२. सामञ्ञफलसुत्तवण्णना

राजामच्चकथावण्णना

१५०. इदानि सामञ्ञफलसुत्तस्स संवण्णनाक्कमो अनुप्पत्तोति दस्सेतुं ‘‘एवं…पे… सुत्त’’न्तिआदिमाह. तत्थ अनुपुब्बपदवण्णनाति अनुक्कमेन पदवण्णना, पदं पदं पति अनुक्कमेन वण्णनाति वुत्तं होति. पुब्बे वुत्तञ्हि, उत्तानं वा पदमञ्ञत्र वण्णनापि ‘‘अनुपुब्बपदवण्णना’’ त्वेव वुच्चति. एवञ्च कत्वा ‘‘अपुब्बपदवण्णना’’तिपि पठन्ति, पुब्बे अवण्णितपदवण्णनाति अत्थो. दुग्गजनपदट्ठानविसेससम्पदादियोगतो पधानभावेन राजूहि गहितट्ठेन एवंनामकं, न पन नाममत्तेनाति आह ‘‘तञ्ही’’तिआदि. ननु महावग्गे महागोविन्दसुत्ते आगतो एस पुरोहितो एव, न राजा, कस्मा सो राजसद्दवचनीयभावेन गहितोति? महागोविन्देन पुरोहितेन परिग्गहितम्पि चेतं रेणुना नाम मगधराजेन परिग्गहितमेवाति अत्थसम्भवतो एवं वुत्तं, न पन सो राजसद्दवचनीयभावेन गहितो तस्स राजाभावतो. महागोविन्दपरिग्गहितभावकित्तनञ्हि तदा रेणुरञ्ञा परिग्गहितभावूपलक्खणं. सो हि तस्स सब्बकिच्चकारको पुरोहितो, इदम्पि च लोके समुदाचिण्णं ‘‘राजकम्मपसुतेन कतम्पि रञ्ञा कत’’न्ति. इदं वुत्तं होति – मन्धातुरञ्ञा चेव महागोविन्दं बोधिसत्तं पुरोहितमाणापेत्वा रेणुरञ्ञा च अञ्ञेहि च राजूहि परिग्गहितत्ता राजगहन्ति. केचि पन ‘‘महागोविन्दो’’ति महानुभावो एको पुरातनो राजाति वदन्ति. परिग्गहितत्ताति राजधानीभावेन परिग्गहितत्ता. गय्हतीति हि गहं, राजूनं, राजूहि वा गहन्ति राजगहं. नगरसद्दापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो.

अञ्ञेपेत्थ पकारेति नगरमापनेन रञ्ञा कारितसब्बगेहत्ता राजगहं, गिज्झकूटादीहि पञ्चहि पब्बतेहि परिक्खित्तत्ता पब्बतराजेहि परिक्खित्तगेहसदिसन्तिपि राजगहं, सम्पन्नभवनताय राजमानं गेहन्तिपि राजगहं, सुसंविहितारक्खताय अनत्थावहितुकामेन उपगतानं पटिराजूनं गहं गहणभूतन्तिपि राजगहं, राजूहि दिस्वा सम्मा पतिट्ठापितत्ता तेसं गहं गेहभूतन्तिपि राजगहं, आरामरामणेय्यतादीहि राजति, निवाससुखतादिना च सत्तेहि ममत्तवसेन गय्हति परिग्गय्हतीतिपि राजगहन्ति एदिसे पकारे. नाममत्तमेव पुब्बे वुत्तनयेनाति अत्थो. सो पन पदेसो विसेसट्ठानभावेन उळारसत्तपरिभोगोति आह ‘‘तं पनेत’’न्तिआदि. तत्थ ‘‘बुद्धकाले, चक्कवत्तिकाले चा’’ति इदं येभुय्यवसेन वुत्तं अञ्ञदापि कदाचि सम्भवतो, ‘‘नगरं होती’’ति च इदं उपलक्खणमेव मनुस्सावासस्सेव असम्भवतो. तथा हि वुत्तं ‘‘सेसकाले सुञ्ञं होती’’तिआदि. तेसन्ति यक्खानं. वसनवनन्ति आपानभूमिभूतं उपवनं.

अविसेसेनाति विहारभावसामञ्ञेन, सद्दन्तरसन्निधानसिद्धं विसेसपरामसनमन्तरेनाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरति, (अ. नि. ५.१०१; पाचि. १४७; परि. ४४१) पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति, (ध. स. १६०) मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति, (दी. नि. ३.७१, ३०८; म. नि. १.७७, ४५९, ५०९; २.३०९, ३१५; ३.२३०; विभ. ६४२) सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा अनिमित्तं चेतोसमाधिं उपसम्पज्ज विहरती’’तिआदीसु (म. नि. १.४५९) सद्दन्तरसन्निधानसिद्धेन विसेसपरामसनेन यथाक्कमं इरियापथविहारादिविसेसविहारसमङ्गीपरिदीपनं, न एवमिदं, इदं पन तथा विसेसपरामसनमन्तरेन अञ्ञतरविहारसमङ्गीपरिदीपनन्ति.

सतिपि च वुत्तनयेन अञ्ञतरविहारसमङ्गीपरिदीपने इध इरियापथसङ्खातविसेसविहारसमङ्गीपरिदीपनमेव सम्भवतीति दस्सेति ‘‘इध पना’’तिआदिना. कस्मा पन सद्दन्तरसन्निधानसिद्धस्स विसेसपरामसनस्साभावेपि इध विसेसविहारसमङ्गीपरिदीपनं सम्भवतीति? विसेसविहारसमङ्गीपरिदीपनस्स सद्दन्तरसङ्खातविसेसवचनस्स अभावतो एव. विसेसवचने हि असति विसेसमिच्छता विसेसो पयोजितब्बोति. अपिच इरियापथसमायोगपरिदीपनस्स अत्थतो सिद्धत्ता तथादीपनमेव सम्भवतीति. कस्मा चायमत्थो सिद्धोति? दिब्बविहारादीनम्पि साधारणतो. कदाचिपि हि इरियापथविहारेन विना न भवति तमन्तरेन अत्तभावपरिहरणाभावतोति.

इरियनं पवत्तनं इरिया, कायिककिरिया, तस्सा पवत्तनुपायभावतो पथोति इरियापथो, ठाननिसज्जादयो. न हि ठाननिसज्जादिअवत्थाहि विना कञ्चि कायिकं किरियं पवत्तेतुं सक्का, तस्मा सो ताय पवत्तनुपायोति वुच्चति. विहरति पवत्तति एतेन, विहरणमत्तं वा तन्ति विहारो, सो एव विहारो तथा, अत्थतो पनेस ठाननिसज्जादिआकारप्पवत्तो चतुसन्ततिरूपप्पबन्धोव. दिवि भवो दिब्बो, तत्थ बहुलं पवत्तिया ब्रह्मपारिसज्जादिदेवलोके भवोति अत्थो, यो वा तत्थ दिब्बानुभावो, तदत्थाय संवत्ततीति दिब्बो, अभिञ्ञाभिनीहारादिवसेन वा महागतिकत्ता दिब्बो, सोव विहारो, दिब्बभावावहो वा विहारो दिब्बविहारो, महग्गतज्झानानि. नेत्तियं [नेत्ति. ८६ (अत्थतो समानं)] पन चतस्सो आरुप्पसमापत्तियो आनेञ्जविहाराति विसुं वुत्तं, तं पन मेत्ताज्झानादीनं ब्रह्मविहारता विय तासं भावनाविसेसभावं सन्धाय वुत्तं. अट्ठकथासु पन दिब्बभावावहसामञ्ञतो तापि ‘‘दिब्बविहारा’’ त्वेव वुत्ता. ब्रह्मानं, ब्रह्मभूता वा हितूपसंहारादिवसेन पवत्तिया सेट्ठभूता विहाराति ब्रह्मविहारा, मेत्ताज्झानादिवसेन पवत्ता चतस्सो अप्पमञ्ञायो. अरिया उत्तमा, अनञ्ञसाधारणत्ता वा अरियानं विहाराति अरियविहारा, चतस्सोपि फलसमापत्तियो. इध पन रूपावचरचतुत्थज्झानं, तब्बसेन पवत्ता अप्पमञ्ञायो, चतुत्थज्झानिकअग्गफलसमापत्ति च भगवतो दिब्बब्रह्मअरियविहारा.

अञ्ञतरविहारसमङ्गीपरिदीपनन्ति तासमेकतो अप्पवत्तत्ता एकेन वा द्वीहि वा समङ्गीभावपरिदीपनं, भावलोपेनायं भावप्पधानेन वा निद्देसो. भगवा हि लोभदोसमोहुस्सन्ने लोके सकपटिपत्तिया वेनेय्यानं विनयनत्थं तं तं विहारे उपसम्पज्ज विहरति. तथा हि यदा सत्ता कामेसु विप्पटिपज्जन्ति, तदा किर भगवा दिब्बेन विहारेन विहरति तेसं अलोभकुसलमूलुप्पादनत्थं ‘‘अप्पेव नाम इमं पटिपत्तिं दिस्वा एत्थ रुचिमुप्पादेत्वा कामेसु विरज्जेय्यु’’न्ति. यदा पन इस्सरियत्थं सत्तेसु विप्पटिपज्जन्ति, तदा ब्रह्मविहारेन विहरति तेसं अदोसकुसलमूलुप्पादनत्थं ‘‘अप्पेव नाम इमं पटिपत्तिं दिस्वा एत्थ रुचिमुप्पादेत्वा अदोसेन दोसं वूपसमेय्यु’’न्ति. यदा पन पब्बजिता धम्माधिकरणं विवदन्ति, तदा अरियविहारेन विहरति तेसं अमोहकुसलमूलुप्पादनत्थं ‘‘अप्पेव नाम इमं पटिपत्तिं दिस्वा एत्थ रुचिमुप्पादेत्वा अमोहेन मोहं वूपसमेय्यु’’न्ति. एवञ्च कत्वा इमेहि दिब्बब्रह्मअरियविहारेहि सत्तानं विविधं हितसुखं हरति, इरियापथविहारेन च एकं इरियापथबाधनं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपरिपतन्तं अत्तभावं हरतीति वुत्तं ‘‘अञ्ञतरविहारसमङ्गीपरिदीपन’’न्ति.

‘‘तेना’’तिआदि यथावुत्तसंवण्णनाय गुणदस्सनं, तस्माति अत्थो, यथावुत्तत्थसमत्थनं वा. तेन इरियापथविहारेन विहरतीति सम्बन्धो. तथा वदमानो पन विहरतीति एत्थ वि-सद्दो विच्छेदनत्थजोतको, ‘‘हरती’’ति एतस्स च नेति पवत्तेतीति अत्थोति ञापेति ‘‘ठितोपी’’तिआदिना विच्छेदनयनाकारेन वुत्तत्ता. एवञ्हि सति तत्थ कस्स केन विच्छिन्दनं, कथं कस्स नयनन्ति अन्तोलीनचोदनं सन्धायाह. ‘‘सो ही’’तिआदीति अयम्पि सम्बन्धो उपपन्नो होति. यदिपि भगवा एकेनेव इरियापथेन चिरतरं कालं पवत्तेतुं सक्कोति, तथापि उपादिन्नकस्स नाम सरीरस्स अयं सभावोति दस्सेतुं ‘‘एकं इरियापथबाधन’’न्तिआदि वुत्तं. अपरिपतन्तन्ति भावनपुंसकनिद्देसो, अपतमानं कत्वाति अत्थो. यस्मा पन भगवा यत्थ कत्थचि वसन्तो वेनेय्यानं धम्मं देसेन्तो, नानासमापत्तीहि च कालं वीतिनामेन्तो वसति, सत्तानं, अत्तनो च विविधं सुखं हरति, तस्मा विविधं हरतीति विहरतीति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

गोचरगामनिदस्सनत्थं ‘‘राजगहे’’ति वत्वा बुद्धानमनुरूपनिवासट्ठानदस्सनत्थं पुन ‘‘अम्बवने’’ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘इदमस्सा’’तिआदिमाह. अस्साति भगवतो. तस्साति राजगहसङ्खातस्स गोचरगामस्स. यस्स समीपवसेन ‘‘राजगहे’’ति भुम्मवचनं पवत्तति, सोपि तस्स समीपवसेन वत्तब्बोति दस्सेति ‘‘राजगहसमीपे अम्बवने’’ति इमिना. समीपत्थेति अम्बवनस्स समीपत्थे. एतन्ति ‘‘राजगहे’’ति वचनं. भुम्मवचनन्ति आधारवचनं. भवन्ति एत्थाति हि भुम्मं, आधारो, तदेव वचनं तथा, भुम्मे पवत्तं वा वचनं विभत्ति भुम्मवचनं, तेन युत्तं तथा, सत्तमीविभत्तियुत्तपदन्ति अत्थो. इदं वुत्तं होति – कामं भगवा अम्बवनेयेव विहरति. तस्समीपत्ता पन गोचरगामदस्सनत्थं भुम्मवचनवसेन ‘‘राजगहे’’तिपि वुत्तं यथा तं ‘‘गङ्गायं गावो चरन्ति, कूपे गग्गकुल’’न्ति चाति. अनेनेव यदि भगवा राजगहे विहरति, अथ न वत्तब्बं ‘‘अम्बवने’’ति. यदि च अम्बवने, एवम्पि न वत्तब्बं ‘‘राजगहे’’ति. न हि ‘‘पाटलिपुत्ते पासादे वसती’’तिआदीसु विय इध अधिकरणाधिकरणस्स अभावतो अधिकरणस्स द्वयनिद्देसो युत्तो सियाति चोदना अनवकासा कताति दट्ठब्बं. कुमारभतो एव कोमारभच्चो सकत्थवुत्तिपच्चयेन, निरुत्तिनयेन वा यथा ‘‘भिसग्गमेव भेसज्ज’’न्ति. ‘‘यथाहा’’तिआदिना खन्धकपाळिवसेन तदत्थं साधेति. कस्मा च अम्बवनं जीवकसम्बन्धं कत्वा वुत्तन्ति अनुयोगेन मूलतो पट्ठाय तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अयं पना’’तिआदिमाह.

दोसाभिसन्नन्ति वातपित्तादिवसेन उस्सन्नदोसं. विरेचेत्वाति दोसप्पकोपतो विवेचेत्वा. सिवेय्यकं दुस्सयुगन्ति सिविरट्ठे जातं महग्घं दुस्सयुगं. दिवसस्स द्वत्तिक्खत्तुन्ति एकस्सेव दिवसस्स द्विवारे वा तिवारे वा भागे, भुम्मत्थे वा एतं सामिवचनं, एकस्मिंयेव दिवसे द्विवारं वा तिवारं वाति अत्थो. तम्बपट्टवण्णेनाति तम्बलोहपट्टवण्णेन. सचीवरभत्तेनाति चीवरेन, भत्तेन च. ‘‘तं सन्धाया’’ति इमिना न भगवा अम्बवनमत्तेयेव विहरति, अथ खो एवं कते विहारे. सो पन तदधिकरणताय विसुं अधिकरणभावेन न वुत्तोति सन्धायभासितमत्थं दस्सेति. सामञ्ञे हि सति सन्धायभासितनिद्धारणं.

अड्ढेन तेळस अड्ढतेळस. तादिसेहि भिक्खुसतेहि. अड्ढो पनेत्थ सतस्सेव. येन हि पयुत्तो तब्भागवाचको अड्ढसद्दो, सो च खो पण्णासाव, तस्मा पञ्ञासाय ऊनानि तेळस भिक्खुसतानीति अत्थं विञ्ञापेतुं ‘‘अड्ढसतेना’’तिआदि वुत्तं. अड्ढमेव सतं सतस्स वा अड्ढं तथा.

राजतीति अत्तनो इस्सरियसम्पत्तिया दिब्बति सोभति च. रञ्जेतीति दानादिना, सस्समेधादिना च चतूहि सङ्गहवत्थूहि रमेति, अत्तनि वा रागं करोतीति अत्थो. च-सद्दो चेत्थ विकप्पनत्थो. जनपदवाचिनो पुथुवचनपरत्ता ‘‘मगधान’’न्ति वुत्तं, जनप्पदापदेसेन वा तब्बासिकानं गहितत्ता. रञ्ञोति पितु बिम्बिसाररञ्ञो. ससति हिंसतीति सत्तु, वेरी, अजातोयेव सत्तु अजातसत्तु. ‘‘नेमित्तकेहि निद्दिट्ठो’’ति वचनेन च अजातस्स तस्स सत्तुभावो न ताव होति, सत्तुभावस्स पन तथा निद्दिट्ठत्ता एवं वोहरीयतीति दस्सेति. अजातस्सेव पन तस्स ‘‘रञ्ञो लोहितं पिवेय्य’’न्ति देविया दोहळस्स पवत्तत्ता अजातोयेवेस रञ्ञो सत्तूतिपि वदन्ति.

‘‘तस्मि’’न्तिआदिना तदत्थं विवरति, समत्थेति च. दोहळोति अभिलासो. भारियेति गरुके, अञ्ञेसं असक्कुणेय्ये वा. असक्कोन्तीति असक्कुणमाना. अकथेन्तीति अकथयमाना समाना. निबन्धित्वाति वचसा बन्धित्वा. सुवण्णसत्थकेनाति सुवण्णमयेन सत्थकेन, घनसुवण्णकतेनाति अत्थो. अयोमयञ्हि रञ्ञो सरीरं उपनेतुं अयुत्तन्ति वदन्ति. सुवण्णपरिक्खतेन वा अयोमयसत्थेनाति अत्थेपि अयमेवाधिप्पायो. बाहुं फालापेत्वाति लोहितसिरावेधवसेन बाहुं फालापेत्वा. केवलस्स लोहितस्स गब्भिनिया दुज्जीरभावतो उदकेन सम्भिन्दित्वा पायेसि. हञ्ञिस्सतीति हञ्ञिस्सते, आयतिं हनीयतेति अत्थो. नेमित्तकानं वचनं तथं वा सिया, वितथं वाति अधिप्पायेन ‘‘पुत्तोति वा धीताति वा न पञ्ञायती’’ति वुत्तं. ‘‘अत्तनो’’तिआदिना अञ्ञम्पि कारणं दस्सेत्वा निवारेसि. रञ्ञो भावो रज्जं, रज्जस्स समीपे पवत्ततीति ओपरज्जं, ठानन्तरं.

महाति महती. समासे विय हि वाक्येपि महन्तसद्दस्स महादेसो. धुराति गणस्स धुरभूता, धोरय्हा जेट्ठकाति अत्थो. धुरं नीहरामीति गणधुरमावहामि, गणबन्धियं निब्बत्तेस्सामीति वुत्तं होति. ‘‘सो न सक्का’’तिआदिना पुन चिन्तनाकारं दस्सेति. इद्धिपाटिहारियेनाति अहिमेखलिककुमारवण्णविकुब्बनिद्धिना. तेनाति अप्पायुकभावेन. हीति निपातमत्तं. तेन हीति वा उय्योजनत्थे निपातो. तेन वुत्तं ‘‘कुमारं…पे… उय्योजेसी’’ति. बुद्धो भविस्सामीति एत्थ इति-सद्दो इदमत्थो, इमिना खन्धके आगतनयेनाति अत्थो. पुब्बे खोतिआदीहिपि खन्धकपाळियेव (चूळव. ३३९).

पोत्थनियन्ति छुरिकं. यं ‘‘नखर’’न्तिपि वुच्चति, दिवा दिवसेति (दी. नि. टी. १.१५०) दिवसस्सपि दिवा. साम्यत्थे हेतं भुम्मवचनं ‘‘दिवा दिवसस्सा’’ति अञ्ञत्थ दस्सनतो. दिवस्स दिवसेतिपि वट्टति अकारन्तस्सपि दिवसद्दस्स विज्जमानत्ता. नेपातिकम्पि दिवासद्दमिच्छन्ति सद्दविदू, मज्झन्हिकवेलायन्ति अत्थो. सा हि दिवसस्स विसेसो दिवसोति. ‘‘भीतो’’तिआदि परियायो, कायथम्भनेन वा भीतो. हदयमंसचलनेन उब्बिग्गो. ‘‘जानेय्युं वा, मा वा’’ति परिसङ्काय उस्सङ्की. ञाते सति अत्तनो आगच्छमानभयवसेन उत्रस्तो. वुत्तप्पकारन्ति देवदत्तेन वुत्ताकारं विप्पकारन्ति अपकारं अनुपकारं, विपरीतकिच्चं वा. सब्बे भिक्खूति देवदत्तपरिसं सन्धायाह.

अच्छिन्दित्वाति अपनयनवसेन विलुम्पित्वा. रज्जेनाति विजितेन. एकस्स रञ्ञो आणापवत्तिट्ठानं ‘‘रज्ज’’न्ति हि वुत्तं, राजभावेन वा.

