अजातसत्तुउपासकत्तपटिवेदनाकथावण्णना
२५०. एत्तावता भगवता देसितस्स सामञ्ञफलसुत्तस्स अत्थवण्णनं कत्वा इदानि धम्मसङ्गाहकेहि सङ्गीतस्स ‘‘एवं वुत्ते’’तिआदिपाठस्सपि अत्थवण्णनं करोन्तो पठमं सम्बन्धं दस्सेतुं ‘‘राजा’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं सामञ्ञफले, सुत्तपदेसे वा. करणं कारो, साधु इति कारो तथा, ‘‘साधु भगवा, साधु सुगता’’तिआदिना तं पवत्तेन्तो. आदिमज्झपरियोसानन्ति देसनाय आदिञ्च मज्झञ्च परियोसानञ्च. सक्कच्चं सादरं गारवं सुत्वा, ‘‘चिन्तेत्वा’’ति एत्थ इदं पुब्बकालकिरियावचनं. इमे पञ्हे पुथू समणब्राह्मणे पुच्छन्तो अहं चिरं वत अम्हि, एवं पुच्छन्तोपि अहं थुसे कोट्टेन्तो विय कञ्चि सारं नालत्थन्ति योजना. तथा यो…पे… विस्सज्जेसि, तस्स भगवतो गुणसम्पदा अहो वत. दसबलस्स गुणानुभावं अजानन्तो अहं वञ्चितो सुचिरं वत अम्हीति. वञ्चितोति च अञ्ञाणेन वञ्चितो आवट्टितो, मोहेन पटिच्छादितो अम्हीति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘दसबलस्स गुणानुभावं अजानन्तो’’ति. सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठति. चिन्तेत्वा आविकरोन्तोति सम्बन्धो. उल्लङ्घनसमत्थायपि उब्बेगपीतिया अनुल्लङ्घनम्पि सियाति आह ‘‘पञ्चविधाय पीतिया फुटसरीरो’’ति. फुटसरीरोति च फुसितसरीरोति अत्थो, न ब्यापितसरीरोति सब्बाय पीतिया अब्यापितत्ता. तन्ति अत्तनो पसादस्स आविकरणं, उपासकत्तपवेदनञ्च. आरद्धं धम्मसङ्गाहकेहि.
अभिक्कन्ताति अतिक्कन्ता विगता, विगतभावो च खयो एवाति आह ‘‘खये दिस्सती’’ति. तथा हि वुत्तं ‘‘निक्खन्तो पठमो यामो’’ति. अभिक्कन्ततरोति अतिविय कन्ततरो मनोरमो, तादिसो च सुन्दरो भद्दको नामाति वुत्तं ‘‘सुन्दरे’’ति.
‘‘को मे’’तिआदि गाथा विमानवत्थुम्हि (वि. व. ८५७). तत्थ कोति देवनागयक्खगन्धब्बादीसु कतमो. मेति मम. पादानीति पादे, लिङ्गविपरियायोयं. इद्धियाति ईदिसाय देविद्धिया. यससाति ईदिसेन परिवारेन, परिजनेन च. जलन्ति जलन्तो विज्जोतमानो. अभिक्कन्तेनाति अतिविय कन्तेन कमनीयेन, अभिरूपेनाति वुत्तं होति. वण्णेनाति छविवण्णेन सरीरवण्णनिभाय. सब्बा ओभासयं दिसाति सब्बा दसपि दिसा ओभासयन्तो. चन्दो विय, सूरियो विय च एकोभासं एकालोकं करोन्तो को वन्दतीति सम्बन्धो.
