इद्धिविधञाणादिकथावण्णना

२३९. भाजनादिविकतिकिरियानिस्सयभूता सुपरिकम्मकतमत्तिकादयो विय विकुब्बनकिरियानिस्सयभावतो इद्धिविधञाणं दट्ठब्बं.

२४१. पुब्बे नीवरणप्पहानवारे विय कन्तारग्गहणं अकत्वा केवलं अद्धानमग्गग्गहणं खेममग्गदस्सनत्थं. कस्मा पन खेममग्गस्सेव दस्सनं, न कन्तारमग्गस्स, ननु उपमादस्सनमत्तमेतन्ति चोदनं परिहरन्तो ‘‘यस्मा’’तिआदिमाह. ‘‘अप्पटिभयञ्ही’’तिआदि पन खेममग्गस्सेव गहणकारणदस्सनं. वातातपादिनिवारणत्थं सीसे साटकं कत्वा. तथा तथा पन परिपुण्णवचनं उपमासम्पत्तिया उपमेय्यसम्पादनत्थं, अधिप्पेतस्स च उपमेय्यत्थस्स सुविञ्ञापनत्थं, हेतुदाहरणभेद्यभेदकादिसम्पन्नवचनेन च विञ्ञूजातिकानं चित्ताराधनत्थन्ति वेदितब्बं. एवं सब्बत्थ. सुखं ववत्थपेतीति अकिच्छं अकसिरेन सल्लक्खेति, परिच्छिन्दति च.

२४३. मन्दो उत्तानसेय्यकदारकोपि ‘‘दहरो’’ति वुच्चतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘युवा’’ति वुत्तन्ति मन्त्वा युवसद्देन विसेसितब्बमेव दहरसद्दस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘तरुणो’’ति वुत्तं. तथा युवापि कोचि अनिच्छनको, अनिच्छनतो च अमण्डनजातिकोति ततो विसेसनत्थं ‘‘मण्डनजातिको’’तिआदि वुत्तन्ति मन्त्वा मण्डनजातिकादिसद्देन विसेसितब्बमेव युवसद्दस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘योब्बन्नेन समन्नागतो’’ति वुत्तं. पाळियञ्हि यथाक्कमं पदत्तयस्स विसेसितब्बविसेसकभावेन वचनतो तथा संवण्णना कता, इतरथा एककेनापि पदेन अधिप्पेतत्थाधिगमिका सपरिवारा संवण्णनाव कातब्बा सियाति. ‘‘मण्डनपकतिको’’ति वुत्तमेव विवरितुं ‘‘दिवसस्सा’’तिआदिमाह. कणिकसद्दो दोसपरियायो, दोसो च नाम काळतिलकादीति दस्सेति ‘‘काळतिलका’’तिआदिना. काळतिलप्पमाणा बिन्दवो काळतिलकानि, काळा वा कम्मासा, ये ‘‘सासपबीजिका’’तिपि वुच्चन्ति. तिलप्पमाणा बिन्दवो तिलकानि. वङ्गं नाम वियङ्गं विपरिणामितमङ्गं. योब्बन्नपीळकादयो मुखदूसिपीळका, ये ‘‘खरपीळका’’ तिपि वुच्चन्ति. मुखनिमित्तन्ति मुखच्छायं. मुखे गतो दोसो मुखदोसो. लक्खणवचनमत्तमेतं मुखे अदोसस्सपि पाकटभावस्स अधिप्पेतत्ता, यथा वा मुखे दोसो, एवं मुखे अदोसोपि मुखदोसोति सरलोपेन वुत्तो सामञ्ञनिद्देसतोपि अनेकत्थस्स विञ्ञातब्बत्ता, पिसद्दलोपेन वा अयमत्थो वेदितब्बो. अवुत्तोपि हि अत्थो सम्पिण्डनवसेन वुत्तो विय विञ्ञायति, मुखदोसो च मुखअदोसो च मुखदोसोति एकदेससरूपेकसेसनयेनपेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एवञ्हि अत्थस्स परिपुण्णताय ‘‘परेसं सोळसविधं चित्तं पाकटं होती’’ति वचनं समत्थितं होति. तेनेतं वुच्चति –

‘‘वत्तब्बस्सावसिट्ठस्स, गाहो निदस्सनादिना;

अपिसद्दादिलोपेन, एकसेसनयेन वा.

असमाने सद्दे तिधा, चतुधा च समानके;

सामञ्ञनिद्देसतोपि, वेदितब्बो विभाविना’’ति.

‘‘सरागं वा चित्त’’न्तिआदिना पाळियं वुत्तं सोळसविधं चित्तं.

२४५. पुब्बेनिवासञाणूपमायन्ति पुब्बेनिवासञाणस्स, पुब्बेनिवासञाणे वा दस्सिताय उपमाय. कस्मा पन पाळियं गामत्तयमेव उपमाने गहितन्ति चोदनं सोधेतुं ‘‘तं दिवस’’न्तिआदि वुत्तं. तं दिवसं कतकिरिया नाम पाकतिकसत्तस्सापि येभुय्येन पाकटा होति. तस्मा तं दिवसं गन्तुं सक्कुणेय्यं गामत्तयमेव भगवता गहितं, न तदुत्तरीति अधिप्पायो. किञ्चापि पाळियं तंदिवसग्गहणं नत्थि, गामत्तयग्गहणेन पन तदहेव कतकिरिया अधिप्पेताति मन्त्वा अट्ठकथायं तंदिवसग्गहणं कतन्ति दट्ठब्बं. तंदिवसगतगामत्तयग्गहणेनेव च महाभिनीहारेहि अञ्ञेसम्पि पुब्बेनिवासञाणलाभीनं तीसुपि भवेसु कतकिरिया येभुय्येन पाकटा होतीति दीपितन्ति दट्ठब्बं. एतदत्थम्पि हि गामत्तयग्गहणन्ति. तीसु भवेसु कतकिरियायाति अभिसम्परायेसु पुब्बे दिट्ठधम्मे पन इदानि, पुब्बे च कतकिच्चस्स.