मनसो अत्थो इच्छा मनोरथो र-कारागमं, त-कारलोपञ्च कत्वा, चित्तस्स वा नानारम्मणेसु विब्भमकरणतो मनसो रथो इव मनोरथो, मनो एव रथो वियाति वा मनोरथोतिपि नेरुत्तिका वदन्ति. सुकिच्चकारिम्हीति सुकिच्चकारी अम्हि. अवमानन्ति अवमञ्ञनं अनादरं. मूलघच्चन्ति जीविता वोरोपनं सन्धायाह, भावनपुंसकमेतं. राजकुलानं किर सत्थेन घातनं राजूनमनाचिण्णं, तस्मा सो ‘‘ननु भन्ते’’तिआदिमाह. तापनगेहं नाम उण्हगहापनगेहं, तं पन धूमेनेव अच्छिन्ना. तेन वुत्तं ‘‘धूमघर’’न्ति. कम्मकरणत्थायाति तापन कम्मकरणत्थमेव. केनचि छादितत्ता उच्चो अङ्गोति उच्चङ्गो, यस्स कस्सचि गहणत्थं पटिच्छन्नो उन्नतङ्गोति इध अधिप्पेतो. तेन वुत्तं ‘‘उच्चङ्गं कत्वा पविसितुं मा देथा’’ति. ‘‘उच्छङ्गे कत्वा’’तिपि पाठो, एवं सति मज्झिमङ्गोव, उच्छङ्गे किञ्चि गहेतब्बं कत्वाति अत्थो. मोळियन्ति चूळायं ‘‘छेत्वान मोळिं वरगन्धवासित’’न्तिआदीसु (म. नि. अट्ठ. २.१; सं. नि. अट्ठ. २.२.५५; अप. अट्ठ. १.अविदूरेनिदानकथा; बु. वं. अट्ठ. २७.अविदूरेनिदानकथा; जा. अट्ठ. १.अविदूरेनिदानकथा) विय. तेनाह ‘‘मोळिं बन्धित्वा’’ति. चतुमधुरेनाति सप्पिसक्करमधुनाळिकेरस्नेहसङ्खातेहि चतूहि मधुरेहि अभिसङ्खतपानविसेसेनाति वदन्ति, तं महाधम्मसमादानसुत्तपाळिया (म. नि. १.४७३) न समेति. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘दधि च मधु च सप्पि च फाणितञ्च एकज्झं संसट्ठ’’न्ति, (म. नि. १.४८५) तदट्ठकथायञ्च वुत्तं ‘‘दधि च मधु चाति सुपरिसुद्धं दधि च सुमधुरं मधु च. एकज्झं संसट्ठन्ति एकतो कत्वा मिस्सितं आलुळितं. तस्स तन्ति तस्स तं चतुमधुरभेसज्जं पिवतो’’ति ‘‘अत्तुपक्कमेन मरणं न युत्त’’न्ति मनसि कत्वा राजा तस्सा सरीरं लेहित्वा यापेति. न हि अरिया अत्तानं विनिपातेन्ति.

मग्गफलसुखेनाति मग्गफलसुखवता, सोतापत्तिमग्गफलसुखूपसञ्हितेन चङ्कमेन यापेतीति अत्थो. हारेस्सामीति अपनेस्सामि. वीतच्चितेहीति विगतअच्चितेहि जालविगतेहि सुद्धङ्गारेहि. केनचि सञ्ञत्तोति केनचि सम्मा ञापितो, ओवदितोति वुत्तं होति. मस्सुकरणत्थायाति मस्सुविसोधनत्थाय. मनं करोथाति यथा रञ्ञो मनं होति, तथा करोथ. पुब्बेति पुरिमभवे. चेतियङ्गणेति गन्धपुप्फादीहि पूजनट्ठानभूते चेतियस्स भूमितले. निसज्जनत्थायाति भिक्खुसङ्घस्स निसीदनत्थाय. पञ्ञत्तकटसारकन्ति पञ्ञपेतब्बउत्तमकिलञ्जं. तथाविधो किलञ्जो हि ‘‘कटसारको’’ति वुच्चति. तस्साति यथावुत्तस्स कम्मद्वयस्स. तं पन मनोपदोसवसेनेव तेन कतन्ति दट्ठब्बं. यथाह –

‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया;

मनसा चे पदुट्ठेन, भासति वा करोति वा;

ततो नं दुक्खमन्वेति, चक्कंव वहतो पद’’न्ति. (ध. प. १; नेत्ति. ९०);

परिचारकोति सहायको. अभेदेपि भेदमिव वोहारो लोके पाकटोति वुत्तं ‘‘यक्खो हुत्वा निब्बत्ती’’ति. एकायपि हि उप्पादकिरियाय इध भेदवोहारो, पटिसन्धिवसेन हुत्वा, पवत्तिवसेन निब्बत्तीति वा पच्चेकं योजेतब्बं, पटिसन्धिवसेन वा पवत्तनसङ्खातं सातिसयनिब्बत्तनं ञापेतुं एकायेव किरिया पदद्वयेन वुत्ता. तथावचनञ्हि पटिसन्धिवसेन निब्बत्तनेयेव दिस्सति ‘‘मक्कटको नाम देवपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति (ध. प. अट्ठ. १.५) कण्टको नाम…पे… निब्बत्ति, (जा. अट्ठ. १.अविदूरेनिदानकथा) मण्डूको नाम…पे… निब्बत्ती’’तिआदीसु विय. द्विन्नं वा पदानं भावत्थमपेक्खित्वा ‘‘यक्खो’’तिआदीसु सामिअत्थे पच्चत्तवचनं कतं पुरिमाय पच्छिमविसेसनतो, परिचारकस्स…पे… यक्खस्स भावेन निब्बत्तीति अत्थो, हेत्वत्थे वा एत्थ त्वा-सद्दो यक्खस्स भावतो पवत्तनहेतूति. अस्स पन रञ्ञो महापुञ्ञस्सपि समानस्स तत्थ बहुलं निब्बत्तपुब्बताय चिरपरिचितनिकन्ति वसेन तत्थेव निब्बत्ति वेदितब्बा.

तं दिवसमेवाति रञ्ञो मरणदिवसेयेव. खोभेत्वाति पुत्तस्नेहस्स बलवभावतो, तंसहजातपीति वेगस्स च सविप्फारताय तं समुट्ठानरूपधम्मेहि फरणवसेन सकलसरीरं आलोळेत्वा. तेनाह ‘‘अट्ठिमिञ्जं आहच्च अट्ठासी’’ति. पितुगुणन्ति पितुनो अत्तनि सिनेहगुणं. तेन वुत्तं ‘‘मयि जातेपी’’तिआदि. विस्सज्जेथ विस्सज्जेथाति तुरितवसेन, सोकवसेन च वुत्तं.

अनुट्ठुभित्वाति अछड्डेत्वा.

नाळागिरिहत्थिं मुञ्चापेत्वाति एत्थ इति-सद्दो पकारत्थो, तेन ‘‘अभिमारकपुरिसपेसेनादिप्पकारेना’’ति पुब्बे वुत्तप्पकारत्तयं पच्चामसति, कत्थचि पन सो न दिट्ठो. पञ्च वत्थूनीति ‘‘साधु भन्ते भिक्खू यावजीवं आरञ्ञिका अस्सू’’तिआदिना (पारा. ४०९; चूळव. ३४३) विनये वुत्तानि पञ्च वत्थूनि. याचित्वाति एत्थ याचनं विय कत्वाति अत्थो. न हि सो पटिपज्जितुकामो याचतीति अयमत्थो विनये (पारा. अट्ठ. २.४१०) वुत्तोयेव. सञ्ञापेस्सामीति चिन्तेत्वा सङ्घभेदं कत्वाति सम्बन्धो. इदञ्च तस्स अनिक्खित्तधुरतादस्सनवसेन वुत्तं, सो पन अकतेपि सङ्घभेदे तेहि सञ्ञापेतियेव. उण्हलोहितन्ति बलवसोकसमुट्ठितं उण्हभूतं लोहितं. महानिरयेति अवीचिनिरये. वित्थारकथानयोति अजातसत्तुपसादनादिवसेन वित्थारतो वत्तब्बाय कथाय नयमत्तं. कस्मा पनेत्थ सा न वुत्ता, ननु सङ्गीतिकथा विय खन्धके (चूळव. ३४३) आगतापि सा वत्तब्बाति चोदनाय आह ‘‘आगतत्ता पन सब्बं न वुत्त’’न्ति, खन्धके आगतत्ता, किञ्चिमत्तस्स च वचनक्कमस्स वुत्तत्ता न एत्थ कोचि विरोधोति अधिप्पायो. ‘‘एव’’न्तिआदि यथानुसन्धिना निगमनं.

कोसलरञ्ञोति पसेनदिकोसलस्स पितु महाकोसलरञ्ञो. ननु विदेहस्स रञ्ञो धीता वेदेहीति अत्थो सम्भवतीति चोदनमपनेति ‘‘न विदेहरञ्ञो’’ति इमिना. अथ केनट्ठेनाति आह ‘‘पण्डिताधिवचनमेत’’न्ति, पण्डितवेवचनं, पण्डितनामन्ति वा अत्थो. अयं पन पदत्थो केन निब्बचनेनाति वुत्तं ‘‘तत्राय’’न्तिआदि. विदन्तीति जानन्ति. वेदेनाति करणभूतेन ञाणेन. ‘‘ईहती’’ति एतस्स पवत्ततीतिपि अत्थो टीकायं वुत्तो. वेदेहीति इध नदादिगणोति आह ‘‘वेदेहिया’’ति.

सोयेव अहो तदहो, सत्तमीवचनेन पन ‘‘तदहू’’ति पदसिद्धि. एत्थाति एतस्मिं दिवसे. उपसद्देन विसिट्ठो वससद्दो उपवसनेयेव, न वसनमत्ते, उपवसनञ्च समादानमेवाति दस्सेतुं ‘‘सीलेना’’तिआदि वुत्तं. एत्थ च सीलेनाति सासने अरियुपोसथं सन्धाय वुत्तं. अनसनेनाति अभुञ्जनमत्तसङ्खातं बाहिरुपोसथं. वा-सद्दो चेत्थ अनियमत्थो, तेन एकच्चं मनोदुच्चरितं, दुस्सील्यादिञ्च सङ्गण्हाति. तथा हि गोपालकुपोसथो अभिज्झासहगतस्स चित्तस्स वसेन वुत्तो, निगण्ठुपोसथो मोसवज्जादिवसेन. यथाह विसाखुपोसथे ‘‘सो तेन अभिज्झासहगतेन चेतसा दिवसं अतिनामेती’’ति, (अ. नि. ३.७१) ‘‘इति यस्मिं समये सच्चे समादपेतब्बा, मुसावादे तस्मिं समये समादपेती’’ति (अ. नि. ३.७१) च आदि.

एवं अधिप्पेतत्थानुरूपं निब्बचनं दस्सेत्वा इदानि अत्थुद्धारवसेन निब्बचनानुरूपं अधिप्पेतत्थं दस्सेतुं ‘‘अयं पना’’तिआदिमाह. एत्थाति उपोसथसद्दे. समानसद्दवचनीयानं अनेकप्पभेदानं अत्थानमुद्धरणं अत्थुद्धारो समानसद्दवचनीयेसु वा अत्थेसु अधिप्पेतस्सेव अत्थस्स उद्धरणं अत्थुद्धारोतिपि वट्टति. अनेकत्थदस्सनञ्हि अधिप्पेतत्थस्स उद्धरणत्थमेव. ननु च ‘‘अत्थमत्तं पति सद्दा अभिनिविसन्ती’’तिआदिना अत्थुद्धारे चोदना, सोधना च हेट्ठा वुत्तायेव. अपिच विसेससद्दस्स अवाचकभावतो पातिमोक्खुद्देसादिविसयोपि उपोसथसद्दो सामञ्ञरूपो एव, अथ कस्मा पातिमोक्खुद्देसादिविसेसविसयो वुत्तोति? सच्चमेतं, अयं पनत्थो तादिसं सद्दसामञ्ञमनादियित्वा तत्थ तत्थ सम्भवत्थदस्सनवसेनेव वुत्तोति, एवं सब्बत्थ. सीलदिट्ठिवसेन (सीलसुद्धिवसेन दी. नि. टी. १.१५०) उपेतेहि समग्गेहि वसीयति न उट्ठीयतीति उपोसथो, पातिमोक्खुद्देसो. समादानवसेन, अधिट्ठानवसेन वा उपेच्च अरियवासादिअत्थाय वसितब्बो आवसितब्बोति उपोसथो, सीलं. अनसनादिवसेन उपेच्च वसितब्बो अनुवसितब्बोति उपोसथो, वतसमादानसङ्खातो उपवासो. नवमहत्थिकुलपरियापन्ने हत्थिनागे किञ्चि किरियमनपेक्खित्वा तंकुलसम्भूततामत्तं पति रुळ्हिवसेनेव उपोसथोति समञ्ञा, तस्मा तत्थ नामपञ्ञत्ति वेदितब्बा. अरयो उपगन्त्वा उसेति दाहेतीति उपोसथो, उससद्दो दाहेतिपि सद्दविदू वदन्ति. दिवसे पन उपोसथ सद्दपवत्ति अट्ठकथायं वुत्तायेव. ‘‘सुद्धस्स वे सदाफग्गू’’तिआदीसु सुद्धस्साति सब्बसो किलेसमलाभावेन परिसुद्धस्स. वेति निपातमत्तं, ब्यत्तन्ति वा अत्थो. सदाति निच्चकालम्पि. फग्गूति फग्गुणीनक्खत्तमेव युत्तं भवति, निरुत्तिनयेन चेतस्स सिद्धि. यस्स हि सुन्दरिकभारद्वाजस्स नाम ब्राह्मणस्स फग्गुणमासे उत्तरफग्गुणीयुत्तदिवसे तित्थन्हानं करोन्तस्स संवच्छरम्पि कतपापपवाहनं होतीति लद्धि. ततो तं विवेचेतुं इदं मज्झिमागमावरे मूलपण्णासके वत्थसुत्ते भगवता वुत्तं. सुद्धस्सुपोसथो सदाति यथावुत्तकिलेसमलसुद्धिया परिसुद्धस्स उपोसथङ्गानि, वतसमादानानि च असमादियतोपि निच्चकालं उपोसथवासो एव भवतीति अत्थो. ‘‘न भिक्खवे’’तिआदीसु ‘‘अभिक्खुको आवासो न गन्तब्बो’’ति नीहरित्वा सम्बन्धो. उपवसितब्बदिवसोति उपवसनकरणदिवसो, अधिकरणे वा तब्बसद्दो दट्ठब्बो. एवञ्हि अट्ठकथायं वुत्तनिब्बचनेन समेति. अन्तोगधावधारणेन, अञ्ञत्थापोहनेन च निवारणं सन्धाय ‘‘सेसद्वयनिवारणत्थ’’न्ति वुत्तं. ‘‘पन्नरसे’’ति पदमारब्भ दिवसवसेन यथावुत्तनिब्बचनं कतन्ति दस्सेन्तो ‘‘तेनेव वुत्त’’न्तिआदिमाह. पञ्चदसन्नं तिथीनं पूरणवसेन ‘‘पन्नरसो’’ति हि दिवसो वुत्तो.

‘‘तानि एत्थ सन्ती’’ति एत्तकेयेव वुत्ते नन्वेतानि अञ्ञत्थापि सन्तीति चोदना सियाति तं निवारेतुं ‘‘तदा किरा’’तिआदि वुत्तं. अनेन बहुसो, अतिसयतो वा एत्थ तद्धितविसयो पयुत्तोति दस्सेति. चातुमासी, चातुमासिनीति च पच्चयविसेसेन इत्थिलिङ्गेयेव परियायवचनं. परियोसानभूताति च पूरणभावमेव सन्धाय वदति ताय सहेव चतुमासपरिपुण्णभावतो. इधाति पाळियं. तीहि आकारेहि पूरेतीति पुण्णाति अत्थं दस्सेति ‘‘मासपुण्णताया’’तिआदिना. तत्थ तदा कत्तिकमासस्स पुण्णताय मासपुण्णता. पुरिमपुण्णमितो हि पट्ठाय याव अपरा पुण्णमी, ताव एको मासोति तत्थ वोहारो. वस्सानस्स उतुनो पुण्णताय उतुपुण्णता. कत्तिकमासलक्खितस्स संवच्छरस्स पुण्णताय संवच्छरपुण्णता. पुरिमकत्तिकमासतो पभुति याव अपरकत्तिकमासो, ताव एको कत्तिकसंवच्छरोति एवं संवच्छरपुण्णतायाति वुत्तं होति. लोकिकानं मतेन पन मासवसेन संवच्छरसमञ्ञा लक्खिता. तथा च लक्खणं गरुसङ्कन्तिवसेन. वुत्तञ्हि जोतिसत्थे –

‘‘नक्खत्तेन सहोदय-मत्थं याति सूरमन्ति;

तस्स सङ्कं तत्र वत्तब्बं, वस्सं मासकमेनेवा’’ति.

मिनीयति दिवसो एतेनाति मा. तस्स हि गतिया दिवसो मिनितब्बो ‘‘पाटिपदो दुतिया, ततिया’’तिआदिना. एत्थ पुण्णोति एतिस्सा रत्तिया सब्बकलापारिपूरिया पुण्णो. चन्दस्स हि सोळसमो भागो ‘‘कला’’ति वुच्चति, तदा च चन्दो सब्बासम्पि सोळसन्नं कलानं वसेन परिपुण्णो हुत्वा दिस्सति. एत्थ च ‘‘तदहुपोसथे पन्नरसे’’ति पदानि दिवसवसेन वुत्तानि, ‘‘कोमुदिया’’तिआदीनि तदेकदेसरत्तिवसेन.

कस्मा पन राजा अमच्चपरिवुतो निसिन्नो, न एककोवाति चोदनाय सोधनालेसं दस्सेतुं पाळिपदत्थमेव अवत्वा ‘‘एवरूपाया’’तिआदीनिपि वदति. एतेहि चायं सोधनालेसो दस्सितो ‘‘एवं रुचियमानाय रत्तिया तदा पवत्तत्ता तथा परिवुतो निसिन्नो’’ति. धोवियमानदिसाभागायाति एत्थापि वियसद्दो योजेतब्बो. रजतविमाननिच्छरितेहीति रजतविमानतो निक्खन्तेहि, रजतविमानप्पभाय वा विप्फुरितेहि. ‘‘विसरो’’ति इदं मुत्तावळिआदीनम्पि विसेसनपदं. अब्भं धूमो रजो राहूति इमे चत्तारो उपक्किलेसा पाळिनयेन (अ. नि. ४.५०; पाचि. ४४७). राजामच्चेहीति राजकुलसमुदागतेहि अमच्चेहि. अथ वा अनुयुत्तकराजूहि चेव अमच्चेहि चाति अत्थो. कञ्चनासनेति सीहासने. ‘‘रञ्ञं तु हेममासनं, सीहासनमथो वाळबीजनित्थी च चामर’’न्ति हि वुत्तं. कस्मा निसिन्नोति निसीदनमत्ते चोदना. एत न्ति कन्दनं, पबोधनं वा. इतीति इमिना हेतुना. नक्खत्त न्ति कत्तिकानक्खत्तछणं. सम्मा घोसितब्बं एतरहि नक्खत्तन्ति सङ्घुट्ठं. पञ्चवण्णकुसुमेहि लाजेन, पुण्णघटेहि च पटिमण्डितं घरेसु द्वारं यस्स तदेतं नगरं पञ्च…पे… द्वारं.धजो वटो. पटाको पट्टोति सीहळिया वदन्ति. तदा किर पदीपुज्जलनसीसेन कतनक्खत्तं. तथा हि उम्मादन्तिजातकादीसुपि (जा. २.१८.५७) कत्तिकमासे एवमेव वुत्तं. तेनाह ‘‘समुज्जलितदीपमालालङ्कतसब्बदिसाभाग’’न्ति. वीथि नाम रथिका महामग्गो. रच्छा नाम अनिब्बिद्धा खुद्दकमग्गो. तत्थ तत्थ निसिन्नवसेन समानभागेन पाटियेक्कं नक्खत्तकीळं अनुभवमानेन समभिकिण्णन्ति वुत्तं होति. महाअट्ठकथायं एवं वत्वापि तत्थेव इति सन्निट्ठानं कतन्ति अत्थो.

उदानं उदाहारोति अत्थतो एकं. मानन्ति मानपत्तं कत्तुभूतं. छड्डनवसेन अवसेको. सोतवसेन ओघो. पीतिवचनन्ति पीतिसमुट्ठानवचनं कम्मभूतं. हदयन्ति चित्तं कत्तुभूतं. गहेतुन्ति बहि अनिच्छरणवसेन गण्हितुं, हदयन्तोयेव ठपेतुं न सक्कोतीति अधिप्पायो. तेन वुत्तं ‘‘अधिकं हुत्वा’’तिआदि. इदं वुत्तं होति – यं वचनं पटिग्गाहक निरपेक्खं केवलं उळाराय पीतिया वसेन सरसतो सहसाव मुखतो निच्छरति, तदेविध ‘‘उदान’’न्ति अधिप्पेतन्ति.