अभिरूपेति अतिरेकरूपे उळारवण्णेन सम्पन्नरूपे. अब्भानुमोदनेति अभिअनुमोदने अभिप्पमोदितभावे. किमत्थियं ‘‘अब्भानुमोदने’’ति वचनन्ति आह ‘‘तस्मा’’तिआदि. युत्तं ताव होतु अब्भानुमोदने, कस्मा पनायं द्विक्खत्तुं वुत्तोति चोदनाय सोधनामुखेन आमेडितविसयं निद्धारेति ‘‘भये कोधे’’तिआदिना, इमिना सद्दलक्खणेन हेतुभूतेन एवं वुत्तो, इमिना च इमिना च विसयेनाति वुत्तं होति. ‘‘साधु साधु भन्ते’’ति आमेडितवसेन अत्थं दस्सेत्वा तस्स विसयं निद्धारेन्तो एवमाहातिपि सम्बन्धं वदन्ति. तत्थ ‘‘चोरो चोरो, सप्पो सप्पो’’तिआदीसु भये आमेडितं, ‘‘विज्झ विज्झ, पहर पहरा’’तिआदीसु कोधे, ‘‘साधु साधू’’तिआदीसु (सं. नि. २.१२७; ३.३५; ५.१०८५) पसंसायं, ‘‘गच्छ गच्छ, लुनाहि लुनाही’’तिआदीसु तुरिते, ‘‘आगच्छ आगच्छा’’तिआदीसु कोतूहले, ‘‘बुद्धो बुद्धोति चिन्तेन्तो’’तिआदीसु (बु. वं. २.४४) अच्छरे, ‘‘अभिक्कमथायस्मन्तो अभिक्कमथायस्मन्तो’’तिआदीसु (दी. नि. ३.२०; अ. नि. ९.११) हासे, ‘‘कहं एकपुत्तक, कहं एकपुत्तका’’तिआदीसु (सं. नि. २.६३) सोके, ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्तिआदीसु (उदा. २०; दी. नि. ३.३०५) पसादे. चसद्दो अवुत्तसमुच्चयत्थो, तेन गरहा असम्मानादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. ‘‘पापो पापो’’तिआदीसु हि गरहायं, ‘‘अभिरूपक अभिरूपका’’तिआदीसु असम्माने. एवमेतेसु नवसु, अञ्ञेसु च विसयेसु आमेडितवचनं बुधो करेय्य, योजेय्याति अत्थो. आमेडनं पुनप्पुनमुच्चारणं, आमेडीयति वा पुनप्पुनमुच्चारीयतीति आमेडितं, एकस्सेवत्थस्स द्वत्तिक्खत्तुं वचनं. मेडिसद्दो हि उम्मादने, आपुब्बो तु द्वत्तिक्खत्तुमुच्चारणे वत्तति यथा ‘‘एतदेव यदा वाक्य-मामेडयति वासवो’’ति.
एवं आमेडितवसेन द्विक्खत्तुं वुत्तभावं दस्सेत्वा इदानि नयिदं आमेडितवसेनेव द्विक्खत्तुं वुत्तं, अथ खो पच्चेकमत्थद्वयवसेनपीति दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. आमेडितवसेन अत्थं दस्सेत्वा विच्छावसेनापि दस्सेन्तो एवमाहातिपि वदन्ति, तदयुत्तमेव ब्यापेतब्बस्स द्विक्खत्तुमवुत्तत्ता. ब्यापेतब्बस्स हि ब्यापकेन गुणकिरियादब्बेन ब्यापनिच्छाय द्वत्तिक्खत्तुं वचनं विच्छा यथा ‘‘गामो गामो रमणीयो’’ति. तत्थ अभिक्कन्तन्ति अभिक्कमनीयं, तब्भावो च अतिइट्ठतायाति वुत्तं ‘‘अतिइट्ठ’’न्तिआदि, पदत्तयञ्चेतं परियायवचनं. एत्थाति द्वीसु अभिक्कन्तसद्देसु. ‘‘अभिक्कन्त’’न्ति वचनं अपेक्खित्वा नपुंसकलिङ्गेन वुत्तं, तं पन भगवतो वचनं धम्मदेसनायेवाति कत्वा ‘‘यदिदं भगवतो धम्मदेसना’’ति आह, यायं भगवतो धम्मदेसना मया सुता, तदिदं भगवतो धम्मदेसनासङ्खातं वचनं अभिक्कन्तन्ति अत्थो. एवं पटिनिद्देसोपि हि अत्थतो अभेदत्ता युत्तो एव ‘‘यत्थ च दिन्नं महप्फलमाहू’’तिआदीसु (वि. व. ८८८) विय. ‘‘अभिक्कन्त’’न्ति वुत्तस्स वा अत्थमत्तदस्सनं एतं, तस्मा अत्थवसेन लिङ्गविभत्तिविपरिणामो वेदितब्बो, कारियविपरिणामवसेन चेत्थ विभत्तिविपरिणामता. वचनन्ति हेत्थ सेसो, अभिक्कन्तं भगवतो वचनं, यायं भगवतो धम्मदेसना मया सुता, सा अभिक्कन्तं अभिक्कन्ताति अत्थो. दुतियपदेपि ‘‘अभिक्कन्तन्ति पसादनं अपेक्खित्वा नपुंसकलिङ्गेन वुत्त’’न्तिआदिना यथारहमेस नयो नेतब्बो.
