ति नाम. सा पन आसयपयोगतो दुविधा, परहितपटिपत्ति तिविधा च अत्तहितसम्पत्ति इमाय गाथाय यथारहं पकासिता होति. ‘‘करुणासीतलहदय’’न्ति हि एतेन आसयतो परहितपटिपत्ति, सम्मा गदनत्थेन सुगतसद्देन पयोगतो परहितपटिपत्ति. ‘‘पञ्ञापज्जोतविहतमोहतमं गतिविमुत्त’’न्ति एतेहि, चतुसच्चपटिवेधत्थेन च सुगतसद्देन तिविधापि अत्तहितसम्पत्ति, अवसिट्ठट्ठेन पन तेन, ‘‘सनरामरलोकगरु’’न्ति च एतेन सब्बापि अत्तहितसम्पत्ति, परहितपटिपत्ति च पकासिता होति.

अथ वा हेतुफलसत्तूपकारवसेन तीहाकारेहि थोमना कता. तत्थ हेतु नाम महाकरुणासमायोगो, बोधिसम्भारसम्भरणञ्च, तदुभयम्पि पठमपदेन यथारुततो, सामत्थियतो च पकासितं. फलं पन ञाणप्पहानआनुभावरूपकायसम्पदावसेन चतुब्बिधं. तत्थ सब्बञ्ञुतञाणपदट्ठानं मग्गञाणं, तम्मूलकानि च दसबलादिञाणानि ञाणसम्पदा, सवासनसकलसंकिलेसानमच्चन्तमनुप्पादधम्मतापादनं पहानसम्पदा, यथिच्छितनिप्फादने आधिपच्चं आनुभावसम्पदा, सकललोकनयनाभिसेकभूता पन लक्खणानुब्यञ्जनपटिमण्डिता अत्तभावसम्पत्ति रूपकायसम्पदा. तासु ञाणप्पहानसम्पदा दुतियपदेन, सच्चपटिवेधत्थेन च सुगतसद्देन पकासिता, आनुभावसम्पदा ततियपदेन, रूपकायसम्पदा सोभनकायगमनत्थेन सुगतसद्देन लक्खणानुब्यञ्जनपारिपूरिया विना तदभावतो. यथावुत्ता दुविधापि परहितपटिपत्ति सत्तूपकारसम्पदा, सा पन सम्मा गदनत्थेन सुगतसद्देन पकासिताति वेदितब्बा.

अपिच इमाय गाथाय सम्मासम्बोधि तम्मूल – तप्पटिपत्तियादयो अनेके बुद्धगुणा आचरियेन पकासिता होन्ति. एसा हि आचरियानं पकति, यदिदं येन केनचि पकारेन अत्थन्तरविञ्ञापनं. कथं? ‘‘करुणासीतलहदय’’न्ति हि एतेन सम्मासम्बोधिया मूलं दस्सेति. महाकरुणासञ्चोदितमानसो हि भगवा संसारपङ्कतो सत्तानं समुद्धरणत्थं कताभिनीहारो अनुपुब्बेन पारमियो पूरेत्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिमधिगतोति करुणा सम्मासम्बोधिया मूलं. ‘‘पञ्ञापज्जोतविहतमोहतम’’न्ति एतेन सम्मासम्बोधिं दस्सेति. सब्बञ्ञुतञाणपदट्ठानञ्हि अग्गमग्गञाणं, अग्गमग्गञाणपदट्ठानञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणं ‘‘सम्मासम्बोधी’’ति वुच्चति. सम्मा गमनत्थेन सुगतसद्देन सम्मासम्बोधिया पटिपत्तिं दस्सेति लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनकामसुखत्तकिलमथानुयोगसस्सतुच्छेदाभिनिवेसादिअन्तद्वयरहिताय करुणापञ्ञापरिग्गहिताय मज्झिमाय पटिपत्तिया पकासनतो, इतरेहि सम्मासम्बोधिया पधानाप्पधानप्पभेदं पयोजनं दस्सेति. संसारमहोघतो सत्तसन्तारणञ्हेत्थ पधानं, तदञ्ञमप्पधानं. तेसु च पधानेन पयोजनेन परहितपटिपत्तिं दस्सेति, इतरेन अत्तहितसम्पत्तिं, तदुभयेन च अत्तहितपटिपन्नादीसु चतूसु पुग्गलेसु भगवतो चतुत्थपुग्गलभावं पकासेति. तेन च अनुत्तरं दक्खिणेय्यभावं, उत्तमञ्च वन्दनीयभावं, अत्तनो च वन्दनाय खेत्तङ्गतभावं विभावेति.

अपिच करुणाग्गहणेन लोकियेसु महग्गतभावप्पत्तासाधारणगुणदीपनतो सब्बलोकियगुणसम्पत्ति दस्सिता, पञ्ञाग्गहणेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानमग्गञाणदीपनतो सब्बलोकुत्तरगुणसम्पत्ति. तदुभयग्गहणसिद्धो हि अत्थो ‘‘सनरामरलोकगरु’’न्तिआदिना विपञ्चीयतीति. करुणाग्गहणेन च निरुपक्किलेसमुपगमनं दस्सेति, पञ्ञाग्गहणेन अपगमनं. तथा करुणाग्गहणेन लोकसमञ्ञानुरूपं भगवतो पवत्तिं दस्सेति लोकवोहारविसयत्ता करुणाय, पञ्ञाग्गहणेन लोकसमञ्ञाय अनतिधावनं. सभावानवबोधेन हि धम्मानं सभावं अतिधावित्वा सत्तादिपरामसनं होति. तथा करुणाग्गहणेन महाकरुणासमापत्तिविहारं दस्सेति, पञ्ञाग्गहणेन तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणं, चतुसच्चञाणं, चतुपटिसम्भिदाञाणं, चतुवेसारज्जञाणं, करुणाग्गहणेन महाकरुणासमापत्तिञाणस्स गहितत्ता सेसासाधारणञाणानि, छ अभिञ्ञा, अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणानि, दस बलानि, चुद्दस बुद्धगुणा, सोळस ञाणचरिया, अट्ठारस बुद्धधम्मा, चतुचत्तारीस ञाणवत्थूनि, सत्तसत्तति ञाणवत्थूनीति एवमादीनं अनेकेसं पञ्ञापभेदानं वसेन ञाणचारं दस्सेति. तथा करुणाग्गहणेन चरणसम्पत्तिं, पञ्ञाग्गहणेन विज्जासम्पत्तिं. करुणाग्गहणेन अत्ताधिपतिता, पञ्ञाग्गहणेन धम्माधिपतिता. करुणाग्गहणेन लोकनाथभावो, पञ्ञाग्गहणेन अत्तनाथभावो. तथा करुणाग्गहणेन पुब्बकारीभावो, पञ्ञाग्गहणेन कतञ्ञुता. करुणाग्गहणेन अपरन्तपता, पञ्ञाग्गहणेन अनत्तन्तपता. करुणाग्गहणेन वा बुद्धकरधम्मसिद्धि, पञ्ञाग्गहणेन बुद्धभावसिद्धि. तथा करुणाग्गहणेन परसन्तारणं, पञ्ञाग्गहणेन अत्तसन्तारणं. तथा करुणाग्गहणेन सब्बसत्तेसु अनुग्गहचित्तता, पञ्ञाग्गहणेन सब्बधम्मेसु विरत्तचित्तता दस्सिता होति सब्बेसञ्च बुद्धगुणानं करुणा आदि तन्निदानभावतो, पञ्ञा परियोसानं ततो उत्तरि करणीयाभावतो. इति आदिपरियोसानदस्सनेन सब्बे बुद्धगुणा दस्सिता होन्ति. तथा करुणाग्गहणेन सीलक्खन्धपुब्बङ्गमो समाधिक्खन्धो दस्सितो होति. करुणानिदानञ्हि सीलं ततो पाणातिपातादिविरतिप्पवत्तितो, सा च झानत्तयसम्पयोगिनीति, पञ्ञावचनेन पञ्ञाक्खन्धो. सीलञ्च सब्बबुद्धगुणानं आदि, समाधि मज्झे, पञ्ञा परियोसानन्ति एवम्पि आदिमज्झपरियोसानकल्याणा सब्बे बुद्धगुणा दस्सिता होन्ति नयतो दस्सितत्ता. एसो एव हि निरवसेसतो बुद्धगुणानं दस्सनुपायो, यदिदं नयग्गाहणं, अञ्ञथा को नाम समत्थो भगवतो गुणे अनुपदं निरवसेसतो दस्सेतुं. तेनेवाह –

‘‘बुद्धोपि बुद्धस्स भणेय्य वण्णं,

कप्पम्पि चे अञ्ञमभासमानो.