दोसेहि इता गता अपगताति दोसिना त-कारस्स न-कारं कत्वा यथा ‘‘किलेसे जितो विजितावीति जिनो’’ति आह ‘‘दोसापगता’’ति. यदिपि सुत्ते वुत्तं ‘‘चत्तारोमे भिक्खवे चन्दिमसूरियानं उपक्किलेसा, येहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठा चन्दिमसूरिया न तपन्ति न भासन्ति न विरोचन्ति. कतमे चत्तारो? अब्भा भिक्खवे…पे… महिका. धूमो रजो. राहु भिक्खवे चन्दिमसूरियानं उपक्किलेसो’’ति, (चूळव. ४४७) तथापि ततियुपक्किलेसस्स पभेददस्सन वसेन अट्ठकथानयेन दस्सेतुं ‘‘पञ्चहि उपक्किलेसेही’’ति वुत्तं. अयमत्थो च रमणीयादिसद्दयोगतो ञायतीति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि. अनीय-सद्दोपि बहुला कत्वत्थाभिधायको यथा ‘‘निय्यानिका धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ९६) दस्सेति ‘‘रमयती’’ति इमिना. जुण्हावसेन रत्तिया सुरूपत्तमाह ‘‘वुत्तदोसविमुत्ताया’’तिआदिना. अब्भादयो चेत्थ वुत्तदोसा. अयञ्च हेतु ‘‘दस्सितुं युत्ता’’ति एत्थापि सम्बज्झितब्बो. तेन कारणेन, उतुसम्पत्तिया च पासादिकता दट्ठब्बा. ईदिसाय रत्तिया युत्तो दिवसो मासो उतु संवच्छरोति एवं दिवसमासादीनं लक्खणा सल्लक्खणुपाया भवितुं युत्ता, तस्मा लक्खितब्बाति लक्खणिया, सा एव लक्खञ्ञा य-वतो ण-कारस्स ञ-कारादेसवसेन यथा ‘‘पोक्खरञ्ञो सुमापिता’’ति आह ‘‘दिवसमासादीन’’न्तिआदि.

‘‘यं नो पयिरुपासतो चित्तं पसीदेय्या’’ति वचनतो समणं वा ब्राह्मणं वाति एत्थ परमत्थसमणो, परमत्थब्राह्मणो च अधिप्पेतो, न पन पब्बज्जामत्तसमणो, न च जातिमत्तब्राह्मणोति वुत्तं ‘‘समितपापताया’’तिआदि. बहति पापे बहि करोतीति ब्राह्मणो निरुत्तिनयेन. बहुवचने वत्तब्बे एकवचनं, एकवचने वा वत्तब्बे बहुवचनं वचनब्यत्तयो वचनविपल्लासोति अत्थो. इध पन ‘‘पयिरुपासत’’न्ति वत्तब्बे ‘‘पयिरुपासतो’’ति वुत्तत्ता बहुवचने वत्तब्बे एकवचनवसेन वचनब्यत्तयो दस्सितो. अत्तनि, गरुट्ठानिये च हि एकस्मिम्पि बहुवचनप्पयोगो निरुळ्हो. पयिरुपासतोति च वण्णविपरियायनिद्देसो एस यथा ‘‘पयिरुदाहासी’’ति. अयञ्हि बहुलं दिट्ठपयोगो, यदिदं परिसद्दे य-कारपरे वण्णविपरियायो. तथा हि अक्खरचिन्तका वदन्ति ‘‘परियादीनं रयादिवण्णस्स यरादीहि विपरियायो’’ति. यन्ति समणं वा ब्राह्मणं वा. इमिना सब्बेनपि वचनेनाति ‘‘रमणीया वता’’तिआदिवचनेन. ओभासनिमित्तकम्मन्ति ओभासभूतं निमित्तकम्मं, परिब्यत्तं निमित्तकरणन्ति अत्थो. महापराधतायाति महादोसताय.

‘‘तेन ही’’तिआदि तदत्थविवरणं. देवदत्तो चाति एत्थ च-सद्दो समुच्चयवसेन अत्थुपनयने, तेन यथा राजा अजातसत्तु अत्तनो पितु अरियसावकस्स सत्थु उपट्ठाकस्स घातनेन महापराधो, एवं भगवतो महानत्थकरस्स देवदत्तस्स अपस्सयभावेनापीति इममत्थं उपनेति. तस्स पिट्ठिछायायाति वोहारमत्तं, तस्स जीवकस्स पिट्ठिअपस्सयेन, तं पमुखं कत्वा अपस्सायाति वुत्तं होति. विक्खेपपच्छेदनत्थन्ति वक्खमानाय अत्तनो कथाय उप्पज्जनकविक्खेपस्स पच्छिन्दनत्थं, अनुप्पज्जनत्थन्ति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तस्सं ही’’तिआदि. असिक्खितानन्ति कायवचीसंयमने विगतसिक्खानं. कुलूपकेति कुलमुपगते सत्थारे. गहितासारतायाति गहेतब्बगुणसारविगतताय. निब्बिक्खेपन्ति अञ्ञेसमपनयनविरहितं.

भद्दन्ति अवस्सयसम्पन्नताय सुन्दरं.

१५१. अयञ्चत्थो इमाय पाळिच्छायाय अधिगतो, इममत्थमेव वा अन्तोगधं कत्वा पाळियमेवं वुत्तन्ति दस्सेति ‘‘तेनाहा’’तिआदिना. असत्थापि समानो सत्था पटिञ्ञातो येनाति सत्थुपटिञ्ञातो, तस्स अबुद्धस्सापि समानस्स बुद्धपटिञ्ञातस्स ‘‘अहमेको लोके अत्थधम्मानुसासको’’ति आचरियपटिञ्ञातभावं वा सन्धाय एवं वुत्तं. ‘‘सो किरा’’तिआदिना अनुस्सुतिमत्तं पति पोराणट्ठकथानयोव किरसद्देन वुत्तो. एस नयो परतो मक्खलिपदनिब्बचनेपि. एकूनदाससतं पूरयमानोति एकेनूनदाससतं अत्तना सद्धिं अनूनदाससतं कत्वा पूरयमानो. एवं जायमानो चेस मङ्गलदासो जातो. जातरूपेनेवाति मातुकुच्छितो विजातवेसेनेव, यथा वा सत्ता अनिवत्था अपारुता जायन्ति, तथा जातरूपेनेव. उपसङ्कमन्तीति उपगता भजन्ता होन्ति. तदेव पब्बज्जं अग्गहेसीति तदेव नग्गरूपं ‘‘अयमेव पब्बज्जा नाम सिया’’ति पब्बज्जं कत्वा अग्गहेसि. पब्बजिंसूति तं पब्बजितमनुपब्बजिंसु.

‘‘पब्बजितसमूहसङ्खातो’’ति एतेन पब्बजितसमूहतामत्तेन सङ्घो, न निय्यानिकदिट्ठिविसुद्धसीलसामञ्ञवसेन संहतत्ताति दस्सेति. अस्स अत्थीति अस्स सत्थुपटिञ्ञातस्स परिवारभावेन अत्थि. ‘‘सङ्घी गणी’’ति चेदं परियायवचनं, सङ्केतमत्ततो नानन्ति आह ‘‘स्वेवा’’तिआदि. स्वेवाति च पब्बजितसमूहसङ्खातो एव. केचि पन ‘‘पब्बजितसमूहवसेन सङ्घी, गहट्ठसमूहवसेन गणी’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं गणे एव लोके सङ्घ-सद्दस्स निरुळ्हत्ता. अचेलकवतचरियादि अत्तना परिकप्पितमत्तं आचारो.पञ्ञातो पाकटो सङ्घीआदिभावेन. अप्पिच्छो सन्तुट्ठोति अत्थतो एकं. तत्थ लब्भमानाप्पिच्छतं दस्सेतुं ‘‘अप्पिच्छताय वत्थम्पि न निवासेती’’ति वुत्तं. न हि तस्मिं सासनिके विय सन्तगुणनिग्गूहणलक्खणा अप्पिच्छता लब्भति. यसोति कित्तिसद्दो. तरन्ति एतेन संसारोघन्ति एवं सम्मतताय लद्धि तित्थं नाम ‘‘साधू’’ति सम्मतो, न च साधूहि सम्मतोति अत्थमाह ‘‘अय’’न्तिआदिना. न हि तस्स साधूहि सम्मतता लब्भति. सुन्दरो सप्पुरिसोति द्विधा अत्थो. अस्सुतवतोति अस्सुतारियधम्मस्स, कत्तुत्थे चेतं सामिवचनं. ‘‘इमानि मे वतसमादानानि एत्तकं कालं सुचिण्णानी’’ति बहू रत्तियो जानाति. ता पनस्स रत्तियो चिरकालभूताति कत्वा ‘‘चिरं पब्बजितस्सा’’तिआदि वुत्तं, अन्तत्थअञ्ञपदत्थसमासो चेस यथा ‘‘मासजातो’’ति. अथ तस्स पदद्वयस्स को विसेसोति चे? चिरपब्बजितग्गहणेनस्स बुद्धिसीलता, रत्तञ्ञूगहणेन तत्थ सम्पजानता दस्सिता, अयमेतस्स विसेसोति. किं पन अत्थं सन्धाय सो अमच्चो आहाति वुत्तं ‘‘अचिरपब्बजितस्सा’’तिआदि. ओकप्पनीयाति सद्दहनीया. अद्धानन्ति दीघकालं. कित्तको पन सोति आह ‘‘द्वे तयो राजपरिवट्टे’’ति, द्विन्नं, तिण्णं वा राजूनं रज्जानुसासनपटिपाटियोति अत्थो. ‘‘अद्धगतो’’ति वत्वापि पुन कतं वयग्गहणं ओसानवयापेक्खं पदद्वयस्स अत्थविसेससम्भवतोति दस्सेति ‘‘पच्छिमवय’’न्ति इमिना. उभयन्ति ‘‘अद्धगतो, वयोअनुप्पत्तो’’ति पदद्वयं.

काजरो नाम एको रुक्खविसेसो, यो ‘‘पण्णकरुक्खो’’तिपि वुच्चति. दिस्वा विय अनत्तमनोति सम्बन्धो. पुब्बे पितरा सद्धिं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा देसनाय सुतपुब्बतं सन्धायाह ‘‘झाना…पे… कामो’’ति. तिलक्खणब्भाहतन्ति तीहि लक्खणेहि अभिघटितं. दस्सनेनाति निदस्सनमत्तं. सो हि दिस्वा तेन सद्धिं अल्लापसल्लापं कत्वा, ततो अकिरियवादं सुत्वा च अनत्तमनो अहोसि. गुणकथायाति अभूतगुणकथाय. तेनाह ‘‘सुट्ठुतरं अनत्तमनो’’ति. यदि अनत्तमनो, कस्मा तुण्ही अहोसीति चोदनं विसोधेति ‘‘अनत्तमनो समानोपी’’तिआदिना.

१५२. गोसालायाति एवंनामके गामेति वुत्तं. वस्सानकाले गुन्नं पतिट्ठितसालायाति पन अत्थे तब्बसेन तस्स नामं सातिसयमुपपन्नं होति बहुलमनञ्ञसाधारणत्ता, तथापि सो पोराणेहि अननुस्सुतोति एकच्चवादो नाम कतो. ‘‘मा खलीति सामिको आहा’’ति इमिना तथावचनमुपादाय तस्स आख्यातपदेन समञ्ञाति दस्सेति. सञ्ञाय हि वत्तुमिच्छाय आख्यातपदम्पि नामिकं भवति यथा ‘‘अञ्ञासिकोण्डञ्ञो’’ति (महाव. १७). सेसन्ति ‘‘सो पण्णेन वा’’तिआदिवचनं.

१५३. दासादीसु सिरिवड्ढकादिनाममिव अजितोति तस्स नाममत्तं. केसेहि वायितो कम्बलो यस्सातिपि युज्जति. पटिकिट्ठतरन्ति निहीनतरं. ‘‘यथाहा’’तिआदिना अङ्गुत्तरागमे तिकनिपाते मक्खलिसुत्त (अ. नि. ३.१३८) माहरि. तन्तावुतानीति तन्ते वीतानि. ‘‘सीते सीतो’’तिआदिना छहाकारेहि तस्स पटिकिट्ठतरं दस्सेति.

१५४. पकुज्झति सम्मादिट्ठिकेसु ब्यापज्जतीति पकुधो. वच्चं कत्वापीति एत्थ पि-सद्देन भोजनं भुञ्जित्वापि केनचि असुचिना मक्खित्वापीति इममत्थं सम्पिण्डेति. वालिकाथूपं कत्वाति वतसमादानसीसेन वालिकासञ्चयं कत्वा, तथारूपे अनुपगमनीयट्ठाने पुन वतं समादाय गच्छतीति वुत्तं होति.

१५६. ‘‘गण्ठनकिलेसो’’ति एतस्स ‘‘पलिबुन्धनकिलेसो’’ति अत्थवचनं, संसारे परिबुन्धनकिच्चो खेत्तवत्थुपुत्तदारादिविसयो रागादिकिलेसोति अत्थो. ‘‘एवंवादिताया’’ति इमिना लद्धिवसेनस्स नामं, न पनत्थतोति दस्सेति. याव हि सो मग्गेन समुग्घाटितो, ताव अत्थियेव. अयं पन वचनत्थो – ‘‘नत्थि मय्हं गण्ठो’’ति गण्हातीति निगण्ठोति. नाटस्साति एवंनामकस्स.

कोमारभच्चजीवककथावण्णना

१५७. सब्बथा तुण्हीभूतभावं सन्धाय ‘‘एस नाग…पे… विया’’ति वुत्तं. सुपण्णोति गरुळो, गरुडो वा सक्कटमतेन. ‘‘ड-ळान’मविसेसो’’ति हि तत्थ वदन्ति. यथाधिप्पायं न वत्ततीति कत्वा ‘‘अनत्थो वत मे’’ति वुत्तं. उपसन्तस्साति सब्बथा सञ्ञमेन उपसमं गतस्स. जीवकस्स तुण्हीभावो मम अधिप्पायस्स मद्दनसदिसो, तस्मा तदेव तुण्हीभावं पुच्छित्वा कथापनेन मम अधिप्पायो सम्पादेतब्बोति अयमेत्थ रञ्ञो अधिप्पायोति दस्सेन्तो ‘‘हत्थिम्हि खो पना’’तिआदिमाह. किन्ति कारणपुच्छायं निपातोति दस्सेति ‘‘केन कारणेना’’ति इमिना, येन तुवं तुण्ही, किं तं कारणन्ति वा अत्थं दस्सेति. तत्थ यथासम्भवं कारणं उद्धरित्वा अधिप्पायं दस्सेतुं ‘‘इमेस’’न्तिआदि वुत्तं. यथा एतेसन्ति एतेसं कुलूपको अत्थि यथा, इमेसं नु खो तिण्णं कारणानं अञ्ञतरेन कारणेन तुण्ही भवसीति पुच्छतीति अधिप्पायो.

कथापेतीति कथापेतुकामो होति. पञ्चपतिट्ठितेनाति एत्थ पञ्चहि अङ्गेहि अभिमुखं ठितेनाति अत्थो, पादजाणु कप्पर हत्थ सीससङ्खातानि पञ्च अङ्गानि समं कत्वा ओनामेत्वा अभिमुखं ठितेन पठमं वन्दित्वाति वुत्तं होति. यम्पि वदन्ति ‘‘नवकतरेनुपालि भिक्खुना वुड्ढतरस्स भिक्खुनो पादे वन्दन्तेन इमे पञ्च धम्मे अज्झत्तं उपट्ठापेत्वा पादा वन्दितब्बा’तिआदिकं (परि. ४६९) विनयपाळिमाहरित्वा एकंसकरणअञ्जलिपग्गहणपादसम्बाहनपेमगारवुपट्ठापनवसेन पञ्चपतिट्ठितवन्दना’’ति, तमेत्थानधिप्पेतं दूरतो वन्दने यथावुत्तपञ्चङ्गस्स अपरिपुण्णत्ता. वन्दना चेत्थ पणमना अञ्जलिपग्गहणकरपुटसमायोगो. ‘‘पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा’’ति च कायपणामो वुत्तो, ‘‘मम सत्थुनो’’तिआदिना पन वचीपणामो, तदुभयपुरेचरानुचरवसेन मनोपणामोति. कामं सब्बापि तथागतस्स पटिपत्ति अनञ्ञसाधारणा अच्छरियब्भुतरूपाव, तथापि गब्भोक्कन्ति अभिजाति अभिनिक्खमन अभिसम्बोधि धम्मचक्कप्पवत्तन (सं. नि. ५.१०८१; पटि. म. ३.३०) यमकपाटिहारियदेवोरोहनानि सदेवके लोके अतिविय सुपाकटानि, न सक्का केनचि पटिबाहितुन्ति तानियेवेत्थ उद्धटानि.

इत्थं इमं पकारं भूतो पत्तोति इत्थम्भूतो, तस्स आख्यानं इत्थम्भूताख्यानं, सोयेवत्थो इत्थम्भूताख्यानत्थो. अथ वा इत्थं एवंपकारो भूतो जातोति इत्थम्भूतो, तादिसोति आख्यानं इत्थम्भूताख्यानं, तदेवत्थो इत्थम्भूताख्यानत्थो, तस्मिं उपयोगवचनन्ति अत्थो. अब्भुग्गतोति एत्थ हि अभिसद्दो पधानवसेन इत्थम्भूताख्यानत्थजोतको कम्मप्पवचनीयो अभिभवित्वा उग्गमनकिरियापकारस्स दीपनतो, तेन पयोगतो ‘‘तं खो पन भगवन्त’’न्ति इदं उपयोगवचनं सामिअत्थे समानम्पि अप्पधानवसेन इत्थम्भूताख्यानत्थदीपनतो ‘‘इत्थम्भूताख्यानत्थे’’ति वुत्तं. तेनेवाह ‘‘तस्स खो पन भगवतोति अत्थो’’ति. ननु च ‘‘साधु देवदत्तो मातरमभी’’ति एत्थ विय ‘‘तं खो पन भगवन्त’’न्ति एत्थ अभिसद्दो अप्पयुत्तो, कथमेत्थ तंपयोगतो उपयोगवचनं सियाति? अत्थतो पयुत्तत्ता. अत्थसद्दपयोगेसु हि अत्थपयोगोयेव पधानोति. इदं वुत्तं होति – यथा ‘‘साधु देवदत्तो मातरमभी’’ति एत्थ अभिसद्दपयोगतो इत्थम्भूताख्याने उपयोगवचनं कतं, एवमिधापि ‘‘तं खो पन भगवन्तं अभि एवं कल्याणो कित्तिसद्दो उग्गतो’’ति अभिसद्दपयोगतो इत्थम्भूताख्याने उपयोगवचनं कतन्ति. यथा हि ‘‘साधु देवदत्तो मातरमभी’’ति एत्थ ‘‘देवदत्तो मातरमभि मातुविसये, मातुया वा साधू’’ति एवं अधिकरणत्थे, सामिअत्थे वा भुम्मवचनस्स, सामिवचनस्स वा पसङ्गे इत्थम्भूताख्यानजोतकेन कम्मप्पवचनीयेन अभिसद्देन पयोगतो उपयोगवचनं कतं, एवमिधापि सामिअत्थे सामिवचनप्पसङ्गे यथा च तत्थ ‘‘देवदत्तो मातुविसये, मातु सम्बन्धी वा साधुत्तप्पकारप्पत्तो’’ति अयमत्थो विञ्ञायति, एवमिधापि ‘‘भगवतो सम्बन्धी कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो अभिभवित्वा उग्गमनप्पकारप्पत्तो’’ति अयमत्थो विञ्ञायति. तत्थ हि देवदत्तग्गहणं विय इध कित्तिसद्दग्गहणं, ‘‘मातर’’न्ति वचनं विय ‘‘भगवन्त’’न्ति वचनं, साधुसद्दो विय उग्गतसद्दो वेदितब्बो.