‘‘भगवतो वचन’’न्तिआदिना अत्थद्वयसरूपं दस्सेति. तत्थ दोसनासनतोति रागादिकिलेसदोसविद्धंसनतो. गुणाधिगमनतोति सीलादिगुणानं सम्पादनवसेन अधिगमापनतो. ये गुणे देसना अधिगमेति, तेसु ‘‘गुणाधिगमनतो’’ति वुत्तेसुयेव गुणेसु पधानभूता गुणा दस्सेतब्बाति ते पधानभूते गुणे ताव दस्सेतुं ‘‘सद्धाजननतो पञ्ञाजननतो’’ति वुत्तं. सद्धापधाना हि लोकिया गुणा, पञ्ञापधाना लोकुत्तराति, पधाननिद्देसो चेस देसनाय अधिगमेतब्बेहि सीलसमाधिदुकादीहिपि योजनासम्भवतो. अञ्ञम्पि अत्थद्वयं दस्सेति ‘‘सात्थतो’’तिआदिना. सीलादिअत्थसम्पत्तिया सात्थतो. सभावनिरुत्तिसम्पत्तिया सब्यञ्जनतो. सुविञ्ञेय्यसद्दपयोगताय उत्तानपदतो. सण्हसुखुमभावेन दुब्बिञ्ञेय्यत्थताय गम्भीरत्थतो. सिनिद्धमुदुमधुरसद्दपयोगताय कण्णसुखतो. विपुलविसुद्धपेमनीयत्थताय हदयङ्गमतो. मानातिमानविधमनेन अनत्तुक्कंसनतो. थम्भसारम्भनिम्मद्दनेन अपरवम्भनतो. हिताधिप्पायप्पवत्तिया परेसं रागपरिळाहादिवूपसमनेन करुणासीतलतो. किलेसन्धकारविधमनेन पञ्ञावदाततो. अवदातं, ओदातन्ति च अत्थतो एकं. करवीकरुतमञ्जुताय आपाथरमणीयतो. पुब्बापराविरुद्धसुविसुद्धताय विमद्दक्खमतो. आपाथरमणीयताय एव सुय्यमानसुखतो. विमद्दक्खमताय, हितज्झासयप्पवत्तिताय च वीमंसियमानहिततोति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. आदिसद्देन पन संसारचक्कनिवत्तनतो, सद्धम्मचक्कप्पवत्तनतो, मिच्छावादविद्धंसनतो, सम्मावादपतिट्ठापनतो, अकुसलमूलसमुद्धरणतो, कुसलमूलसंरोपनतो, अपायद्वारविधानतो, सग्गमग्गद्वारविवरणतो, परियुट्ठानवूपसमनतो, अनुसयसमुग्घाटनतोति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो.
न केवलं पदद्वयेनेव, ततो परम्पि चतूहि उपमाहीति पि-सद्दो सम्पिण्डनत्थो. ‘‘चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती’’ति इदं ‘‘तेलपज्जोतं धारेय्या’’ति चतुत्थउपमाय आकारमत्तदस्सनं, न पन उपमन्तरदस्सनन्ति आह ‘‘चतूहि उपमाही’’ति. अधोमुखट्ठपितन्ति केनचि अधोमुखं ठपितं. हेट्ठामुखजातन्ति सभावेनेव हेट्ठामुखं जातं. उग्घाटेय्याति विवटं करेय्य. ‘‘हत्थे गहेत्वा’’ति समाचिक्खणदस्सनत्थं वुत्तं, ‘‘पुरत्थाभिमुखो, उत्तराभिमुखो वा गच्छा’’तिआदिना वचनमत्तं अवत्वा ‘‘एस मग्गो, एवं गच्छा’’ति हत्थे गहेत्वा निस्सन्देहं दस्सेय्याति वुत्तं होति. काळपक्खे चातुद्दसी काळपक्खचातुद्दसी. निरन्तररुक्खगहनेन एकग्घनो वनसण्डो घनवनसण्डो. मेघस्स पटलं मेघपटलं, मेघच्छन्नताति वुत्तं होति. निक्कुज्जितं उक्कुज्जेय्याति कस्सचिपि आधेय्यस्स अनाधारभूतं किञ्चि भाजनं आधारभावापादनवसेन उक्कुज्जेय्य उपरि मुखं ठपेय्य. हेट्ठामुखजातताय विमुखं, अधोमुखट्ठपितताय असद्धम्मे पतितन्ति एवं पदद्वयं निक्कुज्जितपदस्स यथादस्सितेन अत्थद्वयेन यथारहं योजेतब्बं, न यथासङ्ख्यं. अत्तनो सभावेनेव हि एस राजा सद्धम्मविमुखो, पापमित्तेन पन देवदत्तेन पितुघातादीसु उय्योजितत्ता असद्धम्मे पतितोति. वुट्ठापेन्तेन भगवताति सम्बन्धो.