२४७. पाळियं रथिकाय वीथिं सञ्चरन्तेति अञ्ञाय रथिकाय अञ्ञं रथिं सञ्चरन्तेति अत्थो, तेन अपरापरं सञ्चरणं दस्सितन्ति आह ‘‘अपरापरं सञ्चरन्ते’’ति, तंतंकिच्चवसेन इतो चितो च सञ्चरन्तेति वुत्तं होति, अयमेवत्थो रथिवीथिसद्दानमेकत्थत्ता. सिङ्घाटकम्हीति वीथिचतुक्के. पासादो विय भिक्खुस्स करजकायो दट्ठब्बो तत्थ पतिट्ठितस्स दट्ठब्बदस्सनसिद्धितो. मंसचक्खुमतो हि दिब्बचक्खुसमधिगमो. यथाह ‘‘मंसचक्खुस्स उप्पादो, मग्गो दिब्बस्स चक्खुनो’’ति (इतिवु. ६१). चक्खुमा पुरिसो विय अयमेव दिब्बचक्खुं पत्वा ठितो भिक्खु दट्ठब्बस्स दस्सनतो. गेहं पविसन्तो, ततो निक्खमन्तो विय च मातुकुच्छिं पटिसन्धिवसेन पविसन्तो, ततो च विजातिवसेन निक्खमन्तो मातुकुच्छिया गेहसदिसत्ता. तथा हि वुत्तं ‘‘मातरं कुटिकं ब्रूसि, भरियं ब्रूसि कुलावक’’न्ति (सं. नि. १.१९). अयं अट्ठकथामुत्तको नयो – गेहं पविसन्तो विय अत्तभावं उपपज्जनवसेन ओक्कमन्तो, गेहा निक्खमन्तो विय च अत्तभावतो चवनवसेन अपक्कमन्तो अत्तभावस्स गेहसदिसत्ता. वुत्तञ्हि ‘‘गहकारक दिट्ठोसि, पुन गेहं न काहसी’’ति (ध. प. १५४).

अपरापरं सञ्चरणकसत्ताति पुनप्पुनं संसारे परिब्भमनकसत्ता. अब्भोकासट्ठानेति अज्झोकासदेसभूते. मज्झेति नगरस्स मज्झभूते सिङ्घाटके. तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं भवेकदेसे. निब्बत्तसत्ताति उप्पज्जमानकसत्ता. इमिना हि तस्मिं तस्मिं भवे जातसंवद्धे सत्ते वदति, ‘‘अपरापरं सञ्चरणकसत्ता’’ति पन एतेन तथा अनियमितकालिके साधारणसत्ते. एवञ्हि तेसं यथाक्कमं सञ्चरणकसन्निसिन्नकजनोपमता उपपन्ना होतीति. तीसु भवेसु निब्बत्तसत्तानं आविभूतकालोति एत्थ पन वुत्तप्पकारानं सब्बेसम्पि सत्तानं अनियमतो गहणं वेदितब्बं.

ननु चायं दिब्बचक्खुकथा, अथ कस्मा ‘‘तीसु भवेसू’’ति चतुवोकारभवस्सापि सङ्गहो कतो. न हि सो अरूपधम्मारम्मणोति अनुयोगं परिहरन्तो ‘‘इदञ्चा’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘इदन्ति तीसु भवेसु निब्बत्तसत्तानन्ति इदं वचन’’न्ति (दी. नि. टी. १.२४७) अयमेत्थ आचरियस्स मति, एवं सति अट्ठकथाचरियेहि अट्ठकथायमेव यथावुत्तो अनुयोगो परिहरितोति. अयं पनेत्थ अम्हाकं खन्ति – ननु चायं दिब्बचक्खुकथा, अथ कस्मा ‘‘दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने’’तिआदिना अविसेसतो चतुवोकारभवूपगस्सापि सङ्गहो कतो. न हि सो अरूपधम्मारम्मणोति अनुयोगं परिहरन्तो ‘‘इदञ्चा’’तिआदिमाह. तत्थ इदन्ति ‘‘सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने’’तिआदिवचनं. एवञ्हि सति अट्ठकथाचरियेहि पाळियमेव यथावुत्तो अनुयोगो परिहरितोति. यदग्गेन सो पाळियं परिहरितो, तदग्गेन अट्ठकथायम्पि तस्सा अत्थवण्णनाभावतो. देसनासुखत्थमेवाति केवलं देसनासुखत्थं एव अविसेसेन वुत्तं, न पन चतुवोकारभवूपगानं दिब्बचक्खुस्स आविभावसब्भावतो. ‘‘ठपेत्वा अरूपभव’’न्ति वा ‘‘द्वीसु भवेसू’’ति वा सत्ते पस्सति कामावचरभवतो, रूपावचरभवतो च चवमानेति वा कामावचरभवे, रूपावचरभवे च उपपज्जमानेति वा वुच्चमाना हि देसना यथारहं भेद्यभेदकादिविभावनेन सुखासुखावबोधा च न होति, अविसेसेन पन एवमेव वुच्चमाना सुखासुखावबोधा च. देसेतुं, अवबोधेतुञ्च सुकरतापयोजनञ्हि ‘‘देसनासुखत्थ’’न्ति वुत्तं. कस्माति आह ‘‘आरुप्पे…पे… नत्थी’’ति, दिब्बचक्खुगोचरभूतानं रूपधम्मानमभावतोति वुत्तं होति.