कल्याणोति भद्दको. कल्याणभावो चस्स कल्याणगुणविसयतायाति आह ‘‘कल्याणगुणसमन्नागतो’’ति, कल्याणेहि गुणेहि समन्नागतो तब्बिसयताय युत्तोति अत्थो. तं विसयता हेत्थ समन्नागमो, कल्याणगुणविसयताय तन्निस्सितोति अधिप्पायो. सेट्ठोति परियायवचनेपि एसेव नयो. सेट्ठगुणविसयता एव हि कित्तिसद्दस्स सेट्ठता ‘‘भगवाति वचनं सेट्ठं, भगवाति वचनमुत्तम’’न्तिआदीसु (विसुद्धि. १.१४२; पारा. अट्ठ. १.वेरञ्जकण्डवण्णना; उदा. अट्ठ. १; इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना; महानि. अट्ठ. ४९) विय. ‘‘अरहं सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिना गुणानं संकित्तनतो, सद्दनीयतो च वण्णोयेव कित्तिसद्दो नामाति आह ‘‘कित्तियेवा’’ति. वण्णो एव हि कित्तेतब्बतो कित्ति, सद्दनीयतो सद्दोति च वुच्चति. कित्तिपरियायो हि सद्दसद्दो यथा ‘‘उळारसद्दा इसयो, गुणवन्तो तपस्सिनो’’ति. कित्तिवसेन पवत्तो सद्दो कित्तिसद्दोति भिन्नाधिकरणतं दस्सेति ‘‘थुतिघोसो’’ति इमिना. कित्तिसद्दो हेत्थ थुतिपरियायो कित्तनमभित्थवनं कित्तीति. थुतिवसेन पवत्तो घोसो थुतिघोसो, अभित्थवुदाहारोति अत्थो. अभिसद्दो अभिभवने, अभिभवनञ्चेत्थ अज्झोत्थरणमेवाति वुत्तं ‘‘अज्झोत्थरित्वा’’ति, अनञ्ञसाधारणे गुणे आरब्भ पवत्तत्ता अभिब्यापेत्वाति अत्थो. किन्ति-सद्दो अब्भुग्गतोति चोदनाय ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिमाहाति अनुसन्धिं दस्सेतुं ‘‘किन्ती’’ति वुत्तं.

पदानं सम्बज्झनं पदसम्बन्धो. सो भगवाति यो सो समतिंस पारमियो पूरेत्वा सब्बकिलेसे भञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो देवानमतिदेवो सक्कानमतिसक्को ब्रह्मानमतिब्रह्मा लोकनाथो भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि सदेवके लोके ‘‘भगवा’’ति पत्थटकित्तिसद्दो, सो भगवा. यं तं-सद्दा हि निच्चसम्बन्धा. ‘‘भगवा’’ति च इदमादिपदं सत्थु नामकित्तनं. तेनाह आयस्मा धम्मसेनापति ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कतं, न पितरा कत’’न्तिआदि (महानि. ६; चूळनि. २). परतो पन ‘‘भगवा’’ति पदं गुणकित्तनं. यथा कम्मट्ठानिकेन‘‘अरह’’न्तिआदीसु नवसु ठानेसु पच्चेकं इतिपिसद्दं योजेत्वा बुद्धगुणा अनुस्सरीयन्ति, एवमिध बुद्धगुणसंकित्तकेनापीति दस्सेन्तो ‘‘इतिपि अरहं…पे… इतिपि भगवा’’ति आह. एवञ्हि सति‘‘अरह’’न्तिआदीहि नवहि पदेहि ये सदेवके लोके अतिविय पाकटा पञ्ञाता बुद्धगुणा, ते नानप्पकारतो विभाविता होन्ति ‘‘इतिपी’’ति पदद्वयेन तेसं नानप्पकारतादीपनतो. ‘‘इतिपेतं भूतं, इतिपेतं तच्छ’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.६) विय हि इति-सद्दो इध आसन्नपच्चक्खकरणत्थो, पि-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, तेन च नेसं नानप्पकारभावो दीपितो, तानि च गुणसल्लक्खणकारणानि सद्धासम्पन्नानं विञ्ञुजातिकानं पच्चक्खानि होन्ति, तस्मा तानि संकित्तेन्तेन विञ्ञुना चित्तस्स सम्मुखीभूतानेव कत्वा संकित्तेतब्बानीति दस्सेन्तो ‘‘इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होती’’ति आह. एवञ्हि निरूपेत्वा कित्तेन्ते यस्स संकित्तेति, तस्स भगवति अतिविय पसादो होति.

आरकत्ताति किलेसेहि सुविदूरत्ता. अरीनन्ति किलेसारीनं. अरानन्ति संसारचक्कस्स अरानं. हतत्ताति विद्धंसितत्ता. पच्चयादीनन्ति चीवरादिपच्चयानञ्चेव पूजा विसेसानञ्च. रहाभावाति चक्खुरहादीनमभावतो. रहोपापकरणाभावो हि पदमनतिक्कम्म रहाभावोति वुत्तं. एवम्पि हि यथाधिप्पेतमत्थो लब्भतीति. ततोति विसुद्धिमग्गतो (विसुद्धि. १.१२३). यथा च विसुद्धिमग्गतो, एवं तंसंवण्णनाय परमत्थमञ्जूसायं (विसुद्धि. टी. १.१२४) नेसं वित्थारो गहेतब्बो.

यस्मा जीवको बहुसो सत्थु सन्तिके बुद्धगुणे सुत्वा ठितो, दिट्ठसच्चताय च सत्थुसासने विगतकथंकथो, सत्थुगुणकथने च वेसारज्जप्पत्तो, तस्मा सो एवं वित्थारतो एव आहाति वुत्तं ‘‘जीवको पना’’तिआदि. ‘‘एत्थ चा’’तिआदिना सामत्थियत्थमाह. थामो देसनाञाणमेव, बलं पन दसबलञाणं. विस्सत्थन्ति भावनपुंसकपदं, अनासङ्कन्ति अत्थो.

पञ्चवण्णायाति खुद्दिकादिवसेन पञ्चपकाराय. निरन्तरं फुटं अहोसि कताधिकारभावतो. कम्मन्तरायवसेन हिस्स रञ्ञो गुणसरीरं खतूपहतं होति. कस्मा पनेस जीवकमेव गमनसज्जाय आणापेतीति आह ‘‘इमाया’’तिआदि.

१५८. ‘‘उत्तम’’न्ति वत्वा न केवलं उत्तमभावोयेवेत्थ कारणं, अथ खो अप्पसद्दतापीति दस्सेतुं ‘‘अस्सयानरथयानानी’’तिआदि वुत्तं. हत्थियानेसु च निब्बिसेवनमेव गण्हन्तो हत्थिनियोपि कप्पापेसि. पदानुपदन्ति पदमनुगतं पदं पुरतो गच्छन्तस्स हत्थियानस्स पदे तेसं पदं कत्वा, पदसद्दो चेत्थ पदवळञ्जे. निब्बुतस्साति सब्बकिलेसदरथवूपसमस्स. निब्बुतेहेवाति अप्पसद्दताय सद्दसङ्खोभनवूपसमेहेव.

करेणूति हत्थिनिपरियायवचनं. कणति सद्दं करोतीति हि करेणु, करोव यस्सा, न दीघो दन्तोति वा करेणु,‘‘करेणुका’’तिपि पाठो, निरुत्तिनयेन पदसिद्धि. आरोहनसज्जनं कुथादीनं बन्धनमेव. ओपवय्हन्ति राजानमुपवहितुं समत्थं. ‘‘ओपगुय्ह’’न्तिपि पठन्ति, राजानमुपगूहितुं गोपितुं समत्थन्ति अत्थो. ‘‘एवं किरस्सा’’तिआदि पण्डितभावविभावनं. कथा वत्ततीति लद्धोकासभावेन धम्मकथा पवत्तति. ‘‘रञ्ञो आसङ्कानिवत्तनत्थं आसन्नचारीभावेन हत्थिनीसु इत्थियो निसज्जापिता’’ति (दी. नि. टी. १.१५८) आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं. अट्ठकथायं पन ‘‘इत्थियो निस्साय पुरिसानं भयं नाम नत्थि, सुखं इत्थिपरिवुतो गमिस्सामी’’ति तत्थ कारणं वुत्तमेव. इमिनापि कारणेन भवितब्बन्ति पन आचरियेन एवं वुत्तं सिया. रञ्ञो परेसं दूरुपसङ्कमनभावदस्सनत्थं ता पुरिसवेसं गाहापेत्वा आवुधहत्था कारिता. हत्थिनिकासतानीति एत्थ हत्थिनियो एव हत्थिनिका. ‘‘पञ्च हत्थिनिया सतानी’’तिपि कत्थचि पाठो, सो अयुत्तोव ‘‘पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेही’’तिआदीसु (पारा. १) विय ईदिसेसु पच्छिमपदस्स समासस्सेव दस्सनतो. कस्सचिदेवाति सन्निपतिते महाजने यस्स कस्सचि एव, तदञ्ञेसम्पि आयतिं मग्गफलानमुपनिस्सयोति आह ‘‘सा महाजनस्स उपकाराय भविस्सती’’ति.

पटिवेदेसीति ञापेसि. उपचारवचनन्ति वोहारवचनमत्तं तेनेव अधिप्पेतत्थस्स अपरियोसानतो. तेनाह ‘‘तदेव अत्तनो रुचिया करोही’’ति. इमिनायेव हि तदत्थपरियोसानं. मञ्ञसीति पकतियाव जानासि. तदेवाति गमनागमनमेव. यदि गन्तुकामो, गच्छ, अथ न गन्तुकामो, मा गच्छ, अत्तनो रुचियेवेत्थ पमाणन्ति वुत्तं होति.

१५९. पाटिएक्कायेव सन्धिवसेन पच्चेका. ‘‘महञ्च’’न्ति पदे करणत्थे पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘महता’’ति. महन्तस्स भावो महञ्चं. न केवलं निग्गहीतन्तवसेनेव पाठो, अथ खो आकारन्तवसेनापीति आह ‘‘महच्चातिपि पाळी’’ति. यथा ‘‘खत्तिया’’ति वत्तब्बे ‘‘खत्या’’ति, एवं ‘‘महतिया’’ति वत्तब्बे महत्या. पुन च-कारं कत्वा महच्चाति सन्धिवसेन पदसिद्धि. पुल्लिङ्गवसेन वत्तब्बे इत्थिलिङ्गवसेन विपल्लासो लिङ्गविपरियायो. विसेसनञ्हि भिय्यो विसेस्यलिङ्गादिगाहकं. तियोजनसतानन्ति पच्चेकं तियोजनसतपरिमण्डलानं. द्विन्नं महारट्ठानं इस्सरियसिरीति अङ्गमगधरट्ठानमाधिपच्चमाह. तदत्थं विवरति ‘‘तस्सा’’तिआदिना. पटिमुक्कवेठनानीति आबन्धसिरोवेठनानि. आसत्तखग्गानीति अंसे ओलम्बनवसेन सन्नद्धासीनि. मणिदण्डतोमरेति मणिदण्डङ्कुसे.

‘‘अपरापी’’तिआदिना पदसा परिवारा वुत्ता. खुज्जवामनका वेसवसेन, किरातसवरअन्धकादयो जातिवसेन तासं परिचारकिनियो दस्सिता. विस्सासिकपुरिसाति वस्सवरे सन्धायाह. कुलभोगइस्सरियादिवसेन महती मत्ता पमाणमेतेसन्ति महामत्ता, महानुभावा राजामच्चा. विज्जाधरतरुणा वियाति मन्तानुभावेन विज्जामयिद्धिसम्पन्ना विज्जाधरकुमारका विय. रट्ठियपुत्ताति भोजपुत्ता. रट्ठे परिचरन्तीति हि लुद्दका रट्ठिया, तेसं नानावुधपरिचयताय राजभटभूता पुत्ताति अत्थो, अन्तररट्ठभोजकानं वा पुत्ता रट्ठियपुत्ता, खत्तिया भोजराजानो. ‘‘अनुयुत्ता भवन्तु ते’’तिआदीसु विय हि टीकायं (दी. नि. टी. १.१५९) वुत्तो भोजसद्दो भोजकवाचकोति दट्ठब्बं. उस्सापेत्वाति उद्धं पसारेत्वा. जयसद्दन्ति ‘‘जयतु महाराजा’’तिआदिजयपटिबद्धं सद्दं. धनुपन्तिपरिक्खेपोति धनुपन्तिपरिवारो. सब्बत्थ तंगाहकवसेन वेदितब्बो. हत्थिघटाति हत्थिसमूहा. पहरमानाति फुसमाना. अञ्ञमञ्ञसङ्घट्टनाति अविच्छेदगमनेन अञ्ञमञ्ञसम्बन्धा. सेणियोति गन्धिकसेणीदुस्सिकसेणीआदयो ‘‘अनपलोकेत्वा राजानं वा सङ्घं वा गणं वा पूगं वा सेणिं वा अञ्ञत्र कप्पा वुट्ठापेय्या’’तिआदीसु (पाचि. ६८२) विय. ‘‘अट्ठारस अक्खोभिणी सेनियो’’ति कत्थचि लिखन्ति, सो अनेकेसुपि पोत्थकेसु न दिट्ठो. अनेकसङ्ख्या च सेना हेट्ठा गणिताति अयुत्तोयेव. तदा सब्बावुधतो सरोव दूरगामीति कत्वा सरपतनातिक्कमप्पमाणेन रञ्ञो परिसं संविदहति. किमत्थन्ति आह ‘‘सचे’’तिआदि.

सयं भायनट्ठेन चित्तुत्रासो भयं यथा तथा भायतीति कत्वा. भायितब्बे एव वत्थुस्मिं भयतो उपट्ठिते ‘‘भायितब्बमिद’’न्ति भायितब्बाकारेन तीरणतो ञाणं भयं भयतो तीरेतीति कत्वा. तेनेवाह विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.७५१) ‘‘भयतुपट्ठानञाणं पन भायति, न भायतीति? न भायति. तञ्हि ‘अतीता सङ्खारा निरुद्धा, पच्चुप्पन्ना निरुज्झन्ति, अनागता निरुज्झिस्सन्ती’ति तीरणमत्तमेव होती’’ति. भायनट्ठानट्ठेन आरम्मणं भयं भायति एतस्माति कत्वा. भायनहेतुट्ठेन ओत्तप्पं भयं पापतो भायति एतेनाति कत्वा. भयानकन्ति भायनाकारो. तेपीति दीघायुका देवापि. धम्मदेसनन्ति पञ्चसु खन्धेसु पन्नरसलक्खणपटिमण्डितं धम्मदेसनं. येभुय्येनाति ठपेत्वा खीणासवदेवे तदञ्ञेसं वसेन बाहुल्लतो. खीणासवत्ता हि तेसं चित्तुत्रासभयम्पि न उप्पज्जति. कामं सीहोपमसुत्तट्ठकथायं (अ. नि. अट्ठ. २.४.३३) चित्तुत्रासभयम्पि तदत्थभावेन वुत्तं, इध पन पकरणानुरूपतो ञाणभयमेव गहितं. संवेगन्ति सहोत्तप्पञाणं. सन्तासन्ति सब्बसो उब्बिज्जनं. भायितब्बट्ठेन भयमेव भीमभावेन भेरवन्ति भयभेरवं, भीतब्बवत्थु. तेनाह ‘‘आगच्छती’’ति, एतं नरं तं भयभेरवं आगच्छति नूनाति अत्थो.

भीरुं पसंसन्तीति पापतो भायनतो उत्रासनतो भीरुं पसंसन्ति पण्डिता. न हि तत्थ सूरन्ति तस्मिं पापकरणे सूरं पगब्भधंसिनं न हि पसंसन्ति. तेनाह ‘‘भया हि सन्तो न करोन्ति पाप’’न्ति. तत्थ भयाति पापुत्रासतो, ओत्तप्पहेतूति अत्थो.

छम्भितस्साति थम्भितस्स, थ-कारस्स छ-कारादेसो. तदत्थमाह ‘‘सकलसरीरचलन’’न्ति, भयवसेन सकलकायपकम्पनन्ति अत्थो. उय्योधनं सम्पहारो.

एकेति उत्तरविहारवासिनो. ‘‘राजगहे’’तिआदि तेसमधिप्पायविवरणं. एकेकस्मिं महाद्वारे द्वे द्वे कत्वा चतुसट्ठि खुद्दकद्वारानि. ‘‘तदा’’तिआदिना अकारणभावे हेतुं दस्सेति.

इदानि सकवादं दस्सेतुं ‘‘अयं पना’’तिआदि वुत्तं. ‘‘जीवको किरा’’तिआदि आसङ्कनाकारदस्सनं. अस्साति अजातसत्तुरञ्ञो. उक्कण्ठितोति अनभिरतो. छत्तं उस्सापेतुकामो मञ्ञेति सम्बन्धो. भायित्वाति भायनहेतु. तस्साति जीवकस्स. सम्मसद्दो समानत्थो, समानभावो च वयेनाति आह ‘‘वयस्साभिलापो’’ति. वयेन समानो वयस्सो यथा ‘‘एकराजा हरिस्सवण्णो’’ति (जा. १.२.१७). समानसद्दस्स हि सादेसमिच्छन्ति सद्दविदू, तेन अभिलापो आलपनं तथा, रुळ्हीनिद्देसो एस, ‘‘मारिसा’’ति आलपनमिव. यथा हि मारिसाति निद्दुक्खताभिलापो सदुक्खेपि नेरयिके वुच्चति ‘‘यदा खो ते मारिस सङ्कुना सङ्कु हदये समागच्छेय्या’’तिआदीसु, (म. नि. १.५१२) एवं यो कोचि सहायो असमानवयोपि ‘‘सम्मा’’ति वुच्चतीति, तस्मा सहायाभिलापो इच्चेव अत्थो. कच्चि न वञ्चेसीति पाळिया सम्बन्धो. ‘‘न पलम्भेसी’’ति वुत्तेपि इध परिकप्पत्थोव सम्भवतीति वुत्तं ‘‘न विप्पलम्भेय्यासी’’ति, न पलोभेय्यासीति अत्थो. कथाय सल्लापो, सो एव निग्घोसो तथा.

विनस्सेय्याति चित्तविघातेन विहञ्ञेय्य. ‘‘न तं देवा’’तिआदिवचनं सन्धाय ‘‘दळ्हं कत्वा’’ति वुत्तं. तुरितवसेनिदमामेडितन्ति दस्सेति ‘‘तरमानोवा’’ति इमिना. ‘‘अभिक्कम महाराजा’’ति वत्वा तत्थ कारणं दस्सेतुं ‘‘एते’’तिआदि वुत्तन्ति ससम्बन्धमत्थं दस्सेन्तो ‘‘महाराज चोरबलं नामा’’तिआदिमाह.

सामञ्ञफलपुच्छावण्णना

१६०. अयं बहिद्वारकोट्ठकोकासो नागस्स भूमि नाम. तेनाह ‘‘विहारस्सा’’तिआदि. भगवतो तेजोति बुद्धानुभावो. रञ्ञो सरीरं फरि यथा तं सोणदण्डस्स ब्राह्मणस्स भगवतो सन्तिकं आगच्छन्तस्स अन्तोवनसण्डगतस्स. ‘‘अत्तनो अपराधं सरित्वा महाभयं उप्पज्जी’’ति इदं सेदमुञ्चनस्स कारणदस्सनं. न हि बुद्धानुभावतो सेदमुञ्चनं सम्भवति कायचित्तपस्सद्धिहेतुभावतो.

एकेति उत्तरविहारवासिनोयेव. तदयुत्तमेवाति दस्सेति ‘‘इमिना’’तिआदिना. अभिमारेति धनुग्गहे. धनपालन्ति नाळागिरिं. सो हि तदा नागरेहि पूजितधनरासिनो लब्भनतो ‘‘धनपालो’’ति वोहरीयति. न केवलं दिट्ठपुब्बतोयेव, अथ खो पकतियापि भगवा सञ्ञातोति दस्सेतुं ‘‘भगवा ही’’तिआदिमाह. आकिण्णवरलक्खणोति बत्तिंस महापुरिसलक्खणे सन्धायाह. अनुब्यञ्जनपटिमण्डितोति असीतानुब्यञ्जने (जिनालङ्कारटीकाय विजातमङ्गलवण्णनायं वित्थारो). छब्बण्णाहि रस्मीहीति तदा वत्तमाना रस्मियो. इस्सरियलीळायाति इस्सरियविलासेन. ननु च भगवतो सन्तिके इस्सरियलीलाय पुच्छा अगारवोयेव सियाति चोदनाय ‘‘पकति हेसा’’तिआदिमाह, पकतिया पुच्छनतो न अगारवोति अधिप्पायो. परिवारेत्वा निसिन्नेन भिक्खुसङ्घेन पुरे कतेपि अत्थतो तस्स पुरतो निसिन्नो नाम. तेनाह ‘‘परिवारेत्वा’’तिआदि.

