आसवक्खयञाणकथावण्णना

२४८. इध विपस्सनापादकं चतुत्थज्झानचित्तं वेदितब्बं, न लोकियाभिञ्ञासु विय अभिञ्ञापादकं. विपस्सनापादकन्ति च विपस्सनाय पदट्ठानभूतं, विपस्सना च नामेसा तिविधा विपस्सकपुग्गलभेदेन महाबोधिसत्तानं विपस्सना, पच्चेकबोधिसत्तानं विपस्सना, सावकानं विपस्सना चाति. तत्थ महाबोधिसत्तानं, पच्चेकबोधिसत्तानञ्च विपस्सना चिन्तामयञाणसम्बन्धिका सयम्भुञाणभूता, सावकानं पन सुतमयञाणसम्बन्धिका परोपदेससम्भूता. सा ‘‘ठपेत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं अवसेसरूपारूपज्झानानं अञ्ञतरतो वुट्ठाया’’तिआदिना अनेकधा, अरूपमुखवसेन चतुधातुववत्थाने वुत्तानं तेसं तेसं धातुपरिग्गहमुखानञ्च अञ्ञतरमुखवसेन अनेकधा च विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.६६४) नानानयतो विभाविता, महाबोधिसत्तानं पन चतुवीसतिकोटिसतसहस्समुखेन पभेदगमनतो नानानयं सब्बञ्ञुतञ्ञाणसन्निस्सयस्स अरियमग्गञाणस्स अधिट्ठानभूतं पुब्बभागञाणगब्भं गण्हापेन्तं परिपाकं गच्छन्तं परमगम्भीरं सण्हसुखुमतरं अनञ्ञसाधारणं विपस्सनाञाणं होति, यं अट्ठकथासु ‘‘महावजिरञाण’’न्ति वुच्चति, यस्स च पवत्तिविभागेन चतुवीसतिकोटिसतसहस्सप्पभेदस्स पादकभावेन समापज्जियमाना चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्या देवसिकं सत्थु वळञ्जनसमापत्तियो वुच्चन्ति. स्वायं बुद्धानं विपस्सनाचारो परमत्थमञ्जुसायं विसुद्धिमग्गवण्णनायं (विसुद्धि. टी. १.१४४) उद्देसतो आचरियेन दस्सितो, ततो सो अत्थिकेहि गहेतब्बो. इध पन सावकानं विपस्सनाव अधिप्पेता.

‘‘आसवानं खयञाणाया’’ति इदं किरियापयोजनभूते तदत्थे सम्पदानवचनं, तस्मा असतिपि पयोजनवाचके पयोजनवसेनेव अत्थो वेदितब्बोति आह ‘‘खयञाणनिब्बत्तनत्थाया’’ति. एवमीदिसेसु. निब्बानं, अरहत्तमग्गो च उक्कट्ठनिद्देसेन इध खयो नाम, तत्थ ञाणं खयञाणं, तस्स निब्बत्तनसङ्खातो अत्थो पयोजनं, तदत्थायाति अत्थो. खेपेति पापधम्मे समुच्छिन्दतीति खयो, मग्गो. सो पन पापक्खयो आसवक्खयेन विना नत्थि, तस्मा ‘‘खये ञाण’’न्ति (ध. स. सुत्तन्तदुकमातिका १४८) एत्थ खयग्गहणेन आसवक्खयोव वुत्तोति दस्सेति ‘‘आसवानं खयो’’ति इमिना. अनुप्पादे ञाणन्ति आसवानमनुप्पादभूते अरियफले ञाणं. खीयिंसु आसवा एत्थाति खयो, फलं. समितपापताय समणो, समितपापता च निप्परियायतो अरहत्तफलेनेवाति आह ‘‘आसवानं खया समणो होतीति एत्थ फल’’न्ति. खयाति च खीणत्ताति अत्थो. खीयन्ति आसवा एत्थाति खयो, निब्बानं. ‘‘आसवक्खया’’ति पन समासवसेन द्विभावं कत्वा वुत्तत्ता ‘‘आसवानं खयो’’ति पदस्स अत्थुद्धारे आसवक्खयपदग्गहणं.