‘‘कस्सपस्स भगवतो’’तिआदिना तदा रञ्ञा अवुत्तस्सापि अत्थापत्तिमत्तदस्सनं. कामञ्च कामच्छन्दादयोपि पटिच्छादका नीवरणभावतो, मिच्छादिट्ठि पन सविसेसं पटिच्छादिका सत्ते मिच्छाभिनिवेसवसेनाति आह ‘‘मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्न’’न्ति. तेनाह भगवा ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमाहं भिक्खवे वज्जं वदामी’’ति, [अ. नि. १.३१० (अत्थतो समानं)] मिच्छादिट्ठिसङ्खातगुम्बपटिच्छन्नन्ति अत्थो. ‘‘मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्नं सासनं विवरन्तेना’’ति वदन्तो सब्बबुद्धानं एकाव अनुसन्धि, एकंव सासनन्ति कत्वा कस्सपस्स भगवतो सासनम्पि इमिना सद्धिं एकसासनं करोतीति दट्ठब्बं. अङ्गुत्तरट्ठकथादीसुपि हि तथा चेव वुत्तं, एवञ्च कत्वा मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्नस्स सासनस्स विवरणवचनं उपपन्नं होतीति.
सब्बो अकुसलधम्मसङ्खातो अपायगामिमग्गो कुम्मग्गो कुच्छितो मग्गोति कत्वा. सम्मादिट्ठिआदीनं उजुपटिपक्खताय मिच्छादिट्ठिआदयो अट्ठ मिच्छत्तधम्मा मिच्छामग्गो मोक्खमग्गतो मिच्छा वितथो मग्गोति कत्वा. तेनेव हि तदुभयस्स पटिपक्खतं सन्धाय ‘‘सग्गमोक्खमग्गं आविकरोन्तेना’’ति वुत्तं. सब्बो हि कुसलधम्मो सग्गमग्गो. सम्मादिट्ठिआदयो अट्ठ सम्मत्तधम्मा मोक्खमग्गो. सप्पिआदिसन्निस्सयो पदीपो न तथा उज्जलो, यथा तेलसन्निस्सयोति तेलपज्जोतग्गहणं. धारेय्याति धरेय्य, समाहरेय्य समादहेय्याति अत्थो. बुद्धादिरतनरूपानीति बुद्धादीनं तिण्णं रतनानं वण्णायतनानि. तेसं बुद्धादिरतनरूपानं पटिच्छादकस्स मोहन्धकारस्स विद्धंसकं तथा. देसनासङ्खातं पज्जोतं तथा. तदुभयं तुल्याधिकरणवसेन वियूहित्वा तस्स धारको समादहकोति अत्थेन ‘‘तप्पटिच्छादकमोहन्धकारविद्धंसकदेसनापज्जोतधारकेना’’ति वुत्तं. एतेहि परियायेहीति यथावुत्तेहि निक्कुज्जितुक्कुज्जनपटिच्छन्नविवरणमग्गाचिक्खणतेलपज्जोतधारण सङ्खात चतुब्बिधोपमोपमितब्बप्पकारेहि, यथावुत्तेहि वा नानाविधकुहनलपनादिमिच्छाजीवविधमनादिविभावनपरियायेहि. तेनाह ‘‘अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो’’ति.