१६१. येन, तेनाति च भुम्मत्थे करणवचनन्ति दस्सेति ‘‘यत्थ, तत्था’’ति इमिना. येन मण्डलस्स द्वारं, तेनूपसङ्कमीति सम्पत्तभावस्स वुत्तत्ता इध उपगमनमेव युत्तन्ति आह ‘‘उपगतो’’ति. अनुच्छविके एकस्मिं पदेसेति यत्थ विञ्ञुजातिका अट्ठंसु, तस्मिं. को पनेस अनुच्छविकपदेसो नाम? अतिदूरतादिछनिसज्जदोसविरहितो पदेसो, नपच्छतादिअट्ठनिसज्जदोसविरहितो वा. यथाहु अट्ठकथाचरिया –

‘‘न पच्छतो न पुरतो, नापि आसन्नदूरतो;

न कच्छे नो पटिवाते, न चापि ओनतुन्नते;

इमे दोसे विस्सज्जेत्वा, एकमन्तं ठिता अहू’’ति. (खु. पा. अट्ठ. एवमिच्चादिपाठवण्णना; सु. नि. अट्ठ. २.२६१);

तदा भिक्खुसङ्घे तुण्हीभावस्स अनवसेसतो ब्यापितभावं दस्सेतुं ‘‘तुण्हीभूतं तुण्हीभूत’’न्ति विच्छावचनं वुत्तन्ति आह ‘‘यतो…पे… मेवा’’ति, यतो यतो भिक्खुतोति अत्थो. हत्थेन, हत्थस्स वा कुकतभावो हत्थकुक्कुच्चं, असञ्ञमो, असम्पजञ्ञकिरिया च. तथा पादकुक्कुच्चन्ति एत्थापि. वा-सद्दो अवुत्तविकप्पने, तेन तदञ्ञोपि चक्खुसोतादिअसञ्ञमो नत्थीति विभावितो. तत्थ पन चक्खुअसंयमो सब्बपठमो दुन्निवारितो चाति तदभावं दस्सेतुं ‘‘सब्बालङ्कारपटिमण्डित’’न्तिआदि वुत्तं.

विप्पसन्नरहदमिवाति अनाविलोदकसरमिव. येनेतरहि…पे… इमिना मे…पे… होतूति सम्बन्धो. अञ्ञो हि अत्थक्कमो, अञ्ञो सद्दक्कमोति आह ‘‘येना’’तिआदि. तत्थ कायिक-वाचसिकेन उपसमेन लद्धेन मानसिकोपि उपसमो अनुमानतो लद्धो एवाति कत्वा ‘‘मानसिकेन चा’’ति वुत्तं. सीलूपसमेनाति सीलसञ्ञमेन. वुत्तमत्थं लोकपकतिया साधेन्तो ‘‘दुल्लभञ्ही’’तिआदिमाह. लद्धाति लभित्वा.

उपसमन्ति आचारसम्पत्तिसङ्खातं संयमं. ‘‘एव’’न्तिआदिना तथा इच्छाय कारणं दस्सेति. सोति अय्यको, उदयभद्दो वा. ‘‘किञ्चापी’’तिआदि तदत्थ-समत्थनं. घातेस्सतियेवाति तंकालापेक्खाय वुत्तं. तेनाह ‘‘घातेसी’’ति. इदञ्हि सम्पतिपेक्खवचनं. पञ्चपरिवट्टोति पञ्चराजपरिवट्टो.

कस्मा एवमाह, ननु भगवन्तमुद्दिस्स राजा न किञ्चि वदतीति अधिप्पायो. वचीभेदेति यथावुत्तउदानवचीभेदे. तुण्ही निरवोति परियायवचनमेतं. ‘‘अय’’न्तिआदि चित्तजाननाकारदस्सनं. अयं…पे… न सक्खिस्सतीति ञत्वाति सम्बन्धो. वचनानन्तरन्ति उदानवचनानन्तरं. येनाति यत्थ पदेसे, येन वा सोतपथेन. येन पेमन्ति एत्थापि यथारहमेस नयो.

कतापराधस्स आलपनं नाम दुक्करन्ति सन्धाय ‘‘मुखं नप्पहोती’’ति वुत्तं. ‘‘आगमा खो त्वं महाराज यथापेम’’न्ति वचननिद्दिट्ठं वा तदा तदत्थदीपनाकारेन पवत्तं नानानयविचित्तं भगवतो मधुरवचनम्पि सन्धाय एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. एकम्पि हि अत्थं भगवा यथा सोतूनं ञाणं पवत्तति, तथा देसेति. यं सन्धाय अट्ठकथासु वुत्तं ‘‘भगवता अब्याकतं तन्तिपदं नाम नत्थि, सब्बेसञ्ञेव अत्थोपि भासितो’’ति. पञ्चहाकारेहीति इट्ठानिट्ठेसु समभावादिसङ्खातेहि पञ्चहि कारणेहि. वुत्तञ्हेतं महानिद्देसे (महानि. ३८, १६२) –

‘‘पञ्चहाकारेहि तादी इट्ठानिट्ठे तादी, चत्तावीति तादी, तिण्णावीति तादी, मुत्तावीति तादी, तंनिद्देसा तादी.

कथं अरहा इट्ठानिट्ठे तादी? अरहा लाभेपि तादी, अलाभेपि, यसेपि, अयसेपि, पसंसायपि, निन्दायपि, सुखेपि, दुक्खेपि तादी, एकं चे बाहं गन्धेन लिम्पेय्युं, एकं चे बाहं वासिया तच्छेय्युं, अमुस्मिं नत्थि रागो, अमुस्मिं नत्थि पटिघं, अनुनयपटिघविप्पहीनो, उग्घातिनिघातिवीतिवत्तो, अनुरोधविरोधसमतिक्कन्तो, एवं अरहा इट्ठानिट्ठे तादी.

कथं अरहा चत्तावीति तादी? अरहतो…पे… थम्भो, सारम्भो, मानो, अतिमानो, मदो, पमादो, सब्बे किलेसा, सब्बे दुच्चरिता, सब्बे दरथा, सब्बे परिळाहा, सब्बे सन्तापा, सब्बा कुसलाभिसङ्खारा चत्ता वन्ता मुत्ता पहीना पटिनिस्सट्ठा, एवं अरहा चत्तावीति तादी.

कथं अरहा तिण्णावीति तादी? अरहा कामोघं तिण्णो, भवोघं तिण्णो, दिट्ठोघं तिण्णो, अविज्जोघं तिण्णो, सब्बं संसारपथं तिण्णो उत्तिण्णो नित्तिण्णो अतिक्कन्तो समतिक्कन्तो वीतिवत्तो, सो वुट्ठवासो चिण्णचरणो जातिमरणसङ्खयो, जातिमरणसंसारो (महानि. ३८) नत्थि तस्स पुनब्भवोति, एवं अरहा तिण्णावीति तादी.

कथं अरहा मुत्तावीति तादी? अरहतो रागा चित्तं मुत्तं विमुत्तं सुविमुत्तं, दोसा, मोहा, कोधा, उपनाहा, मक्खा, पळासा, इस्साय, मच्छरिया, मायाय, साठेय्या, थम्भा, सारम्भा, माना, अतिमाना, मदा, पमादा, सब्बकिलेसेहि, सब्बदुच्चरितेहि, सब्बदरथेहि, सब्बपरिळाहेहि, सब्बसन्तापेहि, सब्बाकुसलाभिसङ्खारेहि चित्तं मुत्तं विमुत्तं सुविमुत्तं; एवं अरहा मुत्तावीति तादी.

कथं अरहा तंनिद्देसा तादी? अरहा ‘सीले सति सीलवा’ति तंनिद्देसा तादी, ‘सद्धाय सति सद्धो’ति, ‘वीरिये सति वीरियवा’ति, ‘सतिया सति सतिमा’ति, ‘समाधिम्हि सति समाहितो’ति, ‘पञ्ञाय सति पञ्ञवा’ति, ‘विज्जाय सति तेविज्जो’ति, ‘अभिञ्ञाय सति छळभिञ्ञो’ति तंनिद्देसा तादी, एवं अरहा तंनिद्देसा तादी’’ति.

भगवा पन सब्बेसम्पि तादीनमतिसयो तादी. तेनाह ‘‘सुप्पतिट्ठितो’’ति. वुत्तम्पि चेतं भगवता काळकारामसुत्तन्ते ‘‘इति खो भिक्खवे तथागतो दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बेसु धम्मेसु तादीयेव तादी, तम्हा च पन तादिम्हा अञ्ञो तादी उत्तरितरो वा पणीततरो वा नत्थीति वदामी’’ति (अ. नि. ४.२४). अथ वा पञ्चविधारियिद्धिसिद्धेहि पञ्चहाकारेहि तादिलक्खणे सुप्पतिट्ठितोति अत्थो. वुत्तञ्हेतं आयस्मता धम्मसेनापतिना पटिसम्भिदामग्गे –

‘‘कतमा अरिया इद्धि? इध भिक्खु सचे आकङ्खति ‘पटिकूले अप्पटिकूलसञ्ञी विहरेय्य’न्ति, अप्पटिकूलसञ्ञी तत्थ विहरति, सचे आकङ्खति ‘अप्पटिकूले पटिकूलसञ्ञी विहरेय्य’न्ति, पटिकूलसञ्ञी तत्थ विहरति, सचे आकङ्खति ‘पटिकूले च अप्पटिकूले च अप्पटिकूलसञ्ञी विहरेय्य’न्ति, अप्पटिकूलसञ्ञी तत्थ विहरति, सचे आकङ्खति ‘अप्पटिकूले च पटिकूले च पटिकूलसञ्ञी विहरेय्य’न्ति, पटिकूलसञ्ञी तत्थ विहरति, सचे आकङ्खति ‘पटिकूले च अप्पटिकूले च तदुभयं अभिनिवज्जेत्वा उपेक्खको विहरेय्यं सतो सम्पजानो’ति, उपेक्खको तत्थ विहरति सतो सम्पजानो’’ति (पटि. म. ३.१७).

बहिद्धाति सासनतो बहिसमये.

१६२. एसाति भिक्खुसङ्घस्स वन्दनाकारो. तमत्थं लोकसिद्धाय उपमाय साधेतुं ‘‘राजान’’न्तिआदि वुत्तं. ओकासन्ति पुच्छितब्बट्ठानं.

न मे पञ्हविस्सज्जने भारो अत्थीति सत्थु सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारताय अत्थतो आपन्नाय दस्सनं. ‘‘यदि आकङ्खसी’’ति वुत्तेयेव हि एस अत्थो आपन्नो होति. सब्बं ते विस्सज्जेस्सामीति एत्थापि अयं नयो. ‘‘यं आकङ्खसि, तं पुच्छा’’ति वचनेनेव हि अयमत्थो सिज्झति. असाधारणं सब्बञ्ञुपवारणन्ति सम्बन्धो. यदि ‘‘यदाकङ्खसी’’ति न वदन्ति, अथ कथं वदन्तीति आह ‘‘सुत्वा’’तिआदि. पदेसञाणेयेव ठितत्ता तथा वदन्तीति वेदितब्बं. बुद्धा पन सब्बञ्ञुपवारणं पवारेन्तीति सम्बन्धो.

‘‘पुच्छावुसो यदाकङ्खसी’’तिआदीनि सुत्तपदानि येसं पुग्गलानं वसेन आगतानि, तं दस्सनत्थं ‘‘यक्खनरिन्ददेवसमणब्राह्मणपरिब्बाजकान’’न्ति वुत्तं. तत्थ हि ‘‘पुच्छावुसो यदाकङ्खसी’’ति आळवकस्स यक्खस्स ओकासकरणं, ‘‘पुच्छ महाराजा’’ति नरिन्दानं, ‘‘पुच्छ वासवा’’तिआदि देवानमिन्दस्स, ‘‘तेन ही’’तिआदि समणानं, ‘‘बावरिस्स चा’’तिआदि ब्राह्मणानं, ‘‘पुच्छ मं सभिया’’तिआदि परिब्बाजकानं ओकासकरणन्ति दट्ठब्बं. वासवाति देवानमिन्दालपनं. तदेतञ्हि सक्कपञ्हसुत्ते. मनसिच्छसीति मनसा इच्छसि.

कतावकासाति यस्मा तुम्हे मया कतोकासा, तस्मा बावरिस्स च तुय्हं अजितस्स च सब्बेसञ्च सेसानं यं किञ्चि सब्बं संसयं यथा मनसा इच्छथ, तथा पुच्छव्हो पुच्छथाति योजना. एत्थ च बावरिस्स संसयं मनसा पुच्छव्हो, तुम्हाकं पन सब्बेसं संसयं मनसा च अञ्ञथा च यथा इच्छथ, तथा पुच्छव्होति अधिप्पायो. बावरी हि ‘‘अत्तनो संसयं मनसाव पुच्छथा’’ति अन्तेवासिके आणापेसि. वुत्तञ्हि –

‘‘अनावरणदस्सावी, यदि बुद्धो भविस्सति;

मनसा पुच्छिते पञ्हे, वाचाय विस्सजेस्सती’’ति. (सु. नि. १०११);

तदेतं पारायनवग्गे. तथा ‘‘पुच्छ मं सभिया’’तिआदिपि.

बुद्धभूमिन्ति बुद्धट्ठानं, आसवक्खयञाणं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च. बोधिसत्तभूमि नाम बोधिसत्तट्ठानं पारमीसम्भरणञाणं, भूमिसद्दो वा अवत्थावाचको, बुद्धावत्थं, बोधिसत्तावत्थायन्ति च अत्थो. एकत्तनयेन हि पवत्तेसु खन्धेसु अवत्थायेव तं तदाकारनिस्सिता.

यो भगवा बोधिसत्तभूमियं पदेसञाणे ठितो सब्बञ्ञुपवारणं पवारेसि, तस्स तदेव अच्छरियन्ति सम्बन्धो. कथन्ति आह ‘‘कोण्डञ्ञ पञ्हानी’’तिआदि. तत्थ कोण्डञ्ञाति गोत्तवसेन सरभङ्गमालपन्ति. वियाकरोहीति ब्याकरोहि. साधुरूपाति साधुसभावा. धम्मोति सनन्तनो पवेणीधम्मो. यन्ति आगमनकिरियापरामसनं, येन वा कारणेन आगच्छति, तेन वियाकरोहीति सम्बन्धो. वुद्धन्ति सीलपञ्ञादीहि वुद्धिप्पत्तं, गरुन्ति अत्थो. एस भारोति संसयुपच्छेदनसङ्खातो एसो भारो, आगतो भारो तया अवस्सं वहितब्बोति अधिप्पायो.

मया कतावकासा भोन्तो पुच्छन्तु. कस्माति चे? अहञ्हि तं तं वो ब्याकरिस्सं ञत्वा सयं लोकमिमं, परञ्चाति. सयन्ति च सयमेव परूपदेसेन विना. एवं सरभङ्गकाले सब्बञ्ञुपवारणं पवारेसीति सम्बन्धो.

पञ्हानन्ति धम्मयागपञ्हानं. अन्तकरन्ति निट्ठानकरं. सुचिरतेनाति एवं नामकेन ब्राह्मणेन. पुट्ठुन्ति पुच्छितुं. जातियाति पटिसन्धिया, ‘‘विजातिया’’तिपि वदन्ति. पंसुं कीळन्तो सम्भवकुमारो निसिन्नोव हुत्वा पवारेसीति योजेतब्बं.

तग्घाति एकंसत्थे निपातो. यथापि कुसलो तथाति यथा सब्बधम्मकुसलो सब्बधम्मविदू बुद्धो जानाति कथेति, तथा ते अहमक्खिस्सन्ति अत्थो. जानाति-सद्दो हि इध सम्बन्धमुपगच्छति. यथाह ‘‘येन यस्स हि सम्बन्धो, दूरट्ठम्पि च तस्स त’’न्ति (सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना). जानना चेत्थ कथना. यथा ‘‘इमिना इमं जानाती’’ति वुत्तोवायमत्थो आचरियेन. राजा च खो तं यदि काहति वा,न वाति यो तं इध पुच्छितुं पेसेसि, सो कोरब्यराजा तं तया पुच्छितमत्थं, तया वा पुट्ठेन मया अक्खातमत्थं यदि करोतु वा, न वा करोतु, अहं पन यथाधम्मं ते अक्खिस्सं आचिक्खिस्सामीति वुत्तं होति. जातकट्ठकथायं पन –

‘‘राजा च खो तन्ति अहं तं पञ्हं यथा तुम्हाकं राजा जानाति जानितुं सक्कोति, तथा अक्खिस्सं. ततो उत्तरि राजा यथा जानाति, तथा यदि करिस्सति वा, न वा करिस्सति, करोन्तस्स वा अकरोन्तस्स वा तस्सेवेतं भविस्सति, मय्हं पन दोसो नत्थीति दीपेती’’ति (जा. अट्ठ. ५.१६.१७२) –

जानाति-सद्दो वाक्यद्वयसाधारणवसेन वुत्तो.

१६३. सिप्पमेव सिप्पायतनं आयतनसद्दस्स तब्भाववुत्तित्ता. अपिच सिक्खितब्बताय सिप्पञ्च तं सत्तानं जीवितवुत्तिया कारणभावतो, निस्सयभावतो वा आयतनञ्चाति सिप्पायतनं. सेय्यथिदन्ति एकोव निपातो, निपातसमुदायो वा. तस्स ते कतमेति इध अत्थोति आह ‘‘कतमे पन ते’’ति. इमे कतमेतिपि पच्चेकमत्थो युज्जति. एवं सब्बत्थ. इदञ्च वत्तब्बापेक्खनवसेन वुत्तं, तस्मा ते सिप्पायतनिका कतमेति अत्थो. ‘‘पुथुसिप्पायतनानी’’ति हि साधारणतो सिप्पानि उद्दिसित्वा उपरि तंतंसिप्पूपजीविनोव निद्दिट्ठा पुग्गलाधिट्ठानाय कथाय. कस्माति चे? पपञ्चं परिहरितुकामत्ता. अञ्ञथा हि यथाधिप्पेतानि ताव सिप्पायतनानि दस्सेत्वा पुन तंतंसिप्पूपजीविनोपि दस्सेतब्बा सियुं तेसमेवेत्थ पधानतो अधिप्पेतत्ता. एवञ्च सति कथापपञ्चो भवेय्य, तस्मा तं पपञ्चं परिहरितुं सिप्पूपजीवीहि तंतंसिप्पायतनानि सङ्गहेत्वा एवमाहाति तमत्थं दस्सेतुं ‘‘हत्थारोहातिआदीहि ये तं तं सिप्पं निस्साय जीवन्ति, ते दस्सेती’’ति वुत्तं. कस्माति आह ‘‘अयञ्ही’’तिआदि. सिप्पं उपनिस्साय जीवन्तीति सिप्पूपजीविनो.

हत्थिमारोहन्तीति हत्थारोहा, हत्थारुळ्हयोधा. हत्थिं आरोहापयन्तीति हत्थारोहा, हत्थाचरिय हत्थिवेज्ज हत्थिमेण्डादयो. येन हि पयोगेन पुरिसो हत्थिनो आरोहनयोग्गो होति, तं हत्थिस्स पयोगं विधायन्तानं सब्बेसम्पेतेसं गहणं. तेनाह ‘‘सब्बेपी’’तिआदि. तत्थ हत्थाचरिया नाम ये हत्थिनो, हत्थारोहकानञ्च सिक्खापका. हत्थिवेज्जा नाम हत्थिभिसक्का. हत्थिमेण्डा नाम हत्थीनं पादरक्खका. हत्थिं मण्डयन्ति रक्खन्तीति हत्थिमण्डा, तेयेव हत्थिमेण्डा, हत्थिं मिनेन्ति सम्मा विदहनेन हिंसन्तीति वा हत्थिमेण्डा.आदि-सद्देन हत्थीनं यवपदायकादयो सङ्गण्हाति. अस्सारोहाति एत्थापि सुद्धहेतुकत्तुवसेन यथावुत्तोव अत्थो. रथे नियुत्ता रथिका. रथरक्खा नाम रथस्स आणिरक्खका. धनुं गण्हन्तीति धनुग्गहा, इस्सासा, धनुं गण्हापेन्तीति धनुग्गहा, धनुसिप्पसिक्खापका धन्वाचरिया.

चेलेन चेलपटाकाय युद्धे अकन्ति गच्छन्तीति चेलका, जयद्धजगाहकाति आह ‘‘ये युद्धे’’तिआदि. जयधजन्ति जयनत्थं, जयकाले वा पग्गहितधजं. पुरतोति सेनाय पुब्बे. यथा तथा ठिते सेनिके ब्यूहविचारणवसेन ततो ततो चलयन्ति उच्चालेन्तीति चलकाति वुत्तं ‘‘इध रञ्ञो’’तिआदि. सकुणग्घिआदयो विय मंसपिण्डं परसेनासमूहसङ्खातं पिण्डं साहसिकताय छेत्वा छेत्वा दयन्ति उप्पतित्वा उप्पतित्वा निग्गच्छन्तीति पिण्डदायका. तेनाह ‘‘ते किरा’’तिआदि. साहसं करोन्तीति साहसिका, तेयेव महायोधा. पिण्डमिवाति तालफलपिण्डमिवाति वदन्ति, ‘‘मंसपिण्डमिवा’’ति (दी. नि. टी. १.१६३) आचरियेन वुत्तं. सब्बत्थ ‘‘आचरियेना’’ति वुत्ते आचरियधम्मपालत्थेरोव गहेतब्बो. दुतियविकप्पे पिण्डे जनसमूहसङ्खाते सम्मद्दे दयन्ति उप्पतन्ता विय गच्छन्तीति पिण्डदायका, दय-सद्दो गतियं, अय-सद्दस्स वा द-कारागमेन निप्फत्ति.