‘‘परवज्जानुपस्सिस्सा’’तिआदिगाथा धम्मपदे (ध. प. २५३). तत्थ उज्झानसञ्ञिनोति गरहसञ्ञिनो. अराति दूरा. ‘‘अरा सिङ्घामि वारिज’’न्तिआदीसु (सं. नि. १.२३४; जा. १.६.११६) विय हि दूरत्थोयं निपातो. ‘‘आरा’’तिपि पाठो. अरासद्दो विय आरासद्दोपि दूरत्थे एको निपातोति वेदितब्बो. तदेव हि पदं सद्दसत्थे उदाहटं. कामञ्च धम्मपदट्ठकथायं ‘‘अरहत्तमग्गसङ्खाता आरा दूरं गतोव होती’’ति (ध. प. अट्ठ. २.२५३) वुत्तं, तथापि आसववड्ढिया सङ्खारे वड्ढेन्तो विसङ्खारतो सुविदूरदूरो, तस्मा ‘‘आरा सो आसवक्खया’’ति एत्थ आसवक्खयपदं विसङ्खाराधिवचनम्पि सम्भवतीति आह ‘‘निब्बान’’न्ति. खयनं खयो, आसवानं खणनिरोधो. सेसं तस्स परियायवचनं. भङ्गो आसवानं खयोति वुत्तोति योजना. इध पन निब्बानम्पि मग्गोपि अविनाभावतो. न हि निब्बानमनारब्भ मग्गेनेव आसवानं खयो होतीति.

तन्निन्नन्ति तस्मिं आसवानं खयञाणे निन्नं. सेसं तस्सेव वेवचनं. पाळियं इदं दुक्खन्ति दुक्खस्स अरियसच्चस्स परिच्छिन्दित्वा, अनवसेसेत्वा च तदा तस्स भिक्खुनो पच्चक्खतो गहितभावदस्सनन्ति दस्सेतुं ‘‘एत्तक’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ हि एत्तकं दुक्खन्ति तस्स परिच्छिज्ज गहितभावदस्सनं. न इतो भिय्योति अनवसेसेत्वा गहितभावदस्सनं. तेनाह ‘‘सब्बम्पि दुक्खसच्च’’न्तिआदि. सरसलक्खणपटिवेधवसेन पजाननमेव यथाभूतं पजाननं नामाति दस्सेति ‘‘सरसलक्खणपटिवेधेना’’ति इमिना. रसोति सभावो रसितब्बो जानितब्बोति कत्वा, अत्तनो रसो सरसो, सो एव लक्खणं, तस्स असम्मोहतो पटिविज्झनेनाति अत्थो. असम्मोहतो पटिविज्झनञ्च नाम यथा तस्मिं ञाणे पवत्ते पच्छा दुक्खसच्चस्स सरूपादिपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा तस्स पवत्तियेव. तेन वुत्तं ‘‘यथाभूतं पजानाती’’ति. ‘‘निब्बत्तिक’’न्ति इमिना ‘‘दुक्खं समुदेति एतस्माति दुक्खसमुदयो’’ति निब्बचनं दस्सेति. तदुभयन्ति दुक्खं, दुक्खसमुदयो च. यं ठानं पत्वाति यं निब्बानं मग्गस्स आरम्मणपच्चयट्ठेन कारणभूतं आगम्म. ठानन्ति हि कारणं वुच्चति तिट्ठति एत्थ फलं तदायत्ततायाति कत्वा. तदुभयं पत्वाति च तदुभयवतो पुग्गलस्स तदुभयस्स पत्ति विय वुत्ता. पुग्गलस्सेव हि आरम्मणकरणवसेन निब्बानप्पत्ति, न तदुभयस्स. अपिच पत्वाति पापुणनहेतु, पुग्गलस्स आरम्मणकरणवसेन समापज्जनतोति अत्थो. असमानकत्तुके विय हि समानकत्तुकेपि त्वापच्चयस्स हेत्वत्थे पवत्ति सद्दसत्थेसु पाकटा. अप्पवत्तीति अप्पवत्तिनिमित्तं ‘‘न पवत्तति तदुभयमेतेना’’ति कत्वा, अप्पवत्तिट्ठानं वा ‘‘न पवत्तति तदुभयमेत्था’’ति कत्वा, अनेन च ‘‘दुक्खं निरुज्झति एत्थ, एतेनाति वा दुक्खनिरोधो’’ति निब्बचनं दस्सेति, दुक्खसमुदयस्स पन गहणं तंनिब्बत्तकस्स निरुज्झनतो तस्सापि निरुज्झनदस्सनत्थन्ति दट्ठब्बं. निब्बानपदेयेव त-सद्दो निवत्ततीति अयं-सद्दो पुन वुत्तो. सब्बनामिकञ्हि पदं वुत्तस्स वा लिङ्गस्स गाहकं, वुच्चमानस्स वा. तस्साति दुक्खनिरोधस्स. सम्पापकन्ति सच्छिकरणवसेन सम्मदेव पापकं, एतेन च ‘‘दुक्खनिरोधं गमयति, गच्छति वा एतायाति दुक्खनिरोधगामिनी, सायेव पटिपदा दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदा’’ति निब्बचनं दस्सेति.