खीयेथ कप्पो चिरदीघमन्तरे,

वण्णो न खीयेथ तथागतस्सा’’ति.

तेनेव च आयस्मता सारिपुत्तत्थेरेनापि बुद्धगुणपरिच्छेदनं पति भगवता अनुयुत्तेन ‘‘नो हेतं भन्ते’’ति पटिक्खिपित्वा ‘‘अपि च मे भन्ते धम्मन्वयो विदितो’’ति सम्पसादनीयसुत्ते वुत्तं.

एवं सङ्खेपेन सकलसब्बञ्ञुगुणेहि भगवतो थोमनापुब्बङ्गमं पणामं कत्वा इदानि सद्धम्मस्सापि थोमनापुब्बङ्गमं पणामं करोन्तो ‘‘बुद्धोपी’’तिआदिमाह. तत्थायं सह पदसम्बन्धेन सङ्खेपत्थो – यथावुत्तविविधगुणगणसमन्नागतो बुद्धोपि यं अरियमग्गसङ्खातं धम्मं, सह पुब्बभागपटिपत्तिधम्मेन वा अरियमग्गभूतं धम्मं भावेत्वा चेव यं फलनिब्बानसङ्खातं धम्मं, परियत्तिधम्मपटिपत्तिधम्मेहि वा सह फलनिब्बानभूतं धम्मं सच्छिकत्वा च सम्मासम्बोधिसङ्खातं बुद्धभावमुपगतो, वीतमलमनुत्तरं तं धम्मम्पि वन्देति.

तत्थ बुद्धसद्दस्स ताव ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो. बोधेता पजायाति बुद्धो’’तिआदिना निद्देसनयेन अत्थो वेदितब्बो. अथ वा अग्गमग्गञाणाधिगमेन सवासनाय सम्मोहनिद्दाय अच्चन्तविगमनतो, अपरिमितगुणगणालङ्कतसब्बञ्ञुतञ्ञाणप्पत्तिया विकसितभावतो च बुद्धवाति बुद्धो जागरणविकसनत्थवसेन. अथ वा कस्सचिपि ञेय्यधम्मस्स अनवबुद्धस्स अभावेन ञेय्यविसेसस्स कम्मभावागहणतो कम्मवचनिच्छायाभावेन अवगमनत्थवसेन कत्तुनिद्देसोव लब्भति, तस्मा बुद्धवाति बुद्धोतिपि वत्तब्बो. पदेसग्गहणे हि असति गहेतब्बस्स निप्पदेसताव विञ्ञायति यथा ‘‘दिक्खितो न ददाती’’ति. एवञ्च कत्वा कम्मविसेसानपेक्खा कत्तरि एव बुद्धसद्दसिद्धि वेदितब्बा, अत्थतो पन पारमितापरिभावितो सयम्भुञाणेन सह वासनाय विहतविद्धस्तनिरवसेसकिलेसोमहाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादिअपरिमेय्यगुणगणाधारो खन्धसन्तानो बुद्धो, यथाह –

‘‘बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो, बलेसु च वसीभाव’’न्ति (महानि. १९२; चूळनि. ९७; पटि. म. १६१).

अपिसद्दो सम्भावने, तेन एवं गुणविसेसयुत्तो सोपि नाम भगवा ईदिसं धम्मं भावेत्वा, सच्छिकत्वा च बुद्धभावमुपगतो, का नाम कथा अञ्ञेसं सावकादिभावमुपगमनेति धम्मे सम्भावनं दीपेति. बुद्धभावन्ति सम्मासम्बोधिं. येन हि निमित्तभूतेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानेन अग्गमग्गञाणेन, अग्गमग्गञाणपदट्ठानेन च सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन भगवति ‘‘बुद्धो’’ति नामं, तदारम्मणञ्च ञाणं पवत्तति, तमेविध ‘‘भावो’’ति वुच्चति. भवन्ति बुद्धिसद्दा एतेनाति हि भावो. तथा हि वदन्ति –

‘‘येन येन निमित्तेन, बुद्धि सद्दो च वत्तते;

तंतंनिमित्तकं भावपच्चयेहि उदीरित’’न्ति.

भावेत्वाति उप्पादेत्वा, वड्ढेत्वा वा. सच्छिकत्वाति पच्चक्खं कत्वा. चेव-सद्दो च-सद्दो च तदुभयत्थ समुच्चये. तेन हि सद्दद्वयेन न केवलं भगवा धम्मस्स भावनामत्तेन बुद्धभावमुपगतो, नापि सच्छिकिरियामत्तेन, अथ खो तदुभयेनेवाति समुच्चिनोति. उपगतोति पत्तो, अधिगतोति अत्थो. एतस्स ‘‘बुद्धभाव’’न्ति पदेन सम्बन्धो. वीतमलन्ति एत्थ विरहवसेन एति पवत्ततीति वीतो, मलतो वीतो, वीतं वा मलं यस्साति वीतमलो, तं वीतमलं. ‘‘गतमल’’न्तिपि पाठो दिस्सति, एवं सति सउपसग्गो विय अनुपसग्गोपि गतसद्दो विरहत्थवाचको वेदितब्बो धातूनमनेकत्थत्ता. गच्छति अपगच्छतीति हि गतो, धम्मो. गतं वा मलं, पुरिमनयेन समासो. अनुत्तरन्ति उत्तरविरहितं. यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने अपायतो, संसारतो च अपतमाने कत्वा धारेतीति धम्मो, नवविधो लोकुत्तरधम्मो. तप्पकासनत्ता, सच्छिकिरियासम्मसनपरियायस्स च लब्भमानत्ता परियत्तिधम्मोपि इध सङ्गहितो. तथा हि ‘‘अभिधम्मनयसमुद्दं अधिगच्छि, तीणि पिटकानि सम्मसी’’ति च अट्ठकथायं वुत्तं, तथा ‘‘यं धम्मं भावेत्वा सच्छिकत्वा’’ति च वुत्तत्ता भावनासच्छिकिरियायोग्यताय बुद्धकरधम्मभूताहि पारमिताहि सह पुब्बभागअधिसीलसिक्खादयोपि इध सङ्गहिताति वेदितब्बा. तापि हि विगतपटिपक्खताय वीतमला, अनञ्ञसाधारणताय अनुत्तरा च. कथं पन ता भावेत्वा, सच्छिकत्वा च भगवा बुद्धभावमुपगतोति? वुच्चते – सत्तानञ्हि संसारवट्टदुक्खनिस्सरणाय [निस्सरणत्थाय (पण्णास टी.) निस्सरणे (कत्थचि)] कतमहाभिनीहारो महाकरुणाधिवासनपेसलज्झासयो पञ्ञाविसेसपरियोदातनिम्मलानं दानदमसञ्ञमादीनं उत्तमधम्मानं कप्पानं सतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि सक्कच्चं निरन्तरं निरवसेसं भावनासच्छिकिरियाहि कम्मादीसु अधिगतवसीभावो अच्छरियाचिन्तेय्यमहानुभावो अधिसीलाधिचित्तानं परमुक्कंसपारमिप्पत्तो भगवा पच्चयाकारे चतुवीसतिकोटिसतसहस्समुखेन महावजिरञाणं पेसेत्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिसङ्खातं बुद्धभावमुपगतोति.

इमाय पन गाथाय विज्जाविमुत्तिसम्पदादीहि अनेकेहि गुणेहि यथारहं सद्धम्मं थोमेति. कथं? एत्थ हि ‘‘भावेत्वा’’ति एतेन विज्जासम्पदाय थोमेति, ‘‘सच्छिकत्वा’’ति एतेन विमुत्तिसम्पदाय. तथा पठमेन झानसम्पदाय, दुतियेन विमोक्खसम्पदाय. पठमेन वा समाधिसम्पदाय, दुतियेन समापत्तिसम्पदाय. अथ वा पठमेन खयञाणभावेन, दुतियेन अनुप्पादञाणभावेन. पठमेन वा विज्जूपमताय, दुतियेन वजिरूपमताय. पठमेन वा विरागसम्पत्तिया, दुतियेन निरोधसम्पत्तिया. तथा पठमेन निय्यानभावेन, दुतियेन निस्सरणभावेन. पठमेन वा हेतुभावेन, दुतियेन असङ्खतभावेन. पठमेन वा दस्सनभावेन, दुतियेन विवेकभावेन. पठमेन वा अधिपतिभावेन, दुतियेन अमतभावेन धम्मं थोमेति. अथ वा ‘‘यं धम्मं भावेत्वा बुद्धभावं उपगतो’’ति एतेन स्वाक्खातताय धम्मं थोमेति, ‘‘सच्छिकत्वा’’ति एतेन सन्दिट्ठिकताय. तथा पठमेन अकालिकताय, दुतियेन एहिपस्सिकताय. पठमेन वा ओपनेय्यिकताय, दुतियेन पच्चत्तंवेदितब्बताय. पठमेन वा सह पुब्बभागसीलादीहि सेक्खेहि सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धेहि, दुतियेन सह असङ्खतधातुया असेक्खेहि धम्मं थोमेति.