उग्गतुग्गताति सङ्गामं पत्वा जवपरक्कमादिवसेन अतिविय उग्गता. तदेवाति परेहि वुत्तं तमेव सीसं वा आवुधं वा. पक्खन्दन्तीति वीरसूरभावेन असज्जमाना परसेनमनुपविसन्ति. थामजवबलपरक्कमादिसम्पत्तिया महानागसदिसता. तेनाह ‘‘हत्थिआदीसुपी’’तिआदि. एकन्तसूराति एकचरसूरा अन्तसद्दस्स तब्भाववुत्तितो, सूरभावेन एकाकिनो हुत्वा युज्झनकाति अत्थो. सजालिकाति सवम्मिका. सन्नाहो कङ्कटो वम्मं कवचो उरच्छदो जालिकाति हि अत्थतो एकं. सचम्मिकाति जालिका विय सरीरपरित्ताणेन चम्मेन सचम्मिका. चम्मकञ्चुकन्ति चम्ममयकञ्चुकं. पविसित्वाति तस्स अन्तो हुत्वा, पटिमुञ्चित्वाति वुत्तं होति. सरपरित्ताणं चम्मन्ति चम्मपटिसिब्बितं चेलकं, चम्ममयं वा फलकं. बलवसिनेहाति सामिनि अतिसयपेमा. घरदासयोधाति अन्तोजातदासपरियापन्ना योधा, ‘‘घरदासिकपुत्ता’’तिपि पाठो, अन्तोजातदासीनं पुत्ताति अत्थो.

आळारं वुच्चति महानसं, तत्थ नियुत्ता आळारिका.पूविकाति पूवसम्पादका, ये पूवमेव नानप्पकारतो सम्पादेत्वा विक्किणन्ता जीवन्ति. केसनखसण्ठपनादिवसेन मनुस्सानं अलङ्कारविधिं कप्पेन्ति संविदहन्तीति कप्पका. चुण्णविलेपनादीहि मलहरणवण्णसम्पादनविधिना न्हापेन्ति नहानं करोन्तीति न्हापिका. नवन्तादिविधिना पवत्तो गणनगन्थो अन्तरा छिद्दाभावेन अच्छिद्दकोति वुच्चति, तदेव पठेन्तीति अच्छिद्दकपाठका. हत्थेन अधिप्पायविञ्ञापनं, गणनं वा हत्थमुद्दा. अङ्गुलिसङ्कोचनञ्हि मुद्दाति वुच्चति, तेन च विञ्ञापनं, गणनं वा होति. हत्थसद्दो चेत्थ तदेकदेसेसु अङ्गुलीसु दट्ठब्बो ‘‘न भुञ्जमानो सब्बं हत्थं मुखे पक्खिपिस्सामी’’तिआदीसु (पाचि. ६१८) विय, तमुपनिस्साय जीवन्तीति मुद्दिका. तेनाह ‘‘हत्थमुद्दाया’’तिआदि.

अयकारो कम्मारकारको. दन्तकारो भमकारो. चित्तकारो लेपचित्तकारो. आदि-सद्देन कोट्टकलेखकविलीवकारइट्ठककारदारुकारादीनं सङ्गहो. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. करणनिप्फादनवसेन दस्सेत्वा. सन्दिट्ठिकमेवाति असम्परायिकताय सामं दट्ठब्बं, सयमनुभवितब्बं अत्तपच्चक्खन्ति अत्थो. उपजीवन्तीति उपनिस्साय जीवन्ति. सुखितन्ति सुखप्पत्तं. थामबलूपेतभावोव पीणनन्ति आह ‘‘पीणितं थामबलूपेत’’न्ति. उपरीति देवलोके. तथा उद्धन्तिपि. सो हि मनुस्सलोकतो उपरिमो. अग्गं वियाति अग्गं, फलं. ‘‘कम्मस्स कतत्ता फलस्स निब्बत्तनतो तं कम्मस्स अग्गिसिखा विय होती’’ति आचरियेन वुत्तं. अपिच सग्गन्ति उत्तमं, फलं. सग्गन्ति सुट्ठु अग्गं, रूपसद्दादिदसविधं अत्तनो फलं निप्फादेतुं अरहतीति अत्थो. सुअग्गिकाव निरुत्तिनयेन सोवग्गिका, दक्खिणासद्दापेक्खाय च सब्बत्थ इत्थिलिङ्गनिद्देसो. सुखोति सुखूपायो इट्ठो कन्तो. अग्गेति उळारे. अत्तना परिभुञ्जितब्बं बाहिरं रूपं, अत्तनो वण्णपोक्खरता वण्णोति अयमेतेसं विसेसो. दक्खन्ति वड्ढन्ति एतायाति दक्खिणा, परिच्चागमयं पुञ्ञन्ति आह ‘‘दक्खिणं दान’’न्ति.

मग्गो सामञ्ञं समितपापसङ्खातस्स समणस्स भावोति कत्वा, तस्स विपाकत्ता अरियफलं सामञ्ञफलं.‘‘यथाहा’’तिआदिना महावग्गसंयुत्तपाळिवसेन तदत्थं साधेति. तं एस राजा न जानाति अरियधम्मस्स अकोविदताय. यस्मा पनेस ‘‘दासकस्सकादिभूतानं पब्बजितानं लोकतो अभिवादनादिलाभो सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं नामा’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अत्थि नु खो कोचि समणो वा ब्राह्मणो वा ईदिसमत्थं जानन्तो’’ति वीमंसन्तो पूरणादिके पुच्छित्वा तेसं कथाय अनधिगतवित्तो भगवन्तम्पि एतमत्थं पुच्छि. तस्मा वुत्तं ‘‘दासकस्सकोपमं सन्धाय पुच्छती’’ति.

राजामच्चाति राजकुलसमुदागता अमच्चा, अनुयुत्तकराजानो चेव अमच्चा चातिपि अत्थो. कण्हपक्खन्ति यथापुच्छिते अत्थे लब्भमानदिट्ठिगतूपसंहितं संकिलेसपक्खं. सुक्कपक्खन्ति तब्बिधुरं उपरि सुत्तागतं वोदानपक्खं. समणकोलाहलन्ति समणकोतूहलं तं तं समणवादानं अञ्ञमञ्ञविरोधं. समणभण्डनन्ति तेनेव विरोधेन ‘‘एवंवादीनं तेसं समणब्राह्मणानं अयं दोसो, एवंवादीनं तेसं अयं दोसो’’ति एवं तं तं वादस्स परिभासनं. इस्सरानुवत्तको हि लोकोति धम्मतादस्सनेन तदत्थसमत्थनं. अत्तनो देसनाकोसल्लेन रञ्ञो भारं करोन्तो, न तदञ्ञेन परवम्भनादिकारणेन.

१६४. नु-सद्दो विय नो-सद्दोपि पुच्छायं निपातोति आह ‘‘अभिजानासि नू’’ति. अयञ्चाति एत्थ च-सद्दो न केवलं अभिजानासिपदेनेव, अथ खो ‘‘पुच्छिता’’ति पदेन चाति समुच्चयत्थो. कथं योजेतब्बोति अनुयोगमपनेति ‘‘इदञ्ही’’तिआदिना. पुच्छिता नूति पुब्बे पुच्छं कत्ता नु. नं पुट्ठभावन्ति तादिसं पुच्छितभावं अभिजानासि नु. न ते सम्मुट्ठन्ति तव न पमुट्ठं वताति अत्थो. अफासुकभावोति तथा भासनेन असुखभावो. पण्डितपतिरूपकानन्ति (सामं विय अत्तनो सक्कारानं पण्डितभासानं) आमं विय पक्कानं पण्डिता भासानं. (दी. नि. टी. १.१६३) पाळिपदअत्थब्यञ्जनेसूति पाळिसङ्खाते पदे, तदत्थे तप्परियापन्नक्खरे च, वाक्यपरियायो वा ब्यञ्जनसद्दो ‘‘अक्खरं पदं ब्यञ्जन’’न्तिआदीसु (नेत्ति. २८) विय. भगवतो रूपं सभावो विय रूपमस्साति भगवन्तरूपो, भगवा विय एकन्तपण्डितोति अत्थो.

पूरणकस्सपवादवण्णना

१६५. एकमिदाहन्ति एत्थ इदन्ति निपातमत्तं, एकं समयमिच्चेव अत्थो. सम्मोदेति सम्मोदनं करोतीति सम्मोदनीयं. अनीयसद्दो हि बहुला कत्वत्थाभिधायको यथा ‘‘निय्यानिका’’ति, (ध. स. सुत्तन्तदुकमातिका ९७) सम्मोदनं वा जनेतीति सम्मोदनियं तद्धितवसेन. सरितब्बन्ति सारणीयं, सरणस्स अनुच्छविकन्ति वा सारणियं, एतमत्थं दस्सेतुं ‘‘सम्मोदजनकं सरितब्बयुत्तक’’न्ति वुत्तं, सरितब्बयुत्तकन्ति च सरणानुच्छविकन्ति अत्थो.

१६६. सहत्थाति सहत्थेनेव, तेन सुद्धकत्तारं दस्सेति, आणत्तियाति पन हेतुकत्तारं, निस्सग्गियथावरादयोपि इध सहत्थ करणेनेव सङ्गहिता. हत्थादीनीति हत्थपादकण्णनासादीनि. पचनं दहनं विबाधनन्ति आह ‘‘दण्डेन उप्पीळेन्तस्सा’’ति. पपञ्चसूदनियं नाम मज्झिमागमट्ठकथायं पन ‘‘पचतो’’ति एतस्स ‘‘तज्जेन्तस्स वा’’ति (म. नि. अट्ठ. ३.९७) दुतियोपि अत्थो वुत्तो, इध पन तज्जनं, परिभासनञ्च दण्डेन सङ्गहेत्वा ‘‘दण्डेन उप्पीळेन्तस्स इच्चेव वुत्त’’न्ति (दी. नि. टी. १.१६६) आचरियेन वुत्तं, अधुना पन पोत्थकेसु ‘‘तज्जेन्तस्स वा’’ति पाठोपि बहुसो दिस्सति. सोकन्ति सोककारणं, सोचनन्तिपि युज्जति कारणसम्पादनेन फलस्सपि कत्तब्बतो. परेहीति अत्तनो वचनकरेहि कम्मभूतेहि. फन्दतोति एत्थ परस्स फन्दनवसेन सुद्धकत्तुत्थो न लब्भति, अथ खो अत्तनो फन्दनवसेनेवाति आह ‘‘परं फन्दन्तं फन्दनकाले सयम्पि फन्दतो’’ति, अत्तना कतेन परस्स विबाधनपयोगेन सयम्पि फन्दतोति अत्थो. ‘‘अतिपातापयतो’’ति पदं सुद्धकत्तरि, हेतुकत्तरि च पवत्ततीति दस्सेति ‘‘हनन्तस्सापि हनापेन्तस्सापी’’ति इमिना. सब्बत्थाति ‘‘आदियतो’’तिआदीसु. करणकारणवसेनाति सयंकारपरंकारवसेन.

घरभित्तिया अन्तो च बहि च सन्धि घरसन्धि. किञ्चिपि असेसेत्वा निरवसेसो लोपो विलुम्पनं निल्लोपोति आह ‘‘महाविलोप’’न्ति. एकागारे नियुत्तो विलोपो एकागारिको. तेनाह ‘‘एकमेवा’’तिआदि. ‘‘परिपन्थे तिट्ठतो’’ति एत्थ अच्छिन्दनत्थमेव तिट्ठतीति अयमत्थो पकरणतो सिद्धोति दस्सेति ‘‘आगतागतान’’न्तिआदिना. ‘‘परितो सब्बसो पन्थे हननं परिपन्थो’’ति (दी. नि. टी. १.१६६) अयमत्थोपि आचरियेन वुत्तो. करोमीति सञ्ञायाति सञ्चेतनिकभावमाह, तेनेतं दस्सेति ‘‘सञ्चिच्च करोतोपि न करीयति नाम, पगेव असञ्चिच्चा’’ति. पापं न करीयतीति पुब्बे असतो उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता पापं अकतमेव नाम. तेनाह ‘‘नत्थि पाप’’न्ति.

यदि एवं कथं सत्ता पापे पवत्तन्तीति अत्तनो वादे परेहि आरोपितं दोसमपनेतुकामो पूरणो इममत्थम्पि दस्सेतीति आह ‘‘सत्ता पना’’तिआदि. सञ्ञामत्तमेतं ‘‘पापं करोन्ती’’ति, पापं पन नत्थेवाति वुत्तं होति. एवं किरस्स होति – इमेसं सत्तानं हिंसादिकिरिया अत्तानं न पापुणाति तस्स निच्चताय निब्बिकारत्ता, सरीरं पन अचेतनं कट्ठकलिङ्गरूपमं, तस्मिं विकोपितेपि न किञ्चि पापन्ति. परियन्तो वुच्चति नेमि परियोसाने ठितत्ता. तेन वुत्तं आचरियेन ‘‘निसितखुरमयनेमिना’’ति (दी. नि. टी. १.१६६). दुतियविकप्पे चक्कपरियोसानमेव परियन्तो, खुरेन सदिसो परियन्तो यस्साति खुरपरियन्तो. खुरग्गहणेन चेत्थ खुरधारा गहिता तदवरोधतो. पाळियं चक्केनाति चक्काकारकतेन आवुधविसेसेन. तं मंसखलकरणसङ्खातं निदानं कारणं यस्साति ततोनिदानं, ‘‘पच्चत्तवचनस्स तोआदेसो, समासे चस्स लोपाभावो’’ति (पारा. अट्ठ. १.२१) अट्ठकथासु वुत्तो. ‘‘पच्चत्तत्थे निस्सक्कवचनम्पि युज्जती’’ति (सारत्थ. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) आचरियसारिपुत्तत्थेरो. ‘‘कारणत्थे निपातसमुदायो’’तिपि अक्खरचिन्तका.

गङ्गाय दक्खिणदिसा अप्पतिरूपदेसो, उत्तरदिसा पन पतिरूपदेसोति अधिप्पायेन ‘‘दक्खिणञ्चे’’तिआदि वुत्तं, तञ्च देसदिसापदेसेन तन्निवासिनो सन्धायाति दस्सेतुं ‘‘दक्खिणतीरे’’तिआदिमाह. हननदानकिरिया हि तदायत्ता. महायागन्ति महाविजितरञ्ञो यञ्ञसदिसम्पि महायागं. दमसद्दो इन्द्रियसंवरस्स, उपोसथसीलस्स च वाचकोति आह ‘‘इन्द्रियदमेन उपोसथकम्मेना’’ति. केचि पन उपोसथकम्मेना’ति इदं इन्द्रियदमस्स विसेसनं, तस्मा ‘उपोसथकम्मभूतेन इन्द्रियदमेना’ति’’ अत्थं वदन्ति, तदयुत्तमेव तदुभयत्थवाचकत्ता दमसद्दस्स, अत्थद्वयस्स च विसेसवुत्तितो. अधुना हि कत्थचि पोत्थके वा-सद्दो, च-सद्दोपि दिस्सति. सीलसंयमेनाति तदञ्ञेन कायिकवाचसिकसंवरेन. सच्चवचनेनाति अमोसवज्जेन. तस्स विसुं वचनं लोके गरुतरपुञ्ञसम्मतभावतो. यथा हि पापधम्मेसु मुसावादो गरुतरो, एवं पुञ्ञधम्मेसु अमोसवज्जो. तेनाह भगवा इतिवुत्तके –

‘‘एकधम्मं अतीतस्स, मुसावादिस्स जन्तुनो;

वितिण्णपरलोकस्स, नत्थि पापं अकारिय’’न्ति. (इतिवु. २७);

पवत्तीति यो करोति, तस्स सन्ताने फलुप्पादपच्चयभावेन उप्पत्ति. एवञ्हि ‘‘नत्थि कम्मं, नत्थि कम्मफल’’न्ति अकिरियवादस्स परिपुण्णता. सति हि कम्मफले कम्मानमकिरियभावो कथं भविस्सति. सब्बथापीति ‘‘करोतो’’तिआदिना वुत्तेन सब्बप्पकारेनपि.

लबुजन्ति लिकुचं. पापपुञ्ञानं किरियमेव पटिक्खिपति, न रञ्ञा पुट्ठं सन्दिट्ठिकं सामञ्ञफलं ब्याकरोतीति अधिप्पायो. इदञ्हि अवधारणं विपाकपटिक्खेपनिवत्तनत्थं. यो हि कम्मं पटिक्खिपति, तेन अत्थतो विपाकोपि पटिक्खित्तोयेव नाम होति. तथा हि वक्खति ‘‘कम्मं पटिबाहन्तेनापी’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. १.१७०-१७२).

पटिराजूहि अनभिभवनीयभावेन विसेसतो जितन्ति विजितं, एकस्स रञ्ञो आणापवत्तिदेसो. ‘‘मा मय्हं विजिते वसथा’’ति अपसादना पब्बजितस्स पब्बाजनसङ्खाता विहेठनायेवाति वुत्तं ‘‘विहेठेतब्ब’’न्ति. तेन वुत्तस्स अत्थस्स ‘‘एवमेत’’न्ति उपधारणं सल्लक्खणं उग्गण्हनं, तदमिना पटिक्खिपतीति आह ‘‘सारतो अग्गण्हन्तो’’ति. तस्स पन अत्थस्स अद्धनियभावापादनवसेन चित्तेन सन्धारणं निक्कुज्जनं, तदमिना पटिक्खिपतीति दस्सेति ‘‘सारवसेनेव…पे… अट्ठपेन्तो’’ति इमिना. सारवसेनेवाति उत्तमवसेनेव, अवितथत्ता वा परेहि अनुच्चालितो थिरभूतो अत्थो अफेग्गुभावेन सारोति वुच्चति, तंवसेनेवाति अत्थो. निस्सरणन्ति वट्टतो निय्यानं. परमत्थोति अविपरीतत्थो, उत्तमस्स वा ञाणस्सारम्मणभूतो अत्थो. ब्यञ्जनं पन तेन उग्गहितञ्चेव निक्कुज्जितञ्च तथायेव भगवतो सन्तिके भासितत्ता.

मक्खलिगोसालवादवण्णना

१६८. उभयेनाति हेतुपच्चयपटिसेधवचनेन. ‘‘विज्जमानमेवा’’ति इमिना सभावतो विज्जमानस्सेव पटिक्खिपने तस्स अञ्ञाणमेव कारणन्ति दस्सेति. संकिलेसपच्चयन्ति संकिलिस्सनस्स मलीनस्स कारणं. विसुद्धिपच्चयन्ति संकिलेसतो विसुद्धिया वोदानस्स पच्चयं. अत्तकारेति पच्चत्तवचनस्स ए-कारवसेन पदसिद्धि यथा ‘‘वनप्पगुम्बे यथा फुसितग्गे’’ति, (खु. पा. १३; सु. नि. २३६) पच्चत्तत्थे वा भुम्मवचनं यथा ‘‘इदम्पिस्स होति सीलस्मि’’न्ति (दी. नि. १.१९४), तदेवत्थं दस्सेति ‘‘अत्तकारो’’ति इमिना. सो च तेन तेन सत्तेन अत्तना कातब्बकम्मं, अत्तना निप्फादेतब्बपयोगो वा. तेनाह ‘‘येना’’तिआदि. सब्बञ्ञुतन्ति सम्मासम्बोधिं. तन्ति अत्तना कतकम्मं. दुतियपदेनाति ‘‘नत्थि परकारे’’ति पदेन. परकारो च नाम परस्स वाहसा इज्झनकपयोगो. तेन वुत्तं ‘‘यं परकार’’न्तिआदि. ओवादानुसासनिन्ति ओवादभूतमनुसासनिं, पठमं वा ओवादो, पच्छा अनुसासनी. ‘‘परकार’’न्ति पदस्स उपलक्खणवसेन अत्थदस्सनञ्चेतं, लोकुत्तरधम्मे परकारावस्सयो नत्थीति आह ‘‘ठपेत्वा महासत्त’’न्ति. अत्थेवेस लोकियधम्मे यथा तं अम्हाकं बोधिसत्तस्स आळारुदके निस्साय पञ्चाभिञ्ञालोकियसमापत्तिलाभो, तञ्च पच्छिमभविकमहासत्तं सन्धाय वुत्तं, पच्चेकबोधिसत्तस्सपि एत्थेव सङ्गहो तेसम्पि तदभावतो. मनुस्ससोभग्यतन्ति मनुस्सेसु सुभगभावं. एवन्ति वुत्तप्पकारेन कम्मवादस्स, किरियवादस्स च पटिक्खिपनेन. जिनचक्केति ‘‘अत्थि भिक्खवे कम्मं कण्हं कण्हविपाक’’न्तिआदि (अ. नि. ४.२३२) नयप्पवत्ते कम्मानं, कम्मफलानञ्च अत्थितापरिदीपने बुद्धसासने. पच्चनीककथनं पहारदानसदिसन्ति ‘‘पहारं देति नामा’’ति.