किलेसवसेनाति आसवसङ्खातकिलेसवसेन. तदेव आसवपरियायेन दस्सेन्तो पुन आह, तस्मा न एत्थ पुनरुत्तिदोसोति अधिप्पायो. परियायदेसनाभावो नाम हि आवेणिको बुद्धधम्मोति हेट्ठा वुत्तोवायमत्थो. ननु च आसवानं दुक्खसच्चपरियायोव अत्थि, न सेससच्चपरियायो, अथ कस्मा सरूपतो दस्सितसच्चानियेव किलेसवसेन परियायतो पुन दस्सेन्तो एवमाहाति वुत्तन्ति? सच्चं, तंसम्बन्धत्ता पन सेससच्चानं तंसमुदयादिपरियायोपि लब्भतीति कत्वा एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. दुक्खसच्चपरियायभूतआसवसम्बन्धानि हि आसवसमुदयादीनीति, सच्चानि दस्सेन्तोतिपि योजेतब्बं. ‘‘आसवानं खयञाणाया’’ति आरद्धत्ता चेत्थ आसवानमेव गहणं, न सेसकिलेसानं तथा अनारद्धत्ताति दट्ठब्बं. तथा हि ‘‘कामासवापि चित्तं विमुच्चती’’तिआदिना (दी. नि. १.२४८; म. नि. १.४३३; ३.१९) आसवविमुत्तसीसेनेव सब्बकिलेसविमुत्ति वुत्ता. ‘‘इदं दुक्खन्ति यथाभूतं पजानाती’’तिआदिना मिस्सकमग्गोव इध कथितो लोकियविपस्सनाय लोकुत्तरमग्गस्स मिस्सकत्ताति वुत्तं ‘‘सह विपस्सनाय कोटिप्पत्तं मग्गं कथेसी’’ति. ‘‘जानतो पस्सतो’’ति इमिना तयोपि परिञ्ञासच्छिकिरियाभावनाभिसमया वुत्ता चतुसच्चपजाननाय एव चतुकिच्चसिद्धितो, पहानाभिसमयो पन पारिसेसतो ‘‘विमुच्चती’’ति इमिना वुत्तोति आह ‘‘मग्गक्खणं दस्सेती’’ति. चत्तारि हि किच्चानि चतुसच्चपजाननाय एव सिद्धानि. यथाह ‘‘तं खो पनिदं दुक्खं अरियसच्चं परिञ्ञातन्ति मे भिक्खवे पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु चक्खुं उदपादी’’तिआदि (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५; पटि. म. २.२९). अयं अट्ठकथामुत्तको नयो – जानतो पस्सतोति च हेतुनिद्देसो, ‘‘जाननहेतु पस्सनहेतु कामासवापि चित्तं विमुच्चती’’तिआदिना योजना. कामञ्चेत्थ जाननपस्सनकिरियानं, विमुच्चनकिरियाय च समानकालता, तथापि धम्मानं समानकालिकानम्पि पच्चयपच्चयुप्पन्नता सहजातादिकोटिया लब्भतीति, हेतुगब्भविसेसनतादस्सनमेतन्तिपि वदन्ति.

भवासवग्गहणेन चेत्थ भवरागस्स विय भवदिट्ठियापि समवरोधोति दिट्ठासवस्सापि सङ्गहो दट्ठब्बो, अधुना पन ‘‘दिट्ठासवापि चित्तं विमुच्चती’’ति कत्थचि पाठो दिस्सति, सो न पोराणो, पच्छा पमादलिखितोति वेदितब्बो. भयभेरवसुत्तसंवण्णनादीसु (म. नि. अट्ठ. १.५४) अनेकासुपि तथेव संवण्णितत्ता. एत्थ च किञ्चापि पाळियं सच्चपटिवेधो अनियमितपुग्गलस्स अनियमितकालवसेन वुत्तो, तथापि अभिसमयकाले तस्स पच्चुप्पन्नतं उपादाय ‘‘एवं जानतो एवं पस्सतो’’ति वत्तमानकालनिद्देसो कतो, सो च कामं कस्सचि मग्गक्खणतो परं यावज्जतना अतीतकालिको एव, सब्बपठमं पनस्स अतीतकालिकत्तं फलक्खणेन वेदितब्बन्ति आह ‘‘विमुत्तस्मिन्ति इमिना फलक्खण’’न्ति. पच्चवेक्खणञाणन्ति फलपच्चवेक्खणञाणं तथा चेव वुत्तत्ता. तग्गहणेन पन तदविनाभावतो सेसानि निरवसेसानि गहेतब्बानि, एकदेसानि वा अपरिपुण्णायपि पच्चवेक्खणाय सम्भवतो. ‘‘खीणा जाती’’तिआदीहि पदेहि ‘‘नापरं इत्थत्ताया’’ति पदपरियोसानेहि. तस्साति पच्चवेक्खणञाणस्स. भूमिन्ति पवत्तिट्ठानं. ननु च ‘‘विमुत्तस्मिं विमुत्त’’न्ति वुत्तं फलमेव तस्स आरम्मणसङ्खाता भूमि, अथ कथं ‘‘खीणा जाती’’तिआदीहि तस्स भूमिदस्सनन्ति चोदनं सोधेतुं ‘‘तेन ही’’तिआदि वुत्तं. यस्मा पन पहीनकिलेसपच्चवेक्खणेन विज्जमानस्सापि कम्मस्स आयतिं अप्पटिसन्धिकभावतो ‘‘खीणा जाती’’ति पजानाति, यस्मा च मग्गपच्चवेक्खणादीहि ‘‘वुसितं ब्रह्मचरिय’’न्तिआदीनि पजानाति, तस्मा ‘‘खीणा जाती’’तिआदीहि तस्स भूमिदस्सनन्ति वुत्तं होति. ‘‘तेन ञाणेना’’ति हि यथारुततो, अविनाभावतो च गहितेन पञ्चविधेन पच्चवेक्खणञाणेनाति अत्थो.