‘‘वीतमल’’न्ति इमिना पन संकिलेसाभावदीपनेन विसुद्धताय धम्मं थोमेति, ‘‘अनुत्तर’’न्ति एतेन अञ्ञस्स विसिट्ठस्स अभावदीपनेन परिपुण्णताय. पठमेन वा पहानसम्पदाय, दुतियेन सभावसम्पदाय. पठमेन वा भावनाफलयोग्यताय. भावनागुणेन हि सो संकिलेसमलसमुग्घातको, तस्मानेन भावनाकिरियाय फलमाह. दुतियेन सच्छिकिरियाफलयोग्यताय. तदुत्तरिकरणीयाभावतो हि अनञ्ञसाधारणताय अनुत्तरभावो सच्छिकिरियानिब्बत्तितो, तस्मानेन सच्छिकिरियाफलमाहाति.

एवं सङ्खेपेनेव सब्बसद्धम्मगुणेहि सद्धम्मस्सापि थोमनापुब्बङ्गमं पणामं कत्वा इदानि अरियसङ्घस्सापि थोमनापुब्बङ्गमं पणामं करोन्तो ‘‘सुगतस्स ओरसान’’न्तिआदिमाह. तत्थ सुगतस्साति सम्बन्धनिद्देसो, ‘‘पुत्तान’’न्ति एतेन सम्बज्झितब्बो. उरसि भवा, जाता, संवुद्धा वा ओरसा, अत्तजो खेत्तजो अन्तेवासिको दिन्नकोति चतुब्बिधेसु पुत्तेसु अत्तजा, तंसरिक्खताय पन अरियपुग्गला ‘‘ओरसा’’ति वुच्चन्ति. यथा हि मनुस्सानं ओरसपुत्ता अत्तजातताय पितुसन्तकस्स दायज्जस्स विसेसभागिनो होन्ति, एवमेतेपि सद्धम्मसवनन्ते अरियाय जातिया जातताय भगवतो सन्तकस्स विमुत्तिसुखस्स धम्मरतनस्स च दायज्जस्स विसेसभागिनोति. अथ वा भगवतो धम्मदेसनानुभावेन अरियभूमिं ओक्कममाना, ओक्कन्ता च अरियसावका भगवतो उरे वायामजनिताभिजातताय सदिसकप्पनमन्तरेन निप्परियायेनेव ‘‘ओरसा’’ति वत्तब्बतमरहन्ति. तथा हि ते भगवता आसयानुसयचरियाधिमुत्तिआदिओलोकनेन, वज्जानुचिन्तनेन च हदये कत्वा वज्जतो निवारेत्वा अनवज्जे पतिट्ठापेन्तेन सीलादिधम्मसरीरपोसनेन संवड्ढापिता. यथाह भगवा इतिवुत्तके ‘‘अहमस्मि भिक्खवे ब्राह्मणो…पे… तस्स मे तुम्हे पुत्ता ओरसा मुखतो जाता’’तिआदि (इतिवु. १००). ननु सावकदेसितापि देसना अरियभावावहाति? सच्चं, सा पन तम्मूलिकत्ता, लक्खणादिविसेसाभावतो च ‘‘भगवतो धम्मदेसना’’ इच्चेव सङ्ख्यं गता, तस्मा भगवतो ओरसपुत्तभावोयेव तेसं वत्तब्बोति, एतेन चतुब्बिधेसु पुत्तेसु अरियसङ्घस्स अत्तजपुत्तभावं दस्सेति. अत्तनो कुलं पुनेन्ति सोधेन्ति, मातापितूनं वा हदयं पूरेन्तीति पुत्ता, अत्तजादयो. अरिया पन धम्मतन्तिविसोधनेन, धम्मानुधम्मपटिपत्तिया चित्ताराधनेन च तप्पटिभागताय भगवतो पुत्ता नाम, तेसं. तस्स ‘‘समूह’’न्ति पदेन सम्बन्धो.

संकिलेसनिमित्तं हुत्वा गुणं मारेति विबाधतीति मारो, देवपुत्तमारो. सिनाति परे बन्धति एतायाति सेना, मारस्स सेना तथा, मारञ्च मारसेनञ्च मथेन्ति विलोथेन्तीति मारसेनमथना, तेसं. ‘‘मारमारसेनमथनान’’न्ति हि वत्तब्बेपि एकदेससरूपेकसेसवसेन एवं वुत्तं. मारसद्दसन्निधानेन वा सेनासद्देन मारसेना गहेतब्बा, गाथाबन्धवसेन चेत्थ रस्सो. ‘‘मारसेनमद्दनान’’न्तिपि कत्थचि पाठो, सो अयुत्तोव अरियाजातिकत्ता इमिस्सा गाथाय. ननु च अरियसावकानं मग्गाधिगमसमये भगवतो विय तदन्तरायकरणत्थं देवपुत्तमारो वा मारसेना वा न अपसादेति, अथ कस्मा एवं वुत्तन्ति? अपसादेतब्बभावकारणस्स विमथितत्ता. तेसञ्हि अपसादेतब्बताय कारणे संकिलेसे विमथिते तेपि विमथिता नाम होन्तीति. अथ वा खन्धाभिसङ्खारमारानं विय देवपुत्तमारस्सापि गुणमारणे सहायभावूपगमनतो किलेसबलकायो इध ‘‘मारसेना’’ति वुच्चति यथाह भगवा –

‘‘कामा ते पठमा सेना, दुतिया अरति वुच्चति;

ततिया खुप्पिपासा ते, चतुत्थी तण्हा पवुच्चति.

पञ्चमं थिनमिद्धं ते, छट्ठा भीरू पवुच्चति;

सत्तमी विचिकिच्छा ते, मक्खो थम्भो ते अट्ठमो.

लाभो सिलोको सक्कारो,

मिच्छालद्धो च यो यसो;

यो चत्तानं समुक्कंसे,

परे च अवजानति.

एसा नमुचि ते सेना, कण्हस्साभिप्पहारिनी;

न नं असूरो जिनाति, जेत्वा च लभते सुख’’न्ति. (सु. नि. ४३८; महानि. २८; चूळनि. ४७);

सा च तेहि अरियसावकेहि दियड्ढसहस्सभेदा, अनन्तभेदा वा किलेसवाहिनी सतिधम्मविचयवीरियसमथादिगुणपहरणीहि ओधिसो मथिता, विद्धंसिता, विहता च, तस्मा ‘‘मारसेनमथना’’ति वुच्चन्ति. विलोथनञ्चेत्थ विद्धंसनं, विहननं वा. अपिच खन्धाभिसङ्खारमच्चुदेवपुत्तमारानं तेसं सहायभावूपगमनताय सेनासङ्खातस्स किलेसमारस्स च मथनतो ‘‘मारसेनमथना’’तिपि अत्थो गहेतब्बो. एवञ्च सति पञ्चमारनिम्मथनभावेन अत्थो परिपुण्णो होति. अरियसावकापि हि समुदयप्पहानपरिञ्ञावसेन खन्धमारं, सहायवेकल्लकरणेन सब्बथा, अप्पवत्तिकरणेन च अभिसङ्खारमारं, बलविधमनविसयातिक्कमनवसेन मच्चुमारं, देवपुत्तमारञ्च समुच्छेदप्पहानवसेन सब्बसो अप्पवत्तिकरणेन किलेसमारं मथेन्तीति, इमिना पन तेसं ओरसपुत्तभावे कारणं, तीसु पुत्तेसु च अनुजाततं दस्सेति. मारसेनमथनताय हि ते भगवतो ओरसपुत्ता, अनुजाता चाति.