‘‘एव’’न्तिआदिना ‘‘एसाह’’न्तिआदिपाठस्स सम्बन्धं दस्सेति. पसन्नचित्ततायपसन्नाकारं करोति. पसन्नचित्तता च इमं देसनं सुत्वा एवाति अत्थं ञापेतुं ‘‘इमाय देसनाया’’तिआदि वुत्तं. इमाय देसनाय हेतुभूताय. पसन्नाकारन्ति पसन्नेहि साधुजनेहि कत्तब्बसक्कारं. सरणन्ति पटिसरणं. तेनाह ‘‘परायण’’न्ति. परायणता पन अनत्थनिसेधनेन, अत्थसम्पादनेन चाति वुत्तं ‘‘अघस्स ताता,हितस्स च विधाता’’ति. अघस्साति निस्सक्के सामिवचनं, पापतोति अत्थो. दुक्खतोतिपि वदन्ति केचि. तायति अवस्सयं करोतीति ताता. हितस्साति उपयोगत्थे सामिवचनं. विदहति संविधानं करोतीति विधाता. ‘‘इति इमिना अधिप्पायेना’’ति वदन्तो ‘‘इतिसद्दो चेत्थ लुत्तनिद्दिट्ठो, सो च आकारत्थो’’ति दस्सेति. सरणन्ति गमनं. हिताधिप्पायेन भजनं, जाननं वा, एवञ्च कत्वा विनयट्ठकथादीसु ‘‘सरणन्ति गच्छामी’’ति सहेव इतिसद्देन अत्थो वुत्तोति. एत्थ हि नायं गमि-सद्दो नी-सद्दादयो विय द्विकम्मिको, तस्मा यथा ‘‘अजं गामं नेती’’ति वुच्चति, एवं ‘‘भगवन्तं सरणं गच्छामी’’ति वत्तुं न सक्का, ‘‘सरणन्ति गच्छामी’’ति पन वत्तब्बं, तस्मा एत्थ इतिसद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति वेदितब्बं, एवञ्च कत्वा ‘‘यो बुद्धं सरणं गच्छति, सो बुद्धं वा गच्छेय्य सरणं वा’’ति (खु. पा. अट्ठ. १.गमतीयदीपना) खुद्दकनिकायट्ठकथाय उद्धटा चोदना अनवकासा. न हि गमि-सद्दं दुहादिन्यादिगणिकं करोन्ति अक्खरचिन्तकाति. होतु ताव गमि-सद्दस्स एककम्मभावो, तथापि ‘‘गच्छतेव पुब्बं दिसं, गच्छति पच्छिमं दिस’’न्तिआदीसु (सं. नि. १.१५९; ३.८७) विय ‘‘भगवन्तं, सरण’’न्ति पदद्वयस्स समानाधिकरणता युत्ताति? न, तस्स पदद्वयस्स समानाधिकरणभावानुपपत्तितो. तस्स हि समानाधिकरणभावे अधिप्पेते पटिहतचित्तोपि भगवन्तं उपसङ्कमन्तो बुद्धं सरणं गतो नाम सिया. यञ्हि तं ‘‘बुद्धो’’ति विसेसितं सरणं, तमेवेस गतोति, न चेत्थ अनुपपत्तिकेन अत्थेन अत्थो, तस्मा ‘‘भगवन्त’’न्ति गमनीयत्थस्स दीपनं, ‘‘सरण’’न्ति पन गमनाकारस्साति वुत्तनयेन इतिलोपवसेनेव अत्थो गहेतब्बोति. धम्मञ्च सङ्घञ्चाति एत्थापि एसेव नयो. होन्ति चेत्थ –
‘‘गमिस्स एककम्मत्ता, इतिलोपं विजानिया;
पटिघातप्पसङ्गत्ता, न च तुल्यत्थता सिया.
तस्मा गमनीयत्थस्स, पुब्बपदंव जोतकं;
गमनाकारस्स परं, इत्युत्तं सरणत्तये’’ति.
‘‘इति इमिना अधिप्पायेन भगवन्तं गच्छामी’’ति पन वदन्तो अनेनेव अधिप्पायेन भजनं, जाननं वा सरणगमनं नामाति नियमेति. तत्थ ‘‘गच्छामी’’तिआदीसु पुरिमस्स पुरिमस्स पच्छिमं पच्छिमं अत्थवचनं, ‘‘गच्छामी’’ति एतस्स वा अनञ्ञसाधारणतादस्सनवसेन पाटियेक्कमेव अत्थवचनं ‘‘भजामी’’तिआदिपदत्तयं. भजनञ्हि सरणाधिप्पायेन उपसङ्कमनं, सेवनं सन्तिकावचरभावो, पयिरुपासनं वत्तपटिवत्तकरणेन उपट्ठानन्ति एवं सब्बथापि अनञ्ञसाधारणतंयेव दस्सेति. एवं ‘‘गच्छामी’’ति पदस्स गतिअत्थं दस्सेत्वा बुद्धिअत्थम्पि दस्सेतुं ‘‘एवं वा’’तिआदिमाह, तत्थ एवन्ति ‘‘भगवा मे सरण’’न्तिआदिना अधिप्पायेन. कस्मा पन ‘‘गच्छामी’’ति पदस्स ‘‘बुज्झामी’’ति अयमत्थो लब्भतीति चोदनं सोधेति ‘‘येसञ्ही’’तिआदिना, अनेन च निरुत्तिनयमन्तरेन सभावतोव गमुधातुस्स बुद्धिअत्थोति दीपेति. धातूनन्ति मूलसद्दसङ्खातानं इ, या, कमु, गमुइच्चादीनं.