‘‘खीणा जाती’’ति एत्थ सोतुजनानं सुविञ्ञापनत्थं परम्मुखा विय चोदनं समुट्ठापेति ‘‘कतमा पना’’तिआदिना. येन पनाधिप्पायेन चोदना कता, तदधिप्पायं पकासेत्वा परिहारं वत्तुकामो ‘‘न तावस्सा’’तिआदिमाह. ‘‘न ताव…पे… विज्जमानत्ता’’ति वक्खमानमेव हि अत्थं मनसि कत्वा अयं चोदना समुट्ठापिता, तत्थ न तावस्स अतीता जाति खीणाति अस्स भिक्खुनो अतीता जाति, न ताव मग्गभावनाय खीणा. तत्थ कारणमाह ‘‘पुब्बेव खीणत्ता’’ति, मग्गभावनाय पुरिमतरमेव निरुज्झनवसेन खीणत्ताति अधिप्पायो. न अनागता अस्स जाति खीणा मग्गभावनायाति योजना. तत्थ कारणमाह ‘‘अनागते वायामाभावतो’’ति, इदञ्च अनागतभावसामञ्ञमेव गहेत्वा लेसेन चोदनाधिप्पायविभावनत्थं वदति, न अनागतविसेसं अनागते मग्गभावनाय खेपनपयोगाभावतोति अत्थो. विज्जमानेयेव हि पयोगो सम्भवति, न अविज्जमानेति वुत्तं होति. अनागतविसेसो पनेत्थ अधिप्पेतो, तस्स च खेपने वायामोपि लब्भतेव. तेनाह ‘‘या पन मग्गस्सा’’तिआदि. अनागतविसेसोति च अभाविते मग्गे उप्पज्जनारहो अनन्तरजातिभेदो वुच्चति. न पच्चुप्पन्ना अस्स जाति खीणा मग्गभावनायाति योजना. तत्थ कारणमाह ‘‘विज्जमानत्ता’’ति, एकभवपरियापन्नताय विज्जमानत्ताति अत्थो. तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा हि जाति. ‘‘या पना’’तिआदिना पन मग्गभावनाय किलेसहेतुविनासनमुखेन अनागतजातिया एव खीणभावो पकासितोति दट्ठब्बं. एकचतुपञ्चवोकारभवेसूति भवत्तयग्गहणं वुत्तनयेन अनवसेसतो जातिया खीणभावदस्सनत्थं, पुब्बपदद्वयेपेत्थ उत्तरपदलोपो. एकचतुपञ्चक्खन्धप्पभेदाति एत्थापि एसेव नयो. ‘‘तं सो’’तिआदि ‘‘कथञ्च नं पजानाती’’ति चोदनाय सोधनावचनं. तत्थ तन्ति यथावुत्तं जातिं. सोति खीणासवो भिक्खु. पच्चवेक्खित्वाति पजाननाय पुब्बभागे पहीनकिलेसपच्चवेक्खणदस्सनं. एवञ्च कत्वा पच्चवेक्खणपरम्पराय तथा पजानना सिद्धाति दट्ठब्बं. पच्चवेक्खणन्तरविभावनत्थमेव हि ‘‘जानन्तो पजानाती’’ति वत्तमानवचनद्वयं वुत्तं, जानन्तो हुत्वा, जाननहेतु वा पजानाति नामाति अत्थो.