यथावुत्तअत्तकारपरकाराभावतो एव सत्तानं पच्चत्तपुरिसकारो नाम कोचि नत्थीति सन्धाय ‘‘नत्थिपुरिसकारे’’ति तस्स पटिक्खिपनं दस्सेतुं ‘‘येना’’तिआदि वुत्तं. ‘‘देवत्तम्पी’’तिआदिना, ‘‘मनुस्ससोभग्यत’’न्तिआदिना च वुत्तप्पकारा. ‘‘बले पतिट्ठिता’’ति वत्वा वीरियमेविध बलन्ति दस्सेतुं ‘‘वीरियं कत्वा’’ति वुत्तं. सत्तानञ्हि दिट्ठधम्मिकसम्परायिक निब्बानसम्पत्तिआवहं वीरियबलं नत्थीति सो पटिक्खिपति, निदस्सनमत्तञ्चेतं वोदानियबलस्स पटिक्खिपनं संकिलेसिकस्सापि बलस्स तेन पटिक्खिपनतो. यदि वीरियादीनि पुरिसकारवेवचनानि, अथ कस्मा तेसं विसुं गहणन्ति आह ‘‘इदं नो वीरियेना’’तिआदि. इदं नो वीरियेनाति इदं फलं अम्हाकं वीरियेन पवत्तं. पवत्तवचनपटिक्खेपकरणवसेनाति अञ्ञेसं पवत्तवोहारवचनस्स पटिक्खेपकरणवसेन. वीरियथामपरक्कमसम्बन्धनेन पवत्तबलवादीनं वादस्स पटिक्खेपकरणवसेन ‘‘नत्थि बल’’न्ति पदमिव सब्बानिपेतानि तेन आदीयन्तीति अधिप्पायो. तञ्च वचनीयत्थतो वुत्तं, वचनत्थतो पन तस्सा तस्सा किरियाय उस्सन्नट्ठेन बलं. सूरवीरभावावहट्ठेन वीरियं. तदेव दळ्हभावतो, पोरिसधुरं वहन्तेन पवत्तेतब्बतो च पुरिसथामो. परं परं ठानं अक्कमनवसेन पवत्तिया पुरिसपरक्कमोति वेदितब्बं.

रूपादीसु सत्तविसत्तताय सत्ता. अस्ससनपस्ससनवसेन पवत्तिया पाणनतो पाणाति इमिना अत्थेन समानेपि पदद्वये एकिन्द्रियादिवसेन पाणे विभजित्वा सत्ततो विसेसं कत्वा एस वदतीति आह ‘‘एकिन्द्रियो’’तिआदि. भवन्तीति भूताति सत्तपाणपरियायेपि सति अण्डकोसादीसु सम्भवनट्ठेन ततो विसेसाव, तेन वुत्ताति दस्सेति ‘‘अण्ड…पे… वदती’’ति इमिना. वत्थिकोसो गब्भासयो. जीवनतो पाणं धारेन्तो विय वड्ढनतो जीवा. तेनाह ‘‘सालियवा’’तिआदि. आदिसद्देन विरुळ्हधम्मा तिणरुक्खा गहिता. नत्थि एतेसं संकिलेसविसुद्धीसु वसो सामत्थियन्ति अवसा. तथा अबला अवीरिया. तेनाह ‘‘तेस’’न्तिआदि. नियताति नियमना, अछेज्जसुत्तावुतस्स अभेज्जमणिनो विय नियतप्पवत्तिताय गतिजातिबन्धापवग्गवसेन नियामोति अत्थो. तत्थ तत्थाति तासु तासु जातीसु. छन्नं अभिजातीनं सम्बन्धीभूतानं गमनं समवायेन समागमो. सम्बन्धीनिरपेक्खोपि भावसद्दो सम्बन्धीसहितो विय पकतियत्थवाचकोति आह ‘‘सभावोयेवा’’ति, यथा कण्टकस्स तिक्खता, कपित्थफलादीनं परिमण्डलता, मिगपक्खीनं विचित्ताकारता च, एवं सब्बस्सापि लोकस्स हेतुपच्चयमन्तरेन तथा तथा परिणामो अकुत्तिमो सभावोयेवाति अत्थो. तेन वुत्तं ‘‘येना’’तिआदि. परिणमनं नानप्पकारतापत्ति. येनाति सत्तपाणादिना. यथा भवितब्बं, तथेवाति सम्बन्धो.

छळभिजातियो परतो वित्थारीयिस्सन्ति. ‘‘सुखञ्च दुक्खञ्च पटिसंवेदेन्ती’’ति वदन्तो मक्खलि अदुक्खमसुखभूमिं सब्बेन सब्बं न जानातीति वुत्तं ‘‘अञ्ञा अदुक्खमसुखभूमि नत्थीति दस्सेती’’ति. अयं ‘‘सुखञ्च दुक्खञ्च पटिसंवेदेन्ती’’ति वचनं करणभावेन गहेत्वा वुत्ता आचरियस्स मति. पोत्थकेसु पन ‘‘अञ्ञा सुखदुक्खभूमि नत्थीति दस्सेती’’ति अयमेव पाठो दिट्ठो, न ‘‘अदुक्खमसुखभूमी’’ति. एवं सति ‘‘छस्वेवाभिजातीसू’’ति वचनं अधिकरणभावेन गहेत्वा छसु एव अभिजातीसु सुखदुक्खपटिसंवेदनं, न तेहि अञ्ञत्थ, तायेव सुखदुक्खभूमि, न तदञ्ञाति दस्सेतीति वुत्तन्ति वेदितब्बं. अयमेव च युत्ततरो पटिक्खेपितब्बस्स अत्थस्स भूमिवसेन वुत्तत्ता. यदि हि ‘‘सुखञ्च दुक्खञ्च पटिसंवेदेन्ती’’ति वचनेन पटिक्खेपितब्बस्स दस्सनं सिया, अथ ‘‘अञ्ञा अदुक्खमसुखा नत्थी’’ति दस्सेय्य, न ‘‘अदुक्खमसुखभूमी’’ति दस्सनहेतुवचनस्स भूमिअत्थाभावतो. दस्सेति चेतं तासं भूमिया अभावमेव, तेन विञ्ञायति अयं पाठो, अयञ्चत्थो युत्ततरोति.

पमुखयोनीनन्ति मनुस्सेसु खत्तियब्राह्मणादिवसेन, तिरच्छानादीसु सीहब्यग्घादिवसेन पधानयोनीनं, पधानता चेत्थ उत्तमता. तेनाह ‘‘उत्तमयोनीन’’न्ति. सट्ठि सतानीति छ सहस्सानि. ‘‘पञ्च च कम्मुनो सतानी’’ति पदस्स अत्थदस्सनं ‘‘पञ्च कम्मसतानि चा’’ति. ‘‘एसेव नयो’’ति इमिना ‘‘केवलं तक्कमत्तकेन निरत्थकं दिट्ठिं दीपेती’’ति इममेवत्थमतिदिसति. एत्थ च ‘‘तक्कमत्तकेना’’ति वदन्तो यस्मा तक्किका अवस्सयभूततथत्थग्गहणअङ्कुसनयमन्तरेन निरङ्कुसताय परिकप्पनस्स यं किञ्चि अत्तना परिकप्पितं सारतो मञ्ञमाना तथेव अभिनिविस्स तत्थ च दिट्ठिगाहं गण्हन्ति, तस्मा न तेसं दिट्ठिवत्थुस्मिं विञ्ञूहि विचारणा कातब्बाति इममधिप्पायं विभावेति. केचीति उत्तरविहारवासिनो. पञ्चिन्द्रियवसेनाति चक्खादिपञ्चिन्द्रियवसेन. ते हि ‘‘चक्खुसोतघानजिव्हाकायसङ्खातानि इमानि पञ्चिन्द्रियानि ‘पञ्च कम्मानी’ति तित्थिया पञ्ञपेन्ती’’ति वदन्ति ‘‘कायवचीमनोकम्मानि च ‘तीणि कम्मानी’ति’’. कम्मन्ति लद्धीति तदुभयं ओळारिकत्ता परिपुण्णकम्मन्ति लद्धि. मनोकम्मं अनोळारिकत्ता उपड्ढकम्मन्ति लद्धीति योजना. ‘‘द्वासट्ठि पटिपदा’’ति वत्तब्बे सभावनिरुत्तिं अजानन्तो ‘‘द्वट्ठिपटिपदा’’ति वदतीति आह ‘‘द्वासट्ठि पटिपदा’’ति. सद्दरचका पन ‘‘द्वासट्ठिया सलोपो, अत्तमा’’ति वदन्ति, तदयुत्तमेव सभावनिरुत्तिया योगतो असिद्धत्ता. यदि हि सा योगेन सिद्धा अस्स, एवं सभावनिरुत्तियेव सिया, तथा च सति आचरियानं मतेन विरुज्झतीति वदन्ति. ‘‘चुल्लासीति सहस्सानी’’तिआदिका पन अञ्ञत्र दिट्ठपयोगा सभावनिरुत्तियेव. दिस्सति हि विसुद्धिमग्गादीसु –

‘‘चुल्लासीति सहस्सानि, कप्पा तिट्ठन्ति ये मरू;

न त्वेव तेपि तिट्ठन्ति, द्वीहि चित्तेहि समोहिता’’ति. (विसुद्धि. २.७१५; महानि. १०, ३९);

एकस्मिं कप्पेति चतुन्नमसङ्ख्येय्यकप्पानं अञ्ञतरभूते एकस्मिं असङ्ख्येय्यकप्पे. तत्थापि च विवट्टट्ठायीसञ्ञितं एकमेव सन्धाय ‘‘द्वट्ठन्तरकप्पा’’ति वुत्तं. न हि सो अस्सुतसासनधम्मो इतरे जानाति बाहिरकानमविसयत्ता, अजानन्तो एवमाहाति अत्थो.

उरब्भे हनन्ति, हन्त्वा वा जीवितं कप्पेन्तीति ओरब्भिका. एस नयो साकुणिकादीसुपि. लुद्दाति वुत्तावसेसका ये केचि चातुप्पदजीविका नेसादा. मागविकपदस्मिञ्हि रोहितादिमिगजातियेव गहिता. बन्धनागारे नियोजेन्तीति बन्धनागारिका. कुरूरकम्मन्ताति दारुणकम्मन्ता. अयं सब्बोपि कण्हकम्मपसुतताय कण्हाभिजातीति वदति कण्हस्स धम्मस्स अभिजाति अब्भुप्पत्ति यस्साति कत्वा. भिक्खूति बुद्धसासने भिक्खू. कण्टकेति छन्दरागे. सञ्ञोगवसेन तेसं पक्खिपनं. कण्टकसदिसछन्दरागेन सञ्ञुत्ता भुञ्जन्तीति हि अधिप्पायेन ‘‘कण्टके पक्खिपित्वा’’ति वुत्तं. कस्माति चे? यस्मा ‘‘ते पणीतपणीते पच्चये पटिसेवन्ती’’ति तस्स मिच्छागाहो, तस्मा ञायलद्धेपि पच्चये भुञ्जमाना आजीवकसमयस्स विलोमगाहिताय पच्चयेसु कण्टके पक्खिपित्वा खादन्ति नामाति वदति कण्टकवुत्तिकाति कण्टकेन यथावुत्तेन सह जीविका. अयञ्हिस्स पाळियेवाति अयं मक्खलिस्स वाददीपना अत्तना रचिता पाळियेवाति यथावुत्तमत्थं समत्थेति. कण्टकवुत्तिका एव नाम एके अपरे पब्बजिता बाहिरका सन्ति, ते नीलाभिजातीति वदतीति अत्थो. ते हि सविसेसं अत्तकिलमथानुयोगमनुयुत्ता. तथा हि ते कण्टके वत्तन्ता विय भवन्तीति कण्टकवुत्तिकाति वुत्ता. नीलस्स धम्मस्स अभिजाति यस्साति नीलाभिजाति. एवमितरेसुपि.

अम्हाकं सञ्ञोजनगण्ठो नत्थीति वादिनो बाहिरकपब्बजिता निगण्ठा. एकमेव साटकं परिदहन्ता एकसाटका. कण्हतो परिसुद्धो नीलो, ततो पन लोहितोतिआदिना यथाक्कमं तस्स परिसुद्धं वादं दस्सेतुं ‘‘इमे किरा’’तिआदि वुत्तं. पण्डरतराति भुञ्जननहानपटिक्खेपादिवतसमायोगेन परिसुद्धतरा कण्हनीलमुपादाय लोहितस्सापि परिसुद्धभावेन वत्तब्बतो. ओदातवसनाति ओदातवत्थपरिदहना. अचेलकसावकाति आजीवकसावकभूता. ते किर आजीवकलद्धिया विसुद्धचित्तताय निगण्ठेहिपि पण्डरतरा हलिद्दाभानम्पि पुरिमे उपादाय परिसुद्धभावप्पत्तितो. ‘‘एव’’न्तिआदिना तस्स छन्दागमनं दस्सेति. नन्दादीनं सावकभूता पब्बजिता आजीवका. तथा आजीवकिनियो. नन्दादयो किर तथारूपं आजीवकपटिपत्तिं उक्कंसं पापेत्वा ठिता, तस्मा निगण्ठेहि आजीवकसावकेहि पब्बजितेहि पण्डरतरा वुत्ता परमसुक्काभिजातीति अयं तस्स लद्धि.

पुरिसभूमियोति पधाननिद्देसो. इत्थीनम्पि हेता भूमियो एस इच्छतेव. सत्त दिवसेति अच्चन्तसञ्ञोगवचनं, एत्तकम्पि मन्दा मोमूहाति. सम्बाधट्ठानतोति मातुकुच्छिं सन्धायाह. रोदन्ति चेव विरवन्ति च तमनुस्सरित्वा. खेदनं, कीळनञ्च खिड्डासद्देनेव सङ्गहेत्वा खिड्डाभूमि वुत्ता. पदस्स निक्खिपनं पदनिक्खिपनं. यदा तथा पदं निक्खिपितुं समत्थो, तदा पदवीमंसभूमि नामाति भावो. वतावतस्स जाननकाले. भिक्खु च पन्नकोतिआदिपि तेसं बाहिरकानं पाळियेव. तत्थ पन्नकोति भिक्खाय विचरणको, तेसं वा पटिपत्तिया पटिपन्नको. जिनोति जिण्णो जरावसेन हीनधातुको, अत्तनो वा पटिपत्तिया पटिपक्खं जिनित्वा ठितो. सो किर तथाभूतो धम्मम्पि कस्सचि न कथेसि. तेनाह ‘‘न किञ्चि आहा’’ति. ओट्ठवदनादिविप्पकारे कतेपि खमनवसेन न किञ्चि कथेतीतिपि वदन्ति. अलाभिन्ति ‘‘सो न कुम्भिमुखा पटिग्गण्हाती’’तिआदिना नयेन महासीहनादसुत्ते (दी. नि. १.३९४; म. नि. १.१५५) वुत्तअलाभहेतुसमायोगेन अलाभिं. ततोयेव जिघच्छादुब्बलपरेतताय सयनपरायनट्ठेन समणं पन्नभूमीति वदति.

आजीववुत्तिसतानीति सत्तानमाजीवभूतानि जीविकावुत्तिसतानि. ‘‘परिब्बाजकसतानी’’ति वुच्चमानेपि चेस सभावलिङ्गमजानन्तो ‘‘परिब्बाजकसते’’ति वदति. एवमञ्ञेसुपि. तेनाह ‘‘परिब्बाजकपब्बज्जासतानी’’ति. नागभवनं नागमण्डलं यथा ‘‘महिंसकमण्डल’’न्ति. परमाणुआदि रजो. पसुग्गहणेन एळकजाति गहिता. मिगग्गहणेन रुरुगवयादि मिगजाति. गण्ठिम्हीति फळुम्हि, पब्बेति अत्थो. चातुमहाराजिकादिब्रह्मकायिकादिवसेन, तेसञ्च अन्तरभेदवसेन बहू देवा. तत्थ चातुमहाराजिकानं एकच्चअन्तरभेदो महासमयसुत्तेन (दी. नि. २.३३१) दीपेतब्बो. ‘‘सो पना’’तिआदिना अजानन्तो पनेस बहू देवेपि सत्त एव वदतीति तस्स अप्पमाणतं दस्सेति. मनुस्सापि अनन्ताति दीपदेसकुलवंसाजीवादिविभागवसेन. पिसाचा एव पेसाचा, ते अपरपेतादिवसेन महन्तमहन्ता, बहुतराति अत्थो. बाहिरकसमये पन ‘‘छद्दन्तदहमन्दाकिनियो कुवाळियमुचलिन्दनामेन वोहरिता’’ति (दी. नि. टी. १.१६८) आचरियेन वुत्तं.

गण्ठिकाति पब्बगण्ठिका. पब्बगण्ठिम्हि हि पवुटसद्दो. महापपाताति महातटा. पारिसेसनयेन खुद्दकपपातसतानि. एवं सुपिनेसुपि. ‘‘महाकप्पिनो’’ति इदं ‘‘महाकप्पान’’न्ति अत्थतो वेदितब्बं. सद्दतो पनेस अजानन्तो एवं वदतीति न विचारणक्खमं. तथा ‘‘चुल्लासीति सतसहस्सानी’’ति इदम्पि. सो हि ‘‘चतुरासीति सतसहस्सानी’’ति वत्तुमसक्कोन्तो एवं वदति. सद्दरचका पन ‘‘चतुरासीतिया तुलोपो, चस्स चु, रस्स लो, द्वित्तञ्चा’’ति वदन्ति. एत्तका महासराति एतप्पमाणवता महासरतो, सत्तमहासरतोति वुत्तं होति. किराति तस्स वादानुस्सवने निपातो. पण्डितोपि…पे… न गच्छति, कस्मा? सत्तानं संसरणकालस्स नियतभावतो.

‘‘अचेलकवतेन वा अञ्ञेन वा येन केनची’’ति वुत्तमतिदिसति ‘‘तादिसेनेवा’’ति इमिना. तपोकम्मेनाति तपकरणेन. एत्थापि ‘‘तादिसेनेवा’’ति अधिकारो. यो…पे… विसुज्झति, सो अपरिपक्कं कम्मं परिपाचेति नामाति योजना. अन्तराति चतुरासीतिमहाकप्पसतसहस्सानमब्भन्तरे. फुस्स फुस्साति पत्वा पत्वा. वुत्तपरिमाणं कालन्ति चतुरासीतिमहाकप्पसतसहस्सपमाणं कालं. इदं वुत्तं होति – अपरिपक्कं संसरणनिमित्तं कम्मं सीलादिना सीघंयेव विसुद्धप्पत्तिया परिपाचेति नाम. परिपक्कं कम्मं फुस्स फुस्स कालेन परिपक्कभावानापादनेन ब्यन्तिं विगमनं करोति नामाति. दोणेनाति परिमिननदोणतुम्बेन. रूपकवसेनत्थो लब्भतीति वुत्तं ‘‘मितं विया’’ति. न हापनवड्ढनं पण्डितबालवसेनाति दस्सेति ‘‘न संसारो’’तिआदिना. वड्ढनं उक्कंसो. हापनं अवकंसो.

कतसुत्तगुळेति कतसुत्तवट्टियं. पलेतीति परेति यथा ‘‘अभिसम्परायो’’ति, (महानि. ६९; चूळनि. ८५; पटि. म. ३.४) र-कारस्स पन ल-कारं कत्वा एवं वुत्तं यथा ‘‘पलिबुद्धो’’ति (चूळनि. १५; मि. प. ३.६). सो च चुरादिगणवसेन गतियन्ति वुत्तं ‘‘गच्छती’’ति. इमाय उपमाय चेस सत्तानं संसारो अनुक्कमेन खीयतेव, न वड्ढति परिच्छिन्नरूपत्ताति इममत्थं विभावेतीति आह ‘‘सुत्ते खीणे’’तिआदि. तत्थेवाति खीयनट्ठानेयेव.