‘‘अधिगतमग्गे, सच्छिकतनिरोधे’’ति पदद्वयेनापि फलट्ठा एव दस्सिता, न मग्गट्ठाति ते दस्सेन्तो ‘‘यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने चा’’ति आह. ननु च कल्याणपुथुज्जनोपि ‘‘यथानुसिट्ठं पटिपज्जती’’ति वुच्चतीति? किञ्चापि वुच्चति, निप्परियायेन पन मग्गट्ठा एव तथा वत्तब्बा, न इतरो नियामोक्कमनाभावतो. तथा हि ते एव ‘‘अपायेसु अपतमाने धारेती’’ति वुत्ता. सम्मत्तनियामोक्कमनेन हि अपायविनिमुत्तिसम्भवोति. एवं अनेकेहिपि विनय- (सारत्थ. टी. १.वेरञ्जकण्डवण्णना) सुत्तन्तटीकाकारेही (दी. नि. टी. १.२५०) वुत्तं, तदेतं सम्मत्तनियामोक्कमनवसेन निप्परियायतो अपायविनिमुत्तके सन्धाय वुत्तं, तदनुपपत्तिवसेन पन परियायतो अपायविनिमुत्तकं कल्याणपुथुज्जनम्पि ‘‘यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने’’ति पदेन दस्सेतीति दट्ठब्बं. तथा हेस दक्खिणविभङ्गसुत्तादीसु (म. नि. ३.३७९) सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नभावेन वुत्तोति, छत्तविमाने (वि. व. ८८६ आदयो) छत्तमाणवको चेत्थ निदस्सनं. अधिगतमग्गे, सच्छिकतनिरोधे च यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने च पुग्गले अपायेसु अपतमाने कत्वा धारेतीति सपाठसेसयोजना. अतीतकालिकेन हि पुरिमपदद्वयेन फलट्ठानमेव गहणं, वत्तमानकालिकेन च पच्छिमेन पदेन सह कल्याणपुथुज्जनेन मग्गट्ठानमेव. ‘‘अपतमाने’’ति पन पदेन धारणाकारदस्सनं अपतनकरणवसेनेव धारेतीति, धारणसरूपदस्सनं वा. धारणं नाम अपतनकरणमेवाति, अपतनकरणञ्च अपायादिनिब्बत्तककिलेसविद्धंसनवसेन वट्टतो निय्यानमेव. ‘‘अपायेसू’’ति हि दुक्खबहुलट्ठानताय पधानवसेन वुत्तं, वट्टदुक्खेसु पन सब्बेसुपि अपतमाने कत्वा धारेतीति अत्थो वेदितब्बो. तथा हि अभिधम्मट्ठकथायं वुत्तं ‘‘सोतापत्तिमग्गो चेत्थ अपायभवतो वुट्ठाति, सकदागामिमग्गो सुगतिकामभवेकदेसतो, अनागामिमग्गो कामभवतो, अरहत्तमग्गो रूपारूपभवतो, सब्बभवेहिपि वुट्ठाति एवाति वदन्ती’’ति (ध. स. अट्ठ. ३५०) एवञ्च कत्वा अरियमग्गो निय्यानिकताय, निब्बानञ्च तस्स तदत्थसिद्धिहेतुतायाति उभयमेव निप्परियायेन धम्मो नामाति सरूपतो दस्सेतुं ‘‘सो अत्थतो अरियमग्गो चेव निब्बानञ्चा’’ति वुत्तं. निब्बानञ्हि आरम्मणं लभित्वा अरियमग्गस्स तदत्थसिद्धि, स्वायमत्थो च पाळिया एव सिद्धोति आह ‘‘वुत्तञ्चेत’’न्तिआदि. यावताति यत्तका. तेसन्ति तत्तकानं धम्मानं. ‘‘अग्गो अक्खायती’’ति वत्तब्बे ओ-कारस्स अ-कारं, म-कारागमञ्च कत्वा ‘‘अग्गमक्खायती’’ति वुत्तं. ‘‘अक्खायती’’ति चेत्थ इतिसद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा, तेन ‘‘यावता भिक्खवे धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायती’’तिआदि (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४) सुत्तपदं सङ्गण्हाति, ‘‘वित्थारो’’ति इमिना वा तदवसेससङ्गहो.