ब्रह्मचरियवासो नाम उक्कट्ठनिद्देसतो मग्गब्रह्मचरियस्स निब्बत्तनमेवाति आह ‘‘परिवुत्थ’’न्ति, समन्ततो निरवसेसेन वसितं परिचिण्णन्ति अत्थो. कस्मा पनिदं सो अतीतकालवसेन पजानातीति अनुयोगेनाह ‘‘पुथुज्जनकल्याणकेन हि सद्धि’’न्तिआदि. पुथुज्जनकल्याणकोपि हि हेट्ठा वुत्तलक्खणो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो नाम दक्खिणविभङ्गसुत्तादीसु (म. नि. ३.३७९) तथा एव वुत्तत्ता. वसन्ति नामाति वसन्ता एव नाम होन्ति, न वुत्थवासा. तस्माति वुत्थवासत्ता. ननु च ‘‘सो ‘इदं दुक्ख’’न्ति यथाभूतं पजानाती’’तिआदिना पाळियं सम्मादिट्ठियेव वुत्ता, न सम्मासङ्कप्पादयो, अथ कस्मा ‘‘चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञापहानसच्छिकिरियाभावनावसेन सोळसविधं किच्चं निट्ठापित’’न्ति अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स साधारणतो वुत्तन्ति? सम्मासङ्कप्पादीनम्पि चतुकिच्चसाधनवसेन पवत्तितो. सम्मादिट्ठिया हि चतूसु सच्चेसु परिञ्ञादिकिच्चसाधनवसेन पवत्तमानाय सम्मासङ्कप्पादीनम्पि सेसानं दुक्खसच्चे परिञ्ञाभिसमयानुगुणाव पवत्ति, इतरसच्चेसु च नेसं पहानाभिसमयादिवसेन पवत्ति पाकटा एवाति. दुक्खनिरोधमग्गेसु यथाक्कमं परिञ्ञासच्छिकिरियाभावनापि यावदेव समुदयपहानत्थाति कत्वा तदत्थेयेव तासं पक्खिपनेन ‘‘कतं करणीय’’न्ति पदस्स अधिप्पायं विभावेतुं ‘‘तेना’’तिआदि वुत्तं. ‘‘दुक्खमूलं समुच्छिन्न’’न्ति इमिनापि तदेव पकारन्तरेन विभावेति.

कस्मा पनेत्थ ‘‘कतं करणीय’’न्ति अतीतनिद्देसो कतोति आह ‘‘पुथुज्जनकल्याणकादयो’’तिआदि. इमे पकारा इत्थं, तब्भावो इत्थत्तन्ति दस्सेति ‘‘इत्थभावाया’’ति इमिना, आय-सद्दो च सम्पदानत्थे, तदत्थायाति अत्थो. ते पन पकारा अरियमग्गब्यापारभूता परिञ्ञादयो इधाधिप्पेताति वुत्तं ‘‘एवं सोळसकिच्चभावाया’’ति. ते हि मग्गं पच्चवेक्खतो मग्गानुभावेन पाकटा हुत्वा उपट्ठहन्ति मग्गे पच्चवेक्खिते तंकिच्चपच्चवेक्खणायपि सुखेन सिद्धितो. एवं साधारणतो चतूसु मग्गेसु पच्चेकं चतुकिच्चवसेन सोळसकिच्चभावं पकासेत्वा तेसुपि किच्चेसु पहानमेव पधानं तदत्थत्ता इतरेसं परिञ्ञादीनन्ति तदेव विसेसतो पकासेतुं ‘‘किलेसक्खयभावाय वा’’ति आह.

अपिच पुरिमनयेन पच्चवेक्खणपरम्पराय पच्चवेक्खणविधिं दस्सेत्वा इदानि पधानत्ता पहीनकिलेसपच्चवेक्खणविधिमेव दस्सेतुं एवं वुत्तन्तिपि दट्ठब्बं. दुतियविकप्पे अयं पकारो इत्थं, तब्भावो इत्थत्तं, आयसद्दो चेत्थ सम्पदानवचनस्स कारियभूतो निस्सक्कत्थेति दस्सेति ‘‘इत्थभावतो’’ति इमिना. ‘‘इमस्मा एवं पकारा’’ति पन वदन्तो पकारो नाम पकारवन्ततो अत्थतो भेदो नत्थि. यदि हि सो भेदो अस्स, तस्सेव सो पकारो न सिया, तस्मा इत्थं-सद्दो पकारवन्तवाचको, अत्थतो पन अभेदेपि सति अवयवावयवितादिना भेदपरिकप्पनावसेन सिया किञ्चि भेदमत्थं, तस्मा इत्थत्तसद्दो पकारवाचकोति दस्सेति. अयमिध टीकायं, (दी. नि. टी. १.२४८) मज्झिमागमटीकाविनयटीकादीसु (सारत्थ. टी. १.१४) च आगतनयो.