अजितकेसकम्बलवादवण्णना

१७१. दिन्नन्ति देय्यधम्मसीसेन दानचेतनायेव वुत्ता. तंमुखेन च फलन्ति दस्सेति ‘‘दिन्नस्स फलाभाव’’न्ति इमिना. दिन्नञ्हि मुख्यतो अन्नादिवत्थु, तं कथमेस पटिक्खिपिस्सति. एस नयो यिट्ठं हुतन्ति एत्थापि. सब्बसाधारणं महादानं महायागो. पाहुनभावेन कत्तब्बसक्कारो पाहुनकसक्कारो. फलन्ति आनिसंसफलं, निस्सन्दफलञ्च. विपाकोति सदिसफलं. चतुरङ्गसमन्नागते दाने ठानन्तरादिपत्ति विय हि आनिसंसो, सङ्खब्राह्मणस्स दाने (जा. १.१०.३९) ताणलाभमत्तं विय निस्सन्दो, पटिसन्धिसङ्खातं सदिसफलं विपाको. अयं लोको, परलोकोति च कम्मुना लद्धब्बो वुत्तो फलाभावमेव सन्धाय पटिक्खिपनतो. पच्चक्खदिट्ठो हि लोको कथं तेन पटिक्खित्तो सिया. ‘‘सब्बे तत्थ तत्थेव उच्छिज्जन्ती’’ति इमिना कारणमाह, यत्थ यत्थ भवयोनिआदीसु ठिता इमे सत्ता, तत्थ तत्थेव उच्छिज्जन्ति, निरुदयविनासवसेन विनस्सन्तीति अत्थो. तेसूति मातापितूसु. फलाभाववसेनेव वदति, न मातापितूनं, नापि तेसु इदानि करियमानसक्कारासक्कारानमभाववसेन तेसं लोके पच्चक्खत्ता. पुब्बुळस्स विय इमेसं सत्तानं उप्पादो नाम केवलो, न चवित्वा आगमनपुब्बको अत्थीति दस्सनत्थं ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘चवित्वा उपपज्जनका सत्ता नाम नत्थी’’ति. समणेन नाम याथावतो जानन्तेन कस्सचि अकथेत्वा सञ्ञतेन भवितब्बं, अञ्ञथा अहोपुरिसिका नाम सिया. किञ्हि परो परस्स करिस्सति, तथा च अत्तनो सम्पादनस्स कस्सचि अवस्सयो एव न सिया तत्थ तत्थेव उच्छिज्जनतोति इममत्थं सन्धाय ‘‘ये इमञ्च…पे… पवेदेन्ती’’ति आह. अयं अट्ठकथावसेसको अत्थो.

चतूसु महाभूतेसु नियुत्तो चातुमहाभूतिको, अत्थमत्ततो पन दस्सेतुं ‘‘चतुमहाभूतमयो’’ति वुत्तं. यथा हि मत्तिकाय निब्बत्तं भाजनं मत्तिकामयं, एवमयम्पि चतूहि महाभूतेहि निब्बत्तो चतुमहाभूतमयोति वुच्चति. अज्झत्तिकपथवीधातूति सत्तसन्तानगता पथवीधातु. बाहिरपथवीधातुन्ति बहिद्धा महापथविं, तेन पथवीयेव कायोति दस्सेति. अनुगच्छतीति अनुबन्धति. उभयेनापीति पदद्वयेनपि. उपेति उपगच्छतीति बाहिरपथविकायतो तदेकदेसभूता पथवी आगन्त्वा अज्झत्तिकभावप्पत्ति हुत्वा सत्तभावेन सण्ठिता, सा च महापथवी घटादिगतपथवी विय इदानि तमेव बाहिरं पथविकायं समुदायभूतं पुन उपेति उपगच्छति, सब्बसो तेन बाहिरपथविकायेन निब्बिसेसतं एकीभावमेव गच्छतीति अत्थो. आपादीसुपि एसेव नयोति एत्थ पज्जुन्नेन महासमुद्दतो गहितआपो विय वस्सोदकभावेन पुनपि महासमुद्दं, सूरियरंसितो गहितइन्दग्गिसङ्खाततेजो विय पुनपि सूरियरंसिं, महावायुक्खन्धतो निग्गतमहावातो विय पुनपि महावायुक्खन्धं उपेति उपगच्छतीति परिकप्पनामत्तेन दिट्ठिगतिकस्स अधिप्पायो.

मनच्छट्ठानि इन्द्रियानीति मनमेव छट्ठं येसं चक्खुसोतघानजिव्हाकायानं, तानि इन्द्रियानि. आकासं पक्खन्दन्ति तेसं विसयभावाति वदन्ति. विसयीगहणेन हि विसयापि गहिता एव होन्ति. कथं गणिता मञ्चपञ्चमाति आह ‘‘मञ्चो चेव…पे… अत्थो’’ति. आळाहनं सुसानन्ति अत्थतो एकं. गुणागुणपदानीति गुणदोसकोट्ठासानि. सरीरमेव वा पदानि तंतंकिरियाय पज्जितब्बतो. पारावतपक्खिवण्णानीति पारावतस्स नाम पक्खिनो वण्णानि. ‘‘पारावतपक्खवण्णानी’’ति पाठो, पारावतसकुणस्स पत्तवण्णानीति अत्थो. भस्मन्ताति छारिकापरियन्ता. तेनाह ‘‘छारिकावसानमेवा’’ति. आहुतिसद्देनेत्थ ‘‘दिन्नं यिट्ठं हुत’’न्ति वुत्तप्पकारं दानं सब्बम्पि गहितन्ति दस्सेति ‘‘पाहुनकसक्कारादिभेदं दिन्नदान’’न्ति इमिना, विरूपेकसेसनिद्देसो वा एस. अत्थोति अधिप्पायतो अत्थो सद्दतो तस्स अनधिगमितत्ता. एवमीदिसेसु. दब्बन्ति मुय्हन्तीति दत्तू, बालपुग्गला, तेहि दत्तूहि. किं वुत्तं होतीति आह ‘‘बाला देन्ती’’तिआदि. पाळियं ‘‘लोको अत्थी’’ति मति येसं ते अत्थिका, ‘‘अत्थी’’ति चेदं नेपातिकपदं, तेसं वादो अत्थिकवादो, तं अत्थिकवादं.

तत्थाति तेसु यथावुत्तेसु तीसु मिच्छावादीसु. कम्मं पटिबाहति अकिरियवादिभावतो. विपाकं पटिबाहति सब्बेन सब्बं आयतिं उपपत्तिया पटिक्खिपनतो. विपाकन्ति च आनिसंसनिस्सन्दसदिसफलवसेन तिविधम्पि विपाकं. उभयं पटिबाहति सब्बसो हेतुपटिसेधनेनेव फलस्सापि पटिसेधितत्ता. उभयन्ति च कम्मं विपाकम्पि. सो हि ‘‘अहेतू अप्पच्चया सत्ता संकिलिस्सन्ति, विसुज्झन्ति चा’’ति वदन्तो कम्मस्स विय विपाकस्सापि संकिलेसविसुद्धीनं पच्चयत्ताभावजोतनतो तदुभयं पटिबाहति नाम. विपाको पटिबाहितो होति असति कम्मस्मिं विपाकाभावतो. कम्मं पटिबाहितं होति असति विपाके कम्मस्स निरत्थकतापत्तितो. इतीति वुत्तत्थनिदस्सनं. अत्थतोति सरूपतो, विसुं विसुं तंतंदिट्ठिदीपकभावेन पाळियं आगतापि तदुभयपटिबाहकावाति अत्थो. पच्चेकं तिविधदिट्ठिका एव ते उभयपटिबाहकत्ता. ‘‘उभयप्पटिबाहका’’ति हि हेतुवचनं हेतुगब्भत्ता तस्स विसेसनस्स. अहेतुकवादा चेवातिआदि पटिञ्ञावचनं तप्फलभावेन निच्छितत्ता. तस्मा विपाकपटिबाहकत्ता नत्थिकवादा, कम्मपटिबाहकत्ता अकिरियवादा, तदुभयपटिबाहकत्ता अहेतुकवादाति यथालाभं हेतुफलतासम्बन्धो वेदितब्बो. यो हि विपाकपटिबाहनेन नत्थिकदिट्ठिको उच्छेदवादी, सो अत्थतो कम्मपटिबाहनेन अकिरियदिट्ठिको, उभयपटिबाहनेन अहेतुकदिट्ठिको च होति. सेसद्वयेपि एसेव नयो.

‘‘ये वा पना’’तिआदिना तेसमनुदिट्ठिकानं नियामोक्कन्तिविनिच्छयो वुत्तो. तत्थ तेसन्ति पूरणादीनं. सज्झायन्तीति तं दिट्ठिदीपकं गन्थं यथा तथा तेहि कतं उग्गहेत्वा पठन्ति. वीमंसन्तीति तस्स अत्थं विचारेन्ति. ‘‘तेस’’न्तिआदि वीमंसनाकारदस्सनं. ‘‘करोतो…पे… उच्छिज्जती’’ति एवं वीमंसन्तानं तेसन्ति सम्बन्धो. तस्मिं आरम्मणेति यथापरिकप्पिते कम्मफलाभावादिके ‘‘करोतो न करीयति पाप’’न्तिआदि नयप्पवत्ताय मिच्छादस्सनसङ्खाताय लद्धिया आरम्मणे. मिच्छासति सन्तिट्ठतीति मिच्छासतिसङ्खाता लद्धिसहगता तण्हा सन्तिट्ठति. ‘‘करोतो न करीयति पाप’’न्तिआदिवसेन हि अनुस्सवूपलद्धे अत्थे तदाकारपरिवितक्कनेहि सविग्गहे विय सरूपतो चित्तस्स पच्चुपट्ठिते चिरकालपरिचयेन ‘‘एवमेत’’न्ति निज्झानक्खमभावूपगमने, निज्झानक्खन्तिया च तथा तथा गहिते पुनप्पुनं तथेव आसेवन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स मिच्छावितक्केन समानीयमाना मिच्छावायामुपत्थम्भिता अतंसभावम्पि ‘‘तंसभाव’’न्ति गण्हन्ती मिच्छालद्धिसहगता तण्हा मुसा वितथं सरणतो पवत्तनतो मिच्छासतीति वुच्चति. चतुरङ्गुत्तरटीकायम्पि (अ. नि. अट्ठ. २.४.३०) चेस अत्थो वुत्तोयेव. मिच्छासङ्कप्पादयो विय हि मिच्छासति नाम पाटियेक्को कोचि धम्मो नत्थि, तण्हासीसेन गहितानं चतुन्नम्पि अकुसलक्खन्धानमेतं अधिवचनन्ति मज्झिमागमट्ठकथायम्पि सल्लेखसुत्तवण्णनायं (म. नि. अट्ठ. १.८३) वुत्तं.

चित्तं एकग्गं होतीति यथासकं वितक्कादिपच्चयलाभेन तस्मिं आरम्मणे अवट्ठितताय अनेकग्गतं पहाय एकग्गं अप्पितं विय होति, चित्तसीसेन चेत्थ मिच्छासमाधि एव वुत्तो. सो हि पच्चयविसेसेहि लद्धभावनाबलो ईदिसे ठाने समाधानपतिरूपककिच्चकरोयेव होति वालविज्झनादीसु वियाति दट्ठब्बं. जवनानि जवन्तीति अनेकक्खत्तुं तेनाकारेन पुब्बभागियेसु जवनवारेसु पवत्तेसु सन्निट्ठानभूते सब्बपच्छिमे जवनवारे सत्त जवनानि जवन्ति. ‘‘पठमजवने सतेकिच्छा होन्ति, तथा दुतियादीसू’’ति इदं धम्मसभावदस्सनमेव, न पन तस्मिं खणे तेसं तिकिच्छा केनचि सक्का कातुन्ति दस्सनं तेस्वेव ठत्वा सत्तमजवनस्स अवस्समुप्पज्जमानस्स निवत्तितुं असक्कुणेय्यत्ता, एवं लहुपरिवत्ते च चित्तवारे ओवादानुसासन वसेन तिकिच्छाय असम्भवतो. तेनाह ‘‘बुद्धानम्पि अतेकिच्छा अनिवत्तिनो’’ति. अरिट्ठकण्टकसदिसाति अरिट्ठभिक्खुकण्टकसामणेरसदिसा, ते विय अतेकिच्छा अनिवत्तिनो मिच्छादिट्ठिगतिकायेव जाताति वुत्तं होति.

तत्थाति तेसु तीसु मिच्छादस्सनेसु. कोचि एकं दस्सनं ओक्कमतीति यस्स एकस्मिंयेव अभिनिवेसो, आसेवना च पवत्ता, सो एकमेव दस्सनं ओक्कमति. कोचि द्वे, कोचि तीणिपीति यस्स द्वीसु, तीसुपि वा अभिनिवेसो, आसेवना च पवत्ता, सो द्वे, तीणिपि ओक्कमति, एतेन पन वचनेन या पुब्बे ‘‘इति सब्बेपेते अत्थतो उभयप्पटिबाहका’’तिआदिना उभयप्पटिबाहकतामुखेन दीपिता अत्थतो सिद्धा सब्बदिट्ठिकता, सा पुब्बभागिया. या पन मिच्छत्तनियामोक्कन्तिभूता, सा यथासकं पच्चयसमुदागमसिद्धितो भिन्नारम्मणानं विय विसेसाधिगमानं एकज्झं अनुप्पत्तिया अञ्ञमञ्ञं अब्बोकिण्णा एवाति दस्सेति. ‘‘एकस्मिं ओक्कन्तेपी’’तिआदिना तिस्सन्नम्पि दिट्ठीनं समानसामत्थियतं, समानफलतञ्च विभावेति. सग्गावरणादिना हेता समानसामत्थिया चेव समानफला च, तस्मा तिस्सोपि चेता एकस्स उप्पन्नापि अब्बोकिण्णा एव, एकाय विपाके दिन्ने इतरा तस्सा अनुबलप्पदायिकायोति दट्ठब्बं. ‘‘पत्तो सग्गमग्गावरणञ्चेवा’’तिआदिं वत्वा ‘‘अभब्बो’’तिआदिना तदेवत्थं आविकरोति. मोक्खमग्गावरणन्ति निब्बानपथभूतस्स अरियमग्गस्स निवारणं. पगेवाति पटिक्खेपत्थे निपातो, मोक्खसङ्खातं पन निब्बानं गन्तुं का नाम कथाति अत्थो. अपिच पगेवाति पा एव, पठमतरमेव मोक्खं गन्तुमभब्बो, मोक्खगमनतोपि दूरतरमेवाति वुत्तं होति. एवमञ्ञत्थापि यथारहं.

‘‘वट्टखाणु नामेस सत्तो’’ति इदं वचनं नेय्यत्थमेव, न नीतत्थं. तथा हि वुत्तं पपञ्चसूदनियं नाम मज्झिमागमट्ठकथायं ‘‘किं पनेस एकस्मिंयेव अत्तभावे नियतो होति, उदाहु अञ्ञस्मिम्पीति? एकस्मिंयेव नियतो, आसेवनवसेन पन भवन्तरेपि तं तं दिट्ठिं रोचेतियेवा’’ति (म. नि. अट्ठ. ३.१०३). अकुसलञ्हि नामेतं अबलं दुब्बलं, न कुसलं विय सबलं महाबलं, तस्मा ‘‘एकस्मिंयेव अत्तभावे नियतो’’ति तत्थ वुत्तं. अञ्ञथा सम्मत्तनियामो विय मिच्छत्तनियामोपि अच्चन्तिको सिया, न च अच्चन्तिको. यदेवं वट्टखाणुजोतना कथं युज्जेय्याति आह ‘‘आसेवनवसेना’’तिआदि, तस्मा यथा सत्तङ्गुत्तरपाळियं ‘‘सकिं निमुग्गोपि निमुग्गो एव बालो’’ति [अ. नि. ७.१५ (अत्थतो समानं)] वुत्तं, एवं वट्टखाणुजोतनापि वुत्ता. यादिसे हि पच्चये पटिच्च अयं तं तं दस्सनं ओक्कन्तो, पुन कदाचि तप्पटिपक्खे पच्चये पटिच्च ततो सीसुक्खिपनमस्स न होतीति न वत्तब्बं. तस्मा तत्थ, (म. नि. अट्ठ. ३.१०२) इध च अट्ठकथायं ‘‘एवरूपस्स हि येभुय्येन भवतो वुट्ठानं नाम नत्थी’’ति येभुय्यग्गहणं कतं, इति आसेवनवसेन भवन्तरेपि तंतंदिट्ठिया रोचनतो येभुय्येनस्स भवतो वुट्ठानं नत्थीति कत्वा वट्टखाणुको नामेस जातो, न पन मिच्छत्तनियामस्स अच्चन्तिकतायाति नीहरित्वा ञातब्बत्थताय नेय्यत्थमिदं, न नीतत्थन्ति वेदितब्बं. यं सन्धाय अभिधम्मेपि ‘‘अरहा, ये च पुथुज्जना मग्गं न पटिलभिस्सन्ति, ते रूपक्खन्धञ्च न परिजानन्ति, वेदनाक्खन्धञ्च न परिजानिस्सन्ती’’तिआदि (यम. १.खन्धयमक २१०) वुत्तं. पथविगोपकोति यथावुत्तकारणेन पथविपालको. तदत्थं समत्थेतुं ‘‘येभुय्येना’’तिआदि वुत्तं.

एवं मिच्छादिट्ठिया परमसावज्जानुसारेन सोतूनं सतिमुप्पादेन्तो ‘‘तस्मा’’तिआदिमाह. तत्थ तस्माति यस्मा एवं संसारखाणुभावस्सापि पच्चयो अपण्णकजातो, तस्मा परिवज्जेय्याति सम्बन्धो. अकल्याणजनन्ति कल्याणधम्मविरहितजनं असाधुजनं. आसीविसन्ति आसुमागतहलाहलं. भूतिकामोति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थानं वसेन अत्तनो गुणेहि वुड्ढिकामो. विचक्खणोति पञ्ञाचक्खुना विविधत्थस्स पस्सको, धीरोति अत्थो.

पकुधकच्चायनवादवण्णना

१७४. ‘‘अकटा’’ति एत्थ त-कारस्स ट-कारादेसोति आह ‘‘अकता’’ति, समेन, विसमेन वा केनचिपि हेतुना अकता, न विहिताति अत्थो. तथा अकटविधाति एत्थापि. नत्थि कतविधो करणविधि एतेसन्ति अकटविधा. पदद्वयेनापि लोके केनचि हेतुपच्चयेन नेसं अनिब्बत्तभावं दस्सेति. तेनाह ‘‘एवं करोही’’तिआदि. इद्धियापि न निम्मिताति कस्सचि इद्धिमतो चेतोवसिप्पत्तस्स पुग्गलस्स, देवस्स, इस्सरादिनो च इद्धियापि न निम्मिता. अनिम्मापिताति कस्सचि अनिम्मापिता. कामं सद्दतो युत्तं, अत्थतो च पुरिमेन समानं, तथापि पाळियमट्ठकथायञ्च अनागतमेव अगहेतब्बभावे कारणन्ति दस्सेति ‘‘तं नेव पाळिय’’न्तिआदिना.

ब्रह्मजालसुत्तसंवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. १.३०) वुत्तत्थमेव. इदमेत्थ योजनामत्तं – वञ्झाति हि वञ्झपसुवञ्झतालादयो विय अफला कस्सचि अजनका, तेन पथविकायादीनं रूपादिजनकभावं पटिक्खिपति. रूपसद्दादयो हि पथविकायादीहि अप्पटिबद्धवुत्तिकाति तस्स लद्धि. पब्बतस्स कूटमिव ठिताति कूटट्ठा, यथा पब्बतकूटं केनचि अनिब्बत्तितं कस्सचि च अनिब्बत्तकं, एवमेतेपि सत्तकायाति अधिप्पायो. यमिदं ‘‘बीजतो अङ्कुरादि जायती’’ति वुच्चति, तं विज्जमानमेव ततो निक्खमति, न अविज्जमानं, इतरथा अञ्ञतोपि अञ्ञस्स उपलद्धि सिया, एवमेतेपि सत्तकाया, तस्मा एसिकट्ठायिट्ठिताति. ठितत्ताति निब्बिकारभावेन सुप्पतिट्ठितत्ता. न चलन्तीति न विकारमापज्जन्ति. विकाराभावतो हि तेसं सत्तन्नं कायानं एसिकट्ठायिट्ठितता, अनिञ्जनञ्च अत्तनो पकतिया अवट्ठानमेव. तेनाह ‘‘न विपरिणमन्ती’’ति. पकतिन्ति सभावं. अविपरिणामधम्मत्ता एव न अञ्ञमञ्ञं उपहनन्ति. सति हि विकारमापादेतब्बभावे उपघातकता सिया, तथा अनुग्गहेतब्बभावे सति अनुग्गाहकतापीति तदभावं दस्सेतुं पाळियं ‘‘नाल’’न्तिआदि वुत्तं. पथवीयेव कायेकदेसत्ता पथविकायो यथा ‘‘समुद्दो दिट्ठो’’ति, पथविसमूहो वा कायसद्दस्स समूहवाचकत्ता यथा ‘‘हत्थिकायो’’ति. जीवसत्तमानं कायानं निच्चताय निब्बिकारभावतो न हन्तब्बता, न घातेतब्बता च, तस्मा नेव कोचि हन्ता, घातेता वा अत्थीति दस्सेतुं पाळियं ‘‘सत्तन्नं त्वेव कायान’’न्तिआदि वुत्तं. यदि कोचि हन्ता नत्थि, कथं तेसं सत्थप्पहारोति तत्थ चोदनायाह ‘‘यथा’’तिआदि. तत्थ सत्तन्नं त्वेवाति सत्तन्नमेव. इतिसद्दो हेत्थ निपातमत्तं. पहतन्ति पहरितं. एकतोधारादिकं सत्थं. अन्तरेनेव पविसति, न तेसु. इदं वुत्तं होति – केवलं ‘‘अहं इमं जीविता वोरोपेमी’’ति तेसं तथा सञ्ञामत्तमेव, हननघातनादि पन परमत्थतो नत्थेव कायानं अविकोपनीयभावतोति.