यस्मा पन अरियफलानं ‘‘ताय सद्धाय अवूपसन्ताया’’तिआदि वचनतो मग्गेन समुच्छिन्नानं किलेसानं पटिप्पस्सद्धिप्पहानकिच्चताय निय्यानानुगुणता, निय्यानपरियोसानता च, परियत्तिया पन निय्यानधम्मसमधिगमहेतुताय निय्यानानुगुणताति इमिना परियायेन वुत्तनयेन धम्मभावो लब्भति, तस्मा तदुभयम्पि सङ्गण्हन्तो ‘‘न केवलञ्चा’’तिआदिमाह. स्वायमत्थो च पाठारुळ्हो एवाति दस्सेति ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिना. तत्थ छत्तमाणवकविमानेति छत्तो किर नाम सेतब्यायं ब्राह्मणमाणवको, सो उक्कट्ठायं पोक्खरसातिब्राह्मणस्स सन्तिके सिप्पं उग्गहेत्वा ‘‘गरुदक्खिणं दस्सामी’’ति उक्कट्ठाभिमुखो गच्छति, अथस्स भगवा अन्तरामग्गे चोरन्तरायं, तावतिंसभवने निब्बत्तमानञ्च दिस्वा गाथाबन्धवसेन सरणगमनविधिं देसेसि, तस्स तावतिंसभवनुपगस्स तिंसयोजनिकं विमानं छत्तमाणवकविमानं. देवलोकेपि हि तस्स मनुस्सकाले समञ्ञा यथा ‘‘मण्डूको देवपुत्तो, (वि. व. ८५८ आदयो) कुवेरो देवराजा’’ति, इध पन छत्तमाणवकविमानं वत्थु कारणं एतस्साति कत्वा उत्तरपदलोपेन ‘‘न तथा तपति नभे सूरियो, चन्दो च न भासति न फुस्सो, यथा’’तिआदिका (वि. व. ८८९) देसना ‘‘छत्तमाणवकविमान’’न्ति वुच्चति, तत्रायं गाथा परियापन्ना, तस्मा छत्तमाणवकविमानवत्थुदेसनायन्ति अत्थो वेदितब्बो.
कामरागो भवरागोति एवमादिभेदो अनादिकालविभावितो सब्बोपि रागो विरज्जति पहीयति एतेनाति रागविरागो, मग्गो. एजासङ्खाताय तण्हाय, अन्तोनिज्झानलक्खणस्स च सोकस्स तदुप्पत्तियं सब्बसो परिक्खीणत्ता नत्थि एजा, सोको च एतस्मिन्ति अनेजं, असोकञ्च, फलं. तदट्ठकथायं (वि. व. अट्ठ. ८८७) पन ‘‘तण्हावसिट्ठानं सोकनिमित्तानं किलेसानं पटिप्पस्सम्भनतो असोक’’न्ति वुत्तं. धम्ममसङ्खतन्ति सम्पज्ज सम्भूय पच्चयेहि अप्पटिसङ्खतत्ता असङ्खतं अत्तनो सभावधारणतो परमत्थधम्मभूतं निब्बानं. तदट्ठकथायं पन ‘‘धम्मन्ति सभावधम्मं. सभावतो गहेतब्बधम्मो हेस, यदिदं मग्गफलनिब्बानानि, न परियत्तिधम्मो विय पञ्ञत्तिधम्मवसेना’’ति (वि. व. अट्ठ. ८८७) वुत्तं, एवं सति धम्मसद्दो तीसुपि ठानेसु योजेतब्बो. अप्पटिकूलसद्देन च तत्थ निब्बानमेव गहितं ‘‘नत्थि एत्थ किञ्चिपि पटिकूल’’न्ति कत्वा, अप्पटिकूलन्ति च अविरोधदीपनतो किञ्चि अविरुद्धं, इट्ठं पणीतन्ति वा अत्थो. पगुणरूपेन पवत्तितत्ता, पकट्ठगुणविभावनतो वा पगुणं. यथाह ‘‘विहिंससञ्ञी पगुणं न भासिं, धम्मं पणीतं मनुजेसु ब्रह्मे’’ति (म. नि. १.२८३; २.३३९; महाव. ९).