सद्दविदू पन पवत्तिनिमित्तानुसारेन एवमिच्छन्ति – अयं पकारो अस्साति इत्थं, पकारवन्तो. विचित्रा हि तद्धितवुत्ति. तस्स भावो इत्थत्तं, पकारो, इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘इत्थभावतो इमस्मा एवं पकारा’’ति आहाति. पठमविकप्पेपि यथारहं एस नयो. इदानि वत्तमानखन्धसन्तानाति सरूपकथनं. अपरन्ति अनागतं. ‘‘इमे पन पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता तिट्ठन्ती’’ति इदानि पाठो, ‘‘इमे पन चरिमकत्तभावसङ्खाता पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता तिट्ठन्ती’’ति पन मज्झिमागमविनयटीकादीसु, (सारत्थ. टी. १.१४) इध च टीकायं (दी. नि. टी. १.२४८) उल्लिङ्गितपाठो. तत्थ चरिमकत्तभावसङ्खाताति एकसन्ततिपरियापन्नभावेन पच्छिमकत्तभावकथिता. परिञ्ञाताति मग्गेन परिच्छिज्ज ञाता. तिट्ठन्तीति अप्पतिट्ठा अनोकासा तिट्ठन्ति. एतेन हि तेसं खन्धानं अपरिञ्ञामूलाभावेन अपतिट्ठाभावं दस्सेति. अपरिञ्ञामूलिका हि पतिट्ठा, तदभावतो पन अप्पतिट्ठाभावो. यथाह ‘‘कबळीकारे चे भिक्खवे आहारे अत्थि रागो, अत्थि नन्दी, अत्थि तण्हा, पतिट्ठितं तत्थ विञ्ञाणं विरुळ्ह’’न्तिआदि (सं. नि. २.६४; कथा. २९६; महानि. ७). तदुपमं विभावेति ‘‘छिन्नमूलका रुक्खा विया’’ति इमिना, यथा छिन्नमूलका रुक्खा मूलाभावतो अप्पतिट्ठा अनोकासा तिट्ठन्ति, एवमेतेपि अपरिञ्ञामूलाभावतोति. अयमेत्थ ओपम्मसंसन्दना. चरिमकचित्तनिरोधेनाति परिनिब्बानचित्तनिरोधेन. अनुपादानोति अनिन्धनो. अपण्णत्तिकभावन्ति येसु खन्धेसु विज्जमानेसु तथा तथा परिकप्पनासिद्धा पञ्ञत्ति, तदभावतो तस्सापि धरमानकपञ्ञत्तिया अभावेन अपञ्ञत्तिकभावं गमिस्सन्ति. पण्णत्ति पञ्ञत्तीति हि अत्थतो एकं यथा ‘‘पञ्ञास पण्णासा’’ति. पञ्ञास पण्णादेसोति हि अक्खरचिन्तका वदन्ति.

२४९. येभुय्येन संखिपति सङ्कुचितो भवतीति सङ्खेपो, पब्बतमत्थकं. तञ्हि पब्बतपादतो अनुक्कमेन बहुलं संखित्तं सङ्कुचितं होति. तेनाह ‘‘पब्बतमत्थके’’ति, पब्बतसिखरेति अत्थो. अयं अट्ठकथामुत्तको नयो – सङ्खिपीयति पब्बतभावेन गणीयतीति सङ्खेपो, पब्बतपरियापन्नो पदेसो, तस्मिं पब्बतपरियापन्ने पदेसेति अत्थोति. अनाविलोति अकालुसियो, सा चस्स अनाविलता कद्दमाभावेन होतीति आह ‘‘निक्कद्दमो’’ति. सपति अपदापि समाना गच्छतीति सिप्पि, खुद्दका सिप्पि सिप्पियो का-कारस्स य-कारं कत्वा, यो ‘‘मुत्तिको’’तिपि वुच्चति. सवति पसवतीति सम्बुको, यं ‘‘जलसुत्ति, सङ्खलिका’’ति च वोहरन्ति. समाहारे येभुय्यतो नपुंसकपयोगोति वुत्तं ‘‘सिप्पियसम्बुक’’न्ति. एवमीदिसेसु. सक्खराति मुट्ठिप्पमाणा पासाणा. कथलानीति कपालखण्डानि. समूहवाचकस्स घटासद्दस्स इत्थि लिङ्गस्सापि दिस्सनतो ‘‘गुम्ब’’न्ति पदस्सत्थं दस्सेति ‘‘घटा’’ति इमिना.