अट्ठन्नन्ति गणनपरिच्छेदो, तेनसतिपि तेसं तंतंभेदेन अनेकसतसहस्ससङ्ख्याभेदे अरियभावकरमग्गफलधम्मभेदेन इमं गणनपरिच्छेदं नातिवत्तन्ति मग्गट्ठफलट्ठभावानतिवत्तनतोति दस्सेति. पि-सद्दो, अपि-सद्दो वा पदलीळादिना कारणेन अट्ठाने पयुत्तो, सो ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति एत्थ योजेतब्बो, तेन न केवलं बुद्धधम्मेयेव, अथ खो अरियसङ्घम्पीति सम्पिण्डेति. यदिपि अवयवविनिमुत्तो समुदायो नाम कोचि नत्थि अवयवं उपादाय समुदायस्स वत्तब्बत्ता, अविञ्ञायमानसमुदायं पन विञ्ञायमानसमुदायेन विसेसितुमरहतीति आह ‘‘अट्ठन्नम्पि समूह’’न्ति, एतेन ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति एत्थ न येन केनचि सण्ठानादिना, कायसामग्गिया वा समुदायभावो, अपि तु मग्गट्ठफलट्ठभावेनेवाति विसेसेति. अवयवमेव सम्पिण्डेत्वा ऊहितब्बो वितक्केतब्बो, संऊहनितब्बो वा सङ्घटितब्बोति समूहो, सोयेव समोहो वचनसिलिट्ठतादिना. द्विधापि हि पाठो युज्जति. आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये च इरियनतो अरिया निरुत्तिनयेन. अथ वा सदेवकेन लोकेन सरणन्ति अरणीयतो उपगन्तब्बतो, उपगतानञ्च तदत्थसिद्धितो अरिया, दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतो, समग्गं वा कम्मं समुदायवसेन समुपगतोति सङ्घो, अरियानं सङ्घो, अरियो च सो सङ्घो च यथावुत्तनयेनाति वा अरियसङ्घो, तं अरियसङ्घं. भगवतो अपरभागे बुद्धधम्मरतनानम्पि समधिगमो सङ्घरतनाधीनोति अरियसङ्घस्स बहूपकारतं दस्सेतुं इधेव ‘‘सिरसा वन्दे’’ति वुत्तं. अवस्सञ्चायमत्थो सम्पटिच्छितब्बो विनयट्ठकथादीसुपि (पारा. अट्ठ. गन्थारम्भकथा) तथा वुत्तत्ता. केचि पन पुरिमगाथासुपि तं पदमानेत्वा योजेन्ति, तदयुत्तमेव रतनत्तयस्स असाधारणगुणप्पकासनट्ठानत्ता, यथावुत्तकारणस्स च सब्बेसम्पि संवण्णनाकारानमधिप्पेतत्ताति.

इमाय पन गाथाय अरियसङ्घस्स पभवसम्पदा पहानसम्पदादयो अनेके गुणा दस्सिता होन्ति. कथं? ‘‘सुगतस्स ओरसानं पुत्तान’’न्ति हि एतेन अरियसङ्घस्स पभवसम्पदं दस्सेति सम्मासम्बुद्धपभवतादीपनतो. ‘‘मारसेनमथनान’’न्ति एतेन पहानसम्पदं सकलसंकिलेसप्पहानदीपनतो. ‘‘अट्ठन्नम्पि समूह’’न्ति एतेन ञाणसम्पदं मग्गट्ठफलट्ठभावदीपनतो. ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति एतेन सभावसम्पदं सब्बसङ्घानं अग्गभावदीपनतो. अथ वा ‘‘सुगतस्स ओरसानं पुत्तान’’न्ति अरियसङ्घस्स विसुद्धनिस्सयभावदीपनं. ‘‘मारसेनमथनान’’न्ति सम्माउजुञायसामीचिपटिपन्नभावदीपनं. ‘‘अट्ठन्नम्पि समूह’’न्ति आहुनेय्यादिभावदीपनं. ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति अनुत्तरपुञ्ञक्खेत्तभावदीपनं. तथा ‘‘सुगतस्स ओरसानं पुत्तान’’न्ति एतेन अरियसङ्घस्स लोकुत्तरसरणगमनसब्भावं दस्सेति. लोकुत्तरसरणगमनेन हि ते भगवतो ओरसपुत्ता जाता. ‘‘मारसेनमथनान’न्ति एतेन अभिनीहारसम्पदासिद्धं पुब्बभागसम्मापटिपत्तिं दस्सेति. कताभिनीहारा हि सम्मापटिपन्ना मारं, मारसेनं वा अभिविजिनन्ति. ‘‘अट्ठन्नम्पि समूह’’न्ति एतेन विद्धस्तविपक्खे सेक्खासेक्खधम्मे दस्सेति पुग्गलाधिट्ठानेन मग्गफलधम्मानं दस्सितत्ता. ‘‘अरियसङ्घ’’न्ति एतेन अग्गदक्खिणेय्यभावं दस्सेति अनुत्तरपुञ्ञक्खेत्तभावस्स दस्सितत्ता. सरणगमनञ्च सावकानं सब्बगुणस्स आदि, सपुब्बभागपटिपदा सेक्खा सीलक्खन्धादयो मज्झे, असेक्खा सीलक्खन्धादयो परियोसानन्तिआदिमज्झपरियोसानकल्याणा सङ्खेपतो सब्बेपि अरियसङ्घगुणा दस्सिता होन्तीति.

एवं गाथात्तयेन सङ्खेपतो सकलगुणसंकित्तनमुखेन रतनत्तयस्स पणामं कत्वा इदानि तं निपच्चकारं यथाधिप्पेतपयोजने परिणामेन्तो ‘‘इति मे’’तिआदिमाह. तत्थ इति-सद्दो निदस्सने. तेन गाथात्तयेन यथावुत्तनयं निदस्सेति. मेति अत्तानं करणवचनेन कत्तुभावेन निद्दिसति. तस्स ‘‘यं पुञ्ञं मया लद्ध’’न्ति पाठसेसेन सम्बन्धो, सम्पदाननिद्देसो वा एसो, ‘‘अत्थी’’ति पाठसेसो, सामिनिद्देसो वा ‘‘यं मम पुञ्ञं वन्दनामय’’न्ति. पसीदीयते पसन्ना, तादिसा मति पञ्ञा, चित्तं वा यस्साति पसन्नमति, अञ्ञपदलिङ्गप्पधानत्ता इमस्स समासपदस्स ‘‘पसन्नमतिनो’’ति वुत्तं. रतिं नयति, जनेति, वहतीति वा रतनं, सत्तविधं, दसविधं वा रतनं, तमिव इमानीति नेरुत्तिका. सदिसकप्पनमञ्ञत्र पन यथावुत्तवचनत्थेनेव बुद्धादीनं रतनभावो युज्जति. तेसञ्हि ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना (दी. नि. १.१५७, २५५) यथाभूतगुणे आवज्जन्तस्स अमताधिगमहेतुभूतं अनप्पकं पीतिपामोज्जं उप्पज्जति. यथाह –

‘‘यस्मिं महानाम समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोस…पे… न मोह…पे… उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति तथागतं आरब्भ. उजुगतचित्तो खो पन महानाम अरियसावको लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्जं, पमुदितस्स पीति जायती’’तिआदि (अ. नि. ६.१०; ११.११).

चित्तीकतादिभावो वा रतनट्ठो. वुत्तञ्हेतं अट्ठकथासु –

‘‘चित्तीकतं महग्घञ्च, अतुलं दुल्लभदस्सनं;

अनोमसत्तपरिभोगं, रतनं तेन वुच्चती’’ति. (खु. पा. अट्ठ. ६.३; उदान. अट्ठ. ४७; दी. नि. अट्ठ. २.३३; सु. नि. १.२२६; महानि. अट्ठ. १.२२६);