धम्मक्खन्धा कथिताति योजना. एवं इध चतूहिपि पदेहि परियत्तिधम्मोयेव गहितो, तदट्ठकथायं पन ‘‘सवनवेलायं, उपपरिक्खणवेलायं, पटिपज्जनवेलायन्ति सब्बदापि इट्ठमेवाति मधुरं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणसन्निस्सयाय पटिभानसम्पदाय पवत्तितत्ता सुप्पवत्तिभावतो, निपुणभावतो च पगुणं, विभजितब्बस्स अत्थस्स खन्धादिवसेन, कुसलादिवसेन, उद्देसादिवसेन च सुट्ठु विभजनतो सुविभत्तन्ति तीहिपि पदेहि परियत्तिधम्ममेव वदती’’ति (वि. व. अट्ठ. ८८७) वुत्तं. आपाथकाले विय मज्जनकालेपि, कथेन्तस्स विय सुणन्तस्सापि सम्मुखीभावतो उभतोपच्चक्खतादस्सनत्थं इधेव ‘‘इम’’न्ति आसन्नपच्चक्खवचनमाह. पुन ‘‘धम्म’’न्ति इदं यथावुत्तस्स चतुब्बिधस्सापि धम्मस्स साधारणवचनं. परियत्तिधम्मोपि हि सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठानमत्तायपि याथावपटिपत्तिया अपायपतनतो धारेति, इमस्स च अत्थस्स इदमेव छत्तमाणवकविमानं साधकन्ति दट्ठब्बं. साधारणभावेन यथावुत्तं धम्मं पच्चक्खं कत्वा दस्सेन्तो पुन ‘‘इम’’न्ति आह. यस्मा चेसा भ-कारत्तयेन च पटिमण्डिता दोधकगाथा, तस्मा ततियपादे मधुरसद्दे म-कारो अधिकोपि अरियचरियादिपदेहि विय अनेकक्खरपदेन युत्तत्ता अनुपवज्जोति दट्ठब्बं.
दिट्ठिसीलसङ्घातेनाति ‘‘यायं दिट्ठि अरिया निय्यानिका निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाय, तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४, ३५६; अ. नि. ६.११; परि. २७४) एवं वुत्ताय दिट्ठिया चेव ‘‘यानि तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि भुजिस्सानि विञ्ञुपसत्थानि अपरामट्ठानि समाधिसंवत्तनिकानि, तथारूपेहि सीलेहि सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४, ३५६; म. नि. १.४९२; ३.५४; अ. नि. ६.९२; परि. २७४) एवं वुत्तानं सीलानञ्च संहतभावेन, दिट्ठिसीलसामञ्ञेनाति अत्थो. संहतोति सङ्घटितो, समेतोति वुत्तं होति. अरियपुग्गला हि यत्थ कत्थचि दूरे ठितापि अत्तनो गुणसामग्गिया संहता एव. ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिना आहच्चपाठेन समत्थेति.
यत्थाति यस्मिं सङ्घे. दिन्नन्ति परिच्चत्तं अन्नादिदेय्यधम्मं, गाथाबन्धत्ता चेत्थ अनुनासिकलोपो. दोधकगाथा हेसा. महप्फलमाहूति ‘‘महप्फल’’न्ति बुद्धादयो आहु. चतूसूति चेत्थ च-कारो अधिकोपि वुत्तनयेन अनुपवज्जो. अच्चन्तमेव किलेसासुचितो विसुद्धत्ता सुचीसु. ‘‘सोतापन्नो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो’’तिआदिना (सं. नि. ५.४८८) वुत्तेसु चतूसु पुरिसयुगेसु. चतुसच्चधम्मस्स, निब्बानधम्मस्स च पच्चक्खतो दस्सनेन, अरियधम्मस्स पच्चक्खदस्साविताय वा धम्मदसा. ते पुग्गला मग्गट्ठफलट्ठे युगले अकत्वा विसुं विसुं पुग्गलगणनेन अट्ठ च होन्ति. इमं सङ्घं सरणत्थं सरणाय परायणाय अपायदुक्खवट्टदुक्खपरिताणाय उपेहि उपगच्छ भज सेव, एवं वा जानाहि बुज्झस्सूति सह योजनाय अत्थो. यत्थ येसु सुचीसु चतूसु पुरिसयुगेसु दिन्नं महप्फलमाहु, धम्मदसा ते पुग्गला अट्ठ च, इमं सङ्घं सरणत्थमुपेहीति वा सम्बन्धो. एवम्पि हि पटिनिद्देसो युत्तो एव अत्थतो अभिन्नत्ताति दट्ठब्बं. गाथासुखत्थञ्चेत्थ पुरिसपदे ईकारं, पुग्गलापदे च रस्सं कत्वा निद्देसो.
एत्तावताति ‘‘एसाह’’न्तिआदिवचनक्कमेन. तीणि वत्थूनि ‘‘सरण’’न्ति गमनानि, तिक्खत्तुं वा ‘‘सरण’’न्ति गमनानीति सरणगमनानि. पटिवेदेसीति अत्तनो हदयगतं वाचाय पवेदेसि.