कामञ्च ‘‘सिप्पियसम्बुकम्पि सक्खरकथलम्पि मच्छगुम्बम्पि तिट्ठन्तम्पि चरन्तम्पी’’ति एत्थ सक्खरकथलं तिट्ठतियेव, सिप्पियसम्बुकमच्छगुम्बानि चरन्तिपि तिट्ठन्तिपि, तथापि सहचरणनयेन सब्बानेव चरन्ति विय एवं वुत्तन्ति अत्थं दस्सेन्तो ‘‘तिट्ठन्तम्पि चरन्तम्पीति एत्था’’तिआदिमाह. तत्थ हि ‘‘सक्खरकथलं तिट्ठतियेवा’’तिआदिना यथासम्भवमत्थं दस्सेति, ‘‘यथा पना’’तिआदिना पन सहचरणनयं. पन-सद्दो अरुचिसंसूचने, तथापीति अत्थो. अन्तरन्तराति बहूनं गावीनमन्तरन्तरा ठितासु गावीसु विज्जमानासुपि. गावोति गावियो. इतरापीति ठितापि निसिन्नापि. चरन्तीति वुच्चन्ति सहचरणनयेन. तिट्ठन्तमेवातिआदीसु अयमधिप्पायो – सिप्पियसम्बुकमच्छगुम्बानं चरणकिरियायपि योगतो ठानकिरियाय अनेकन्तत्ता एकन्ततो तिट्ठन्तमेव न कदाचिपि चरन्तं सक्खरकथलं उपादाय सिप्पियसम्बुकम्पि मच्छगुम्बम्पि तिट्ठन्तन्ति वुत्तं, न तु तेसं ठानकिरियमुपादाय. तेसं पन चरणकिरियमुपादाय ‘‘चरन्तम्पी’’ति पि-सद्दलोपो हेत्थ दट्ठब्बो. इतरम्पि द्वयन्ति सिप्पियसम्बुकमच्छगुम्बं पदवसेन एवं वुत्तं. इतरञ्च द्वयन्ति सिप्पियसम्बुकमच्छगुम्बमेव. चरन्तन्ति वुत्तन्ति एत्थापि तेसं ठानकिरियमुपादाय ‘‘तिट्ठन्तम्पी’’ति पि-सद्दलोपो, एवमेत्थ अट्ठकथाचरियेहि सहचरणनयो दस्सितो, आचरियधम्मपालत्थेरेन पन यथालाभनयोपि. तथा हि वुत्तं ‘‘किं वा इमाय सहचरियाय, यथालाभग्गहणं पनेत्थ दट्ठब्बं. सक्खरकथलस्स हि वसेन तिट्ठन्तन्ति, सिप्पिसम्बुकस्स मच्छगुम्बस्स च वसेन तिट्ठन्तम्पि चरन्तम्पीति एवं योजना कातब्बा’’ति (दी. नि. टी. १.२४९). अलब्भमानस्सापि अत्थस्स सहयोगीवसेन देसनामत्तं पति सहचरणनयो, साधारणतो देसितस्सापि अत्थस्स सम्भववसेन विवेचनं पति यथालाभनयोति उभयथापि युज्जति.

एवम्पेत्थ वदन्ति – अट्ठकथायं ‘‘सक्खरकथलं तिट्ठतियेव, इतरानि चरन्तिपि तिट्ठन्तिपी’’ति इमिना यथालाभनयो दस्सितो यथासम्भवं अत्थस्स विवेचितत्ता, ‘‘यथा पना’’तिआदिना पन सहचरणनयो अलब्भमानस्सापि अत्थस्स सहयोगीवसेन देसनामत्तस्स विभावितत्ताति, तदेतम्पि अनुपवज्जमेव अत्थस्स युत्तत्ता, अट्ठकथायञ्च तथा दस्सनस्सापि सम्भवतोति दट्ठब्बं. ‘‘तत्था’’तिआदि उपमासंसन्दनं. तीरेति उदकरहदस्स तीरे. उदकरहदो च नाम कत्थचि समुद्दोपि वुच्चति ‘‘रहदोपि तत्थ गम्भीरो, समुद्दो सरितोदको’’तिआदीसु (दी. नि. ३.२७८). कत्थचि जलासयोपि ‘‘रहदोपि तत्थ धरणी नाम, यतो मेघा पवस्सन्ति, वस्सा यतो पतायन्ती’’तिआदीसु, (दी. नि. ३.२८१) इधापि जलासयोयेव. सो हि उदकवसेन रहो चक्खुरहादिकं ददातीति उदकरहदो ओ-कारस्स अ-कारं कत्वा. सद्दविदू पन ‘‘उदकं हरतीति उदकरहदो निरुत्तिनयेना’’ति वदन्ति.