चित्तीकतभावादयो च अनञ्ञसाधारणा सातिसयतो बुद्धादीसुयेव लब्भन्तीति. वित्थारो रतनसुत्तवण्णनायं (खु. पा. अट्ठ. ६.३; सु. नि. अट्ठ. १.२२६) गहेतब्बो. अयमत्थो पन निब्बचनत्थवसेन न वुत्तो, अथ केनाति चे? लोके रतनसम्मतस्स वत्थुनो गरुकातब्बतादिअत्थवसेनाति सद्दविदू. साधूनञ्च रमनतो, संसारण्णवा च तरणतो, सुगतिनिब्बानञ्च नयनतो रतनं तुल्यत्थसमासवसेन, अलमतिपपञ्चेन. एकसेसपकप्पनेन, पुथुवचननिब्बचनेन वा रतनानि. तिण्णं समूहो, तीणि वा समाहटानि, तयो वा अवयवा अस्साति तयं, रतनानमेव तयं, नाञ्ञेसन्ति रतनत्तयं. अवयवविनिमुत्तस्स पन समुदायस्स अभावतो तीणि एव रतनानि तथा वुच्चन्ति, न समुदायमत्तं, समुदायापेक्खाय पन एकवचनं कतं. वन्दीयते वन्दना, साव वन्दनामयं यथा ‘‘दानमयं सीलमय’’न्ति (दी. नि. ३.३०५; इतिवु. ६०; नेत्ति. ३३). वन्दना चेत्थ कायवाचाचित्तेहि तिण्णं रतनानं गुणनिन्नता, थोमना वा. अपिच तस्सा चेतनाय सहजातादोपकारेको सद्धापञ्ञासतिवीरियादिसम्पयुत्तधम्मो वन्दना, ताय पकतन्ति वन्दनामयं यथा ‘‘सोवण्णमयं रूपियमय’’न्ति, अत्थतो पन यथावुत्तचेतनाव. रतनत्तये, रतनत्तयस्स वा वन्दनामयं रतनत्तयवन्दनामयं. पुज्जभवफलनिब्बत्तनतो पुञ्ञं निरुत्तिनयेन, अत्तनो कारकं, सन्तानं वा पुनाति विसोधेतीति पुञ्ञं, सकम्मकत्ता धातुस्स कारितवसेन अत्थविवरणं लब्भति, सद्दनिप्फत्ति पन सुद्धवसेनेवाति सद्दविदू.

तंतंसम्पत्तिया विबन्धनवसेन सत्तसन्तानस्स अन्तरे वेमज्झे एति आगच्छतीति अन्तरायो, दिट्ठधम्मिकादिअनत्थो. पणामपयोजने वुत्तविधिना सुट्ठु विहतो विद्धस्तो अन्तरायो अस्साति सुविहतन्तरायो. विहननञ्चेत्थ तदुप्पादकहेतुपरिहरणवसेन तेसं अन्तरायानमनुप्पत्तिकरणन्ति दट्ठब्बं. हुत्वाति पुब्बकालकिरिया, तस्स ‘‘अत्थं पकासयिस्सामी’’ति एतेन सम्बन्धो. तस्साति यं-सद्देन उद्दिट्ठस्स वन्दनामयपुञ्ञस्स. आनुभावेनाति बलेन.

‘‘तेजो उस्साहमन्ता च, पभू सत्तीति पञ्चिमे;

‘आनुभावो’ति वुच्चन्ति, ‘पभावो’ति च ते वदे’’ति. –

वुत्तेसु हि अत्थेसु इध सत्तियं वत्तति. अनु पुनप्पुनं तंसमङ्गिं भावेति वड्ढेतीति हि अनुभावो, सोयेव आनुभावोति उदानट्ठकथायं, अत्थतो पन यथालद्धसम्पत्तिनिमित्तकस्स पुरिमकम्मस्स बलानुप्पदानवससङ्खाता वन्दनामयपुञ्ञस्स सत्तियेव, सा च सुविहतन्तरायताय करणं, हेतु वा सम्भवति.

एत्थ पन ‘‘पसन्नमतिनो’’ति एतेन अत्तनो पसादसम्पत्तिं दस्सेति. ‘‘रतनत्तयवन्दनामय’’न्ति एतेन रतनत्तयस्स खेत्तभावसम्पत्तिं, ततो च तस्स पुञ्ञस्स अत्तनो पसादसम्पत्तिया, रतनत्तयस्स च खेत्तभावसम्पत्तियाति द्वीहि अङ्गेहि अत्थसंवण्णनाय उपघातकउपद्दवानं विहनने समत्थतं दीपेति. चतुरङ्गसम्पत्तिया दानचेतना विय हि द्वयङ्गसम्पत्तिया पणामचेतनापि अन्तरायविहननेन दिट्ठधम्मिकाति.

एवं रतनत्तयस्स निपच्चकारकरणे पयोजनं दस्सेत्वा इदानि यस्सा धम्मदेसनाय अत्थं संवण्णेतुकामो, तदपि संवण्णेतब्बधम्मभावेन दस्सेत्वा गुणाभित्थवनविसेसेन अभित्थवेतुं ‘‘दीघस्सा’’तिआदिमाह. अयञ्हि आचरियस्स पकति, यदिदं तंतंसंवण्णनासु आदितो तस्स तस्स संवण्णेतब्बधम्मस्स विसेसगुणकित्तनेन थोमना. तथा हि तेसु तेसु पपञ्चसूदनीसारत्थपकासनीमनोरथपूरणीअट्ठसालिनीआदीसु यथाक्कमं ‘‘परवादमथनस्स, ञाणप्पभेदजननस्स, धम्मकथिकपुङ्गवानं विचित्तपटिभानजननस्स,

तस्स गम्भीरञाणेहि, ओगाळ्हस्स अभिण्हसो;

नानानयविचित्तस्स, अभिधम्मस्स आदितो’’ति. आदिना –

थोमना कता. तत्थ दीघस्साति दीघनामकस्स. दीघसुत्तङ्कितस्साति दीघेहि अभिआयतवचनप्पबन्धवन्तेहि सुत्तेहि लक्खितस्स, अनेन ‘‘दीघो’’ति अयं इमस्स आगमस्स अत्थानुगता समञ्ञाति दस्सेति. ननु च सुत्तानियेव आगमो, कथं सो तेहि अङ्कीयतीति? सच्चमेतं परमत्थतो, पञ्ञत्तितो पन सुत्तानि उपादाय आगमभावस्स पञ्ञत्तत्ता अवयवेहि सुत्तेहि अवयवीभूतो आगमो अङ्कीयति. यथेव हि अत्थब्यञ्जनसमुदाये ‘‘सुत्त’’न्ति वोहारो, एवं सुत्तसमुदाये आगमवोहारोति. पटिच्चसमुप्पादादिनिपुणत्थभावतो निपुणस्स. आगच्छन्ति अत्तत्थपरत्थादयो एत्थ, एतेन, एतस्माति वा आगमो, उत्तमट्ठेन, पत्थनीयट्ठेन च सो वरोति आगमवरो. अपिच आगमसम्मतेहि बाहिरकपवेदितेहि भारतपुराणकथानरसीहपुराणकथादीहि वरोतिपि आगमवरो, तस्स. बुद्धानमनुबुद्धा बुद्धानुबुद्धा, बुद्धानं सच्चपटिवेधं अनुगम्म पटिविद्धसच्चा अग्गसावकादयो अरिया, तेहि अत्थसंवण्णनावसेन, गुणसंवण्णनावसेन च संवण्णितोति तथा. अथ वा बुद्धा च अनुबुद्धा च, तेहि संवण्णितो यथावुत्तनयेनाति तथा, तस्स. सम्मासम्बुद्धेनेव हि तिण्णम्पि पिटकानं अत्थसंवण्णनाक्कमो भासितो, ततो परं सङ्गायनादिवसेन सावकेहीति आचरिया वदन्ति. वुत्तञ्च मज्झिमागमट्ठकथाय उपालिसुत्तवण्णनायं ‘‘वेय्याकरणस्साति वित्थारेत्वा अत्थदीपकस्स. भगवता हि अब्याकतं तन्तिपदं नाम नत्थि, सब्बेसंयेव अत्थो कथितो’’ति (म. नि. अट्ठ. ३.७६). सद्धावहगुणस्साति बुद्धादीसु पसादावहगुणस्स. ननु च सब्बम्पि बुद्धवचनं तेपिटकं सद्धावहगुणमेव, अथ कस्मा अयमञ्ञसाधारणगुणेन थोमितोति? सातिसयतो इमस्स तग्गुणसम्पन्नत्ता. अयञ्हि आगमो ब्रह्मजालादीसु सीलदिट्ठादीनं अनवसेसनिद्देसादिवसेन, महापदानादीसु (दी. नि. २.३) पुरिमबुद्धानम्पि गुणनिद्देसादिवसेन, पाथिकसुत्तादीसु (दी. नि. ३.१.४) तित्थिये मद्दित्वा अप्पटिवत्तियसीहनादनदनादिवसेन, अनुत्तरियसुत्तादीसु विसेसतो बुद्धगुणविभावनेन रतनत्तये सातिसयं सद्धं आवहतीति.

एवं संवण्णेतब्बधम्मस्स अभित्थवनम्पि कत्वा इदानि संवण्णनाय सम्पति वक्खमानाय आगमनविसुद्धिं दस्सेतुं ‘‘अत्थप्पकासनत्थ’’न्तिआदिमाह. इमाय हि गाथाय सङ्गीतित्तयमारुळ्हदीघागमट्ठकथातोव सीहळभासामत्तं विना अयं वक्खमानसंवण्णना आगता, नाञ्ञतो, तदेव कारणं कत्वा वत्तब्बा, नाञ्ञन्ति अत्तनो संवण्णनाय आगमनविसुद्धिं दस्सेति. अपरो नयो – परमनिपुणगम्भीरं बुद्धविसयमागमवरं अत्तनो बलेनेव वण्णयिस्सामीति अञ्ञेहि वत्तुम्पि असक्कुणेय्यत्ता संवण्णनानिस्सयं दस्सेतुमाह ‘‘अत्थप्पकासनत्थ’’न्तिआदि. इमाय हि पुब्बाचरियानुभावं निस्सायेव तस्स अत्थं वण्णयिस्सामीति अत्तनो संवण्णनानिस्सयं दस्सेति. तत्थ ‘‘अत्थप्पकासनत्थ’’न्ति पाठत्थो, सभावत्थो, ञेय्यत्थो, पाठानुरूपत्थो, तदनुरूपत्थो, सावसेसत्थो, निवरसेसत्थो, नीतत्थो, नेय्यत्थोतिआदिना अनेकप्पकारस्स अत्थस्स पकासनत्थाय, पकासनाय वा. गाथाबन्धसम्पत्तिया द्विभावो. अत्थो कथीयति एतायाति अत्थकथा, सायेव अट्ठकथा त्थ-कारस्स ट्ठ-कारं कत्वा यथा ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो’’ति (पटि. म. १.१७; २.८), अयञ्च ससञ्ञोगविधि अरियाजातिभावतो. अक्खरचिन्तकापि हि ‘‘तथानंट्ठ युग’’न्ति लक्खणं वत्वा इदमेवुदाहरन्ति.

याय’त्थमभिवण्णेन्ति, ब्यञ्जनत्थपदानुगं;

निदानवत्थुसम्बन्धं, एसा अट्ठकथा मता.

आदितोतिआदिम्हि पठमसङ्गीतियं. छळभिञ्ञताय परमेन चित्तवसीभावेन समन्नागतत्ता, झानादीसु पञ्चवसिता सब्भावतो च वसिनो, थेरा महाकस्सपादयो, तेसं सतेहि पञ्चहि.या सङ्गीताति या अट्ठकथा अत्थं पकासेतुं युत्तट्ठाने ‘‘अयमेतस्स अत्थो, अयमेतस्स अत्थो’’ति सङ्गहेत्वा वुत्ता. अनुसङ्गीता च पच्छापीति न केवलं पठमसङ्गीतियमेव, अथ खो पच्छा दुतियततियसङ्गीतीसुपि. न च पञ्चहि वसिसतेहि आदितो सङ्गीतायेव, अपि तु यसत्थेरादीहि अनुसङ्गीता चाति सह समुच्चयेन अत्थो वेदितब्बो. समुच्चयद्वयञ्हि पच्चेकं किरियाकालं समुच्चिनोति.

अथ पोराणट्ठकथाय विज्जमानाय किमेताय अधुना पुन कताय संवण्णनायाति पुनरुत्तिया, निरत्थकताय च दोसं समनुस्सरित्वा तं परिहरन्तो ‘‘सीहळदीप’’न्तिआदिमाह. तं परिहरणेनेव हि इमिस्सा संवण्णनाय निमित्तं दस्सेति. तत्थ सीहं लाति गण्हातीति सीहळो ल-कारस्स ळ-कारं कत्वा यथा ‘‘गरुळो’’ति. तस्मिं वंसे आदिपुरिसो सीहकुमारो, तब्बंसजाता पन तम्बपण्णिदीपे खत्तिया, सब्बेपि च जना तद्धितवसेन, सदिसवोहारेन वा सीहळा, तेसं निवासदीपोपि तद्धितवसेन, ठानीनामेन वा ‘‘सीहळो’’ति वेदितब्बो. जलमज्झे दिप्पति, द्विधा वा आपो एत्थ सन्दतीति दिपो, सोयेव दीपो, भेदापेक्खाय तेसं दीपोति तथा. पनसद्दो अरुचिसंसूचने, तेन कामञ्च सा सङ्गीतित्तयमारुळ्हा, तथापि पुन एवंभूताति अरुचियभावं संसूचेति. तदत्थसम्बन्धताय पन पुरिमगाथाय ‘‘कामञ्च सङ्गीता अनुसङ्गीता चा’’ति सानुग्गहत्थयोजना सम्भवति. अञ्ञत्थापि हि तथा दिस्सतीति. आभताति जम्बुदीपतो आनीता. अथाति सङ्गीतिकालतो पच्छा, एवं सति आभतपदेन सम्बन्धो. अथाति वा महामहिन्दत्थेरेनाभतकालतो पच्छा, एवं सति ठपितपदेन सम्बन्धो. सा हि धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि पठमं तीणि पिटकानि सङ्गायित्वा तस्स अत्थसंवण्णनानुरूपेनेव वाचनामग्गं आरोपितत्ता तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हायेव, ततो पच्छा च महामहिन्दत्थेरेन तम्बपण्णिदीपमाभता, पच्छा पन तम्बपण्णियेहि महाथेरेहि निकायन्तरलद्धिसङ्करपरिहरणत्थं सीहळभासाय ठपिताति. आचरियधम्मपालत्थेरो पन पच्छिमसम्बन्धमेव दुद्दसत्ता पकासेति. तथा ‘‘दीपवासीनमत्थाया’’ति इदम्पि ‘‘ठपिता’’ति च ‘‘अपनेत्वा आरोपेन्तो’’ति च एतेहि पदेहि सम्बज्झितब्बं. एकपदम्पि हि आवुत्तियादिनयेहि अनेकत्थसम्बन्धमुपगच्छति. पुरिमसम्बन्धेन चेत्थ सीहळदीपवासीनमत्थाय निकायन्तरलद्धिसङ्करपरिहरणेन सीहळभासाय ठपिताति तम्बपण्णियत्थेरेहि ठपनपयोजनं दस्सेति. पच्छिमसम्बन्धेन पन इमाय संवण्णनाय जम्बुदीपवासीनं, अञ्ञदीपवासीनञ्च अत्थाय सीहळभासापनयनस्स, तन्तिनयानुच्छविकभासारोपनस्स च पयोजनन्ति. महाइस्सरियत्ता महिन्दोति राजकुमारकाले नामं, पच्छा पन गुणमहन्तताय महामहिन्दोति वुच्चति. सीहळभासा नाम अनेकक्खरेहि एकत्थस्सापि वोहरणतो परेसं वोहरितुं अतिदुक्करा कञ्चुकसदिसा सीहळानं समुदाचिण्णा भासा.

एवं होतु पोराणट्ठकथाय, अधुना करियमाना पन अट्ठकथा कथं करीयतीति अनुयोगे सति इमिस्सा अट्ठकथाय करणप्पकारं दस्सेतुमाह ‘‘अपनेत्वाना’’तिआदि. तत्थ ततो मूलट्ठकथातो सीहळभासं अपनेत्वा पोत्थके अनारोपितभावेन निरङ्करित्वाति सम्बन्धो, एतेन अयं वक्खमाना अट्ठकथा सङ्गीतित्तयमारोपिताय मूलट्ठकथाय सीहळभासापनयनमत्तमञ्ञत्र अत्थतो संसन्दति चेव समेति च यथा ‘‘गङ्गोदकेन यमुनोदक’’न्ति दस्सेति. ‘‘मनोरम’’ मिच्चादीनि ‘‘भास’’न्ति एतस्स सभावनिरुत्तिभावदीपकानि विसेसनानि. सभावनिरुत्तिभावेन हि पण्डितानं मनं रमयतीति मनोरमा. तनोति अत्थमेताय, तनीयति वा अत्थवसेन विवरीयति, वट्टतो वा सत्ते तारेति, नानात्थविसयं वा कङ्खं तरन्ति एतायाति तन्ति, पाळि. तस्सा नयसङ्खाताय गतिया छविं छायं अनुगताति तन्तिनयानुच्छविका. असभावनिरुत्तिभासन्तरसंकिण्णदोसविरहितताय विगतदोसा, तादिसं सभावनिरुत्तिभूतं –

‘‘सा मागधी मूलभासा, नरा याया’दिकप्पिका;

ब्रह्मानो चस्सुतालापा, सम्बुद्धा चापि भासरे’’ति. –

वुत्तं पाळिगतिभासं पोत्थके लिखनवसेन आरोपेन्तोति अत्थो, इमिना सद्ददोसाभावमाह.

समयं अविलोमेन्तोति सिद्धन्तमविरोधेन्तो, इमिना पन अत्थदोसाभावमाह. अविरुद्धत्ता एव हि ते थेरवादापि इध पकासयिस्सन्ति. केसं पन समयन्ति आह ‘‘थेरान’’न्तिआदि, एतेन राहुलाचरियादीनं जेतवनवासीअभयगिरिवासीनिकायानं समयं निवत्तेति. थिरेहि सीलसुतझानविमुत्तिसङ्खातेहि गुणेहि समन्नागताति थेरा. यथाह ‘‘चत्तारोमे भिक्खवे थेरकरणा धम्मा. कतमे चत्तारो? इध भिक्खवे भिक्खु सीलवा होती’’तिआदि (अ. नि. ४.२२). अपिच सच्चधम्मादीहि थिरकरणेहि समन्नागतत्ता थेरा. यथाह धम्मराजा धम्मपदे –

‘‘यम्हि सच्चञ्च धम्मो च, अहिंसा संयमो दमो;

स वे वन्तमलो धीरो, ‘थेरो’इति पवुच्चती’’ति. (ध. प. २६०);

तेसं. महाकस्सपत्थेरादीहि आगता आचरियपरम्परा थेरवंसो, तप्परियापन्ना हुत्वा आगमाधिगमसम्पन्नत्ता पञ्ञापज्जोतेन तस्स समुज्जलनतो तं पकारेन दीपेन्ति, तस्मिं वा पदीपसदिसाति थेरवंसपदिपा. विविधेन आकारेन निच्छीयतीति विनिच्छयो, गण्ठिट्ठानेसु खीलमद्दनाकारेन पवत्ता विमतिच्छेदनीकथा, सुट्ठु निपुणो सण्हो विनिच्छयो एतेसन्ति सुनिपुणविनिच्छया. अथ वा विनिच्छिनोतीति विनिच्छयो, यथावुत्तविसयं ञाणं, सुट्ठु निपुणो छेको विनिच्छयो एतेसन्ति सुनिपुणविनिच्छया. महामेघवने ठितो विहारो महाविहारो, यो सत्थु महाबोधिना विरोचति, तस्मिं वसनसीला महाविहारवासिनो, तादिसानं समयं अविलोमेन्तोति अत्थो, एतेन महाकस्सपादिथेरपरम्परागतो, ततोयेव अविपरितो सण्हसुखुमो विनिच्छयोति महाविहारवासीनं समयस्स पमाणभूततं पुग्गलाधिट्ठानवसेन दस्सेति.

हित्वा पुनप्पुनभतमत्थन्ति एकत्थ वुतम्पि पुन अञ्ञत्थ आभतमत्थं पुनरुत्तिभावतो, गन्थगरुकभावतो च चजित्वा तस्स आगमवरस्स अत्थं पकासयिस्सामीति अत्थो.

एवं करणप्पकारम्पि दस्सेत्वा ‘‘दीपवासीनमत्थाया’’ति वुत्तप्पयोजनतो अञ्ञम्पि संवण्णनाय पयोजनं दस्सेतुं ‘‘सुजनस्स चा’’तिआदिमाह. तत्थ सुजनस्स चाति च-सद्दो समुच्चयत्थो, तेन न केवलं जम्बुदीपवासीनमेव अत्थाय, अथ खो साधुजनतोसनत्थञ्चाति समुच्चिनोति. तेनेव च तम्बपण्णिदीपवासीनम्पि अत्थायाति अयमत्थो सिद्धो होति उग्गहणादिसुकरताय तेसम्पि बहूपकारत्ता. चिरट्ठितत्थञ्चाति एत्थापि च-सद्दो न केवलं तदुभयत्थमेव, अपि तु तिविधस्सापि सासनधम्मस्स, परियत्तिधम्मस्स वा पञ्चवस्ससहस्सपरिमाणं चिरकालं ठितत्थञ्चाति समुच्चयत्थमेव दस्सेति. परियत्तिधम्मस्स हि ठितिया पटिपत्तिधम्मपटिवेधधम्मानम्पि ठिति होति तस्सेव तेसं मूलभावतो. परियत्तिधम्मो पन सुनिक्खित्तेन पदब्यञ्जनेन, तदत्थेन च चिरं सम्मा पतिट्ठाति, संवण्णनाय च पदब्यञ्जनं अविपरीतं सुनिक्खित्तं, तदत्थोपि अविपरीतो सुनिक्खित्तो होति, तस्मा संवण्णनाय अविपरीतस्स पदब्यञ्जनस्स, तदत्थस्स च सुनिक्खित्तस्स उपायभावमुपादाय वुत्तं ‘‘चिरट्ठितत्थञ्च धम्मस्सा’’ति. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘द्वेमे भिक्खवे धम्मा सद्धम्मस्स ठितिया असम्मोसाय अनन्तरधानाय संवत्तन्ति. कतमे द्वे? सुनिक्खित्तञ्च पदब्यञ्जनं, अत्थो च सुनीतो, इमे खो…पे… संवत्तन्ती’’तिआदि (अ. नि. २.२१).

एवं पयोजनम्पि दस्सेत्वा वक्खमानाय संवण्णनाय महत्तपरिच्चागेन गन्थगरुकभावं परिहरितुमाह ‘‘सीलकथा’’तिआदि. तथा हि वुत्तं ‘‘न तं विचरयिस्सामी’’ति. अपरो नयो – यदट्ठकथं कत्तुकामो, तदेकदेसभावेन विसुद्धिमग्गो गहेतब्बोति कथिकानं उपदेसं करोन्तो तत्थ विचारितधम्मे उद्देसवसेन दस्सेतुमाह ‘‘सीलकथा’’तिआदि. तत्थ सीलकथाति चारित्तवारित्तादिवसेन सीलवित्थारकथा. धुतधम्माति पिण्डपातिकङ्गादयो तेरस किलेसधुननकधम्मा. कम्मट्ठानानीति भावनासङ्खातस्स योगकम्मस्स पवत्तिट्ठानत्ता कम्मट्ठाननामानि धम्मजातानि. तानि पन पाळियमागतानि अट्ठतिं सेव न गहेतब्बानि, अथ खो अट्ठकथायमागतानिपि द्वेति ञापेतुं ‘‘सब्बानिपी’’ति वुत्तं. चरि याविधानसहितोति रागचरितादीनं सभावादिविधानेन सह पवत्तो, इदं पन ‘‘झानसमापत्तिवित्थारो’’ति इमस्स विसेसनं. एत्थ च रूपावचरज्झानानि झानं, अरूपावचरज्झानानि समापत्ति. तदुभयम्पि वा पटिलद्धमत्तं झानं, समापज्जनवसीभावप्पत्तं समापत्ति. अपिच तदपि उभयं झानमेव, फलसमापत्तिनिरोधसमापत्तियो पन समापत्ति, तासं वित्थारोति अत्थो.

लोकियलोकुत्तरभेदानं छन्नम्पि अभिञ्ञानं गहणत्थं ‘‘सब्बा च अभिञ्ञायो’’ति वुत्तं. ञाणविभङ्गादीसु (विभ. ७५१) आगतनयेन एकविधादिना भेदेन पञ्ञाय सङ्कलयित्वा सम्पिण्डेत्वा, गणेत्वा वा विनिच्छयनं पञ्ञासङ्कलनविनिच्छयो. अरियानीति बुद्धादीहि अरियेहि पटिविज्झितब्बत्ता, अरियभावसाधकत्ता वा अरियानि उत्तरपदलोपेन. अवितथभावेन वा अरणीयत्ता, अवगन्तब्बत्ता अरियानि, ‘‘सच्चानी’’तिमस्स विसेसनं.

हेतादिपच्चयधम्मानं हेतुपच्चयादिभावेन पच्चयुप्पन्नधम्मानमुपकारकता पच्चयाकारो, तस्स देसना तथा, पटिच्चसमुप्पादकथाति अत्थो. सा पन निकायन्तरलद्धिसङ्कररहितताय सुट्ठु परिसुद्धा, घनविनिब्भोगस्स च सुदुक्करताय निपुणा, एकत्तादिनयसहिता च तत्थ विचारिताति आह ‘‘सुपरिसुद्धनिपुणनया’’ति. पदत्तयम्पि हेतं पच्चयाकारदेसनाय विसेसनं. पटिसम्भिदादीसु आगतनयं अविस्सज्जित्वाव विचारितत्ता अविमुत्तो तन्तिमग्गो यस्साति अविमुत्ततन्ति मग्गा. मग्गोति चेत्थ पाळिसङ्खातो उपायो तंतदत्थानं अवबोधस्स, सच्चपटिवेधस्स वा उपायभावतो. पबन्धो वा दीघभावेन पकतिमग्गसदिसत्ता, इदं पन ‘‘विपस्सना, भावना’’ति पदद्वयस्स विसेसनं.

इति पन सब्बन्ति एत्थ इति-सद्दो परिसमापने यथाउद्दिट्ठउद्देसस्स परिनिट्ठितत्ता, एत्तकं सब्बन्ति अत्थो. पनाति वचनालङ्कारमत्तं विसुं अत्थाभावतो. पदत्थसंकिण्णस्स, वत्तब्बस्स च अवुत्तस्स अवसेसस्स अभावतो सुविञ्ञेय्यभावेन सुपरिसुद्धं, ‘‘सब्ब’’न्ति इमिना सम्बन्धो, भावनपुंसकं वा एतं ‘‘वुत्त’’न्ति इमिना सम्बज्झनतो. भिय्योति अतिरेकं, अतिवित्थारन्ति अत्थो, एतेन पदत्थमत्तमेव विचारयिस्सामीति दस्सेति. एतं सब्बं इध अट्ठकथाय न विचारयिस्सामि पुनरुत्तिभावतो, गन्थगरुकभावतो चाति अधिप्पायो. विचरयिस्सामीति च गाथाभावतो न वुद्धिभावोति दट्ठब्बं.

एवम्पि एस विसुद्धिमग्गो आगमानमत्थं न पकासेय्य, अथ सब्बोपेसो इध विचारितब्बोयेवाति चोदनाय तथा अविचारणस्स एकन्तकारणं निद्धारेत्वा तं परिहरन्तो ‘‘मज्झे विसुद्धिमग्गो’’तिआदिमाह. तत्थ मज्झेति खुद्दकतो अञ्ञेसं चतुन्नम्पि आगमानं अब्भन्तरे. हि-सद्दो कारणे, तेन यथावुत्तं कारणं जोतेति. तत्थाति तेसु चतूसु आगमेसु. यथाभासितन्ति भगवता यं यं देसितं, देसितानुरूपं वा. अपि च संवण्णकेहि संवण्णनावसेन यं यं भासितं, भासितानुरूपन्तिपि अत्थो. इच्चेवाति एत्थ इति-सद्देन यथावुत्तं कारणं निदस्सेति, इमिनाव कारणेन, इदमेव वा कारणं मनसि सन्निधायाति अत्थो. कतोति एत्थापि ‘‘विसुद्धिमग्गो एसा’’ति पदं कम्मभावेन सम्बज्झति आवुत्तियादिनयेनाति दट्ठब्बं. तम्पीति तं विसुद्धिमग्गम्पि ञाणेन गहेत्वान. एतायाति सुमङ्गलविलासिनिया नाम एताय अट्ठकथाय. एत्थ च ‘‘मज्झे ठत्वा’’ति एतेन मज्झत्तभावदीपनेन विसेसतो चतुन्नम्पि आगमानं साधारणट्ठकथा विसुद्धिमग्गो, न सुमङ्गलविलासिनीआदयो विय असाधारणट्ठकथाति दस्सेति. अविसेसतो पन विनयाभिधम्मानम्पि यथारहं साधारणट्ठकथा होतियेव, तेहि सम्मिस्सताय च तदवसेसस्स खुद्दकागमस्स विसेसतो साधारणा समानापि तं ठपेत्वा चतुन्नमेव आगमानं साधारणात्वेव वुत्ताति.

इति सोळसगाथावण्णना.

गन्थारम्भकथावण्णना निट्ठिता.

निदानकथावण्णना

एवं यथावुत्तेन विविधेन नयेन पणामादिकं पकरणारम्भविधानं कत्वा इदानि विभागवन्तानं सभावविभावनं विभागदस्सनवसेनेव सुविभावितं, सुविञ्ञापितञ्च होतीति पठमं ताव वग्गसुत्तवसेन विभागं दस्सेतुं ‘‘तत्थ दीघागमो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति ‘‘दीघस्स आगमवरस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति यदिदं वुत्तं, तस्मिं वचने. ‘‘यस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति पटिञ्ञातं, सो दीघागमो नाम वग्गसुत्तवसेन एवं वेदितब्बो, एवं विभागोति वा अत्थो. अथ वा तत्थाति ‘‘दीघागमनिस्सित’’न्ति यं वुत्तं, एतस्मिं वचने. यो दीघागमो वुत्तो, सो दीघागमो नाम वग्गसुत्तवसेन. एवं विभजितब्बो, एदिसोति वा अत्थो. ‘‘दीघस्सा’’तिआदिना हि वुत्तं दूरवचनं तं-सद्देन पटिनिद्दिसति विय ‘‘दीघागमनिस्सित’’न्ति वुत्तं आसन्नवचनम्पि तं-सद्देन पटिनिद्दिसति अत्तनो बुद्धियं परम्मुखं विय परिवत्तमानं हुत्वा पवत्तनतो. एदिसेसु हि ठानेसु अत्तनो बुद्धियं सम्मुखं वा परम्मुखं वा परिवत्तमानं यथा तथा वा पटिनिद्दिसितुं वट्टति सद्दमत्तपटिनिद्देसेन अत्थस्साविरोधनतो. वग्गसुत्तादीनं निब्बचनं परतो आवि भविस्सति. तयो वग्गा यस्साति तिवग्गो. चतुत्तिंस सुत्तानि एत्थ सङ्गय्हन्ति, तेसं वा सङ्गहो गणना एत्थाति चतुत्तिंससुत्तसङ्गहो.

अत्तनो संवण्णनाय पठमसङ्गीतियं निक्खित्तानुक्कमेनेव पवत्तभावं दस्सेतुं ‘‘तस्स…पे… निदानमादी’’ति वुत्तं. आदिभावो हेत्थ सङ्गीतिक्कमेनेव वेदितब्बो. कस्मा पन चतूसु आगमेसु दीघागमो पठमं सङ्गीतो, तत्थ च सीलक्खन्धवग्गो पठमं निक्खित्तो, तस्मिञ्च ब्रह्मजालसुत्तं, तत्थापि निदानन्ति? नायमनुयोगो कत्थचिपि न पवत्तति सब्बत्थेव वचनक्कममत्तं पटिच्च अनुयुञ्जितब्बतो. अपिच सद्धावहगुणत्ता दीघागमोव पठमं सङ्गीतो. सद्धा हि कुसलधम्मानं बीजं. यथाह ‘‘सद्धा बीजं तपो वुट्ठी’’ति (सं. नि. २.१९७; सु. नि. ७७). सद्धावहगुणता चस्स हेट्ठा दस्सितायेव. किञ्च भिय्यो – कतिपयसुत्तसङ्गहताय चेव अप्पपरिमाणताय च उग्गहणधारणादिसुखतो पठमं सङ्गीतो. तथा हेस चतुत्तिंससुत्तसङ्गहो, चतुसट्ठिभाणवारपरिमाणो च. सीलकथाबाहुल्लतो पन सीलक्खन्धवग्गो पठमं निक्खित्तो. सीलञ्हि सासनस्स आदि सीलपतिट्ठानत्ता सब्बगुणानं. तेनेवाह ‘‘तस्मा तिह त्वं भिक्खु आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु. को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्ध’’न्तिआदि (सं. नि. ५.४६९). सीलक्खन्धकथाबाहुल्लतो हि सो ‘‘सीलक्खन्धवग्गो’’ति वुत्तो. दिट्ठिविनिवेठनकथाभावतो पन सुत्तन्तपिटकस्स निरवसेसदिट्ठिविभजनं ब्रह्मजालसुत्तं पठमं निक्खित्तन्ति वेदितब्बं. तेपिटके हि बुद्धवचने ब्रह्मजालसदिसं दिट्ठिगतानि निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा विभत्तसुत्तं नत्थि. निदानं पन पठमसङ्गीतियं महाकस्सपत्थेरेन पुट्ठेन आयस्मता आनन्देन देसकालादिनिदस्सनत्थं पठमं निक्खित्तन्ति. तेनाह ‘‘ब्रह्मजालस्सापी’’तिआदि. तत्थ च ‘‘आयस्मता’’तिआदिना देसकं नियमेति, पठमसङ्गीतिकालेति पन कालन्ति, अयमत्थो उपरि आवि भविस्सति.

पठममहासङ्गीतिकथावण्णना