‘‘एत्तावता’’तिआदिना चतुत्थज्झानान्तरं दस्सितविपस्सनाञाणतो पट्ठाय यथावुत्तत्थस्स सम्पिण्डनं. तत्थ एत्तावताति ‘‘पुन चपरं महाराज भिक्खु एवं समाहिते चित्ते…पे… ञाणदस्सनाय चित्तं अभिनीहरती’’तिआदिना एत्तकेन, एतपरिमाणवन्तेन वा वचनक्कमेन. विपस्सनाञाणन्ति ञाणदस्सननामेन दस्सितं विपस्सनाञाणं, तस्स च विसुं गणनदस्सनेन हेट्ठा चतुत्थज्झानानन्तरं वत्तब्बताकारणेसु तीसु नयेसु ततियनयस्सेव युत्ततरभावोपि दीपितोति दट्ठब्बं. मनोमयञाणस्स इद्धिविधसमवरोधितभावे विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.३७९ आदयो) वुत्तेपि इध पाळियं विसुं देसितत्ता विसुं एव गहणं, तथा देसना च पाटियेक्कसन्दिट्ठिकसामञ्ञफलत्थाति दट्ठब्बं. अनागतंसञाणयथाकम्मूपगञाणद्वयस्स पाळियं अनागतत्ता ‘‘दिब्बचक्खुवसेन निप्फन्न’’न्ति वुत्तं, तब्बसेन निप्फन्नत्ता तग्गहणेनेव गहितं तं ञाणद्वयन्ति वुत्तं होति. दिब्बचक्खुस्स हि अनागतंसञाणं, यथाकम्मूपगञाणञ्चाति द्वेपि ञाणानि परिभण्डानि होन्तीति. दिब्बचक्खुञाणन्ति चुतूपपातञाणनामेन दस्सितं दिब्बचक्खुञाणं.

सब्बेसं पन दसन्नं ञाणानं आरम्मणविभागस्स विसुद्धिमग्गे अनागतत्ता तत्थानागतञाणानं आरम्मणविभागं दस्सेतुं ‘‘तेस’’न्तिआदि वुत्तं. तेसन्ति दसन्नं ञाणानं. तत्थाति तस्मिं आरम्मणविभागे, तेसु वा दससु ञाणेसु. भूमिभेदतो परित्तमहग्गतं, कालभेदतो अतीतानागतपच्चुप्पन्नं, सन्तानभेदतो अज्झत्तबहिद्धा चाति विपस्सनाञाणं सत्तविधारम्मणं. परित्तारम्मणादितिकत्तयेनेव हि तस्स आरम्मणविभागो, न मग्गारम्मणतिकेन. निम्मितरूपायतनमत्तमेवाति अत्तना निम्मितं रूपारम्मणमेव, अत्तना वा निम्मिते मनोमये काये विज्जमानं रूपायतनमेवातिपि युज्जति. इदञ्हि तस्स ञाणस्स अभिनिम्मियमाने मनोमये काये रूपायतनमेवारब्भ पवत्तनतो वुत्तं, न पन तत्थ गन्धायतनादीनमभावतो. न हि रूपकलापो गन्धायतनादिविरहितो अत्थीति सब्बथा परिनिप्फन्नमेव निम्मितरूपं. तेनाह ‘‘परित्तपच्चुप्पन्नबहिद्धारम्मण’’न्ति, यथाक्कमं भूमिकालसन्तानभेदतो तिब्बिधारम्मणन्ति अत्थो. निब्बानवसेन एकधम्मारम्मणम्पि समानं आसवक्खयञाणं परित्तारम्मणादितिकवसेन तिविधारम्मणं दस्सेतुं ‘‘अप्पमाणबहिद्धानवत्तब्बारम्मण’’न्ति वुत्तं. तञ्हि परित्ततिकवसेन अप्पमाणारम्मणं, अज्झत्तिकवसेन बहिद्धारम्मणं, अतीततिकवसेन नवत्तब्बारम्मणञ्च होति.

उत्तरितरसद्दो, पणीततरसद्दो च परियायोति दस्सेति ‘‘सेट्ठतर’’न्ति इमिना. रतनकूटं विय कूटागारस्स अरहत्तं कूटं उत्तमङ्गभूतं भगवतो देसनाय अरहत्तपरियोसानत्ताति आह ‘‘अरहत्तनिकूटेना’’ति. देसनं निट्ठापेसीति तित्थकरमतहरविभाविनिं नानाविधकुहनलपनादिमिच्छाजीवविद्धंसिनिं तिविधसीलालङ्कतपरमसल्लेखपटिपत्तिपरिदीपिनिं झानाभिञ्ञादिउत्तरिमनुस्सधम्मविभूसिनिं चुद्दसविधमहासामञ्ञ्फलपटिमण्डितं अनञ्ञसाधारणं सामञ्ञफलदेसनं रतनागारं विय रतनकूटेन अरहत्तकूटेन निट्ठापेसि ‘‘विमुत्तस्मि’’न्ति इमिना, अरहत्तफलस्स देसितत्ताति अत